Skóra - powłoka ciała - Biologia na czasie 2 (ZP)

1.Skóra - największy narząd ciała

U dorosłego stanowi ok. 15% masy ciała i ma powierzchnię ok. 2 m². Chroni organizm przed utratą wody i czynnikami zewnętrznymi (promieniowaniem UV, zmianami temperatury, drobnoustrojami), uczestniczy w wydalaniu i odbieraniu bodźców, np. dotykowych.

2.Budowa skóry i tkanki podskórnej

Skóra składa się z dwóch warstw ułożonych jedna na drugiej: naskórka (z warstwą zrogowaciałą i warstwą rozrodczą) oraz skóry właściwej. Pod skórą leży tkanka podskórna.

3.Naskórek

Zewnętrzna warstwa skóry zbudowana z nabłonka wielowarstwowego płaskiego. Ma dwie główne warstwy: warstwę zrogowaciałą (zwaną też warstwą rogową) i warstwę rozrodczą.

4.Warstwa zrogowaciała (warstwa rogowa) naskórka

Zewnętrzna warstwa naskórka złożona z martwych, systematycznie złuszczających się komórek, stwardniała wskutek odkładania się białka - keratyny.

5.Warstwa rozrodcza naskórka

Głębsza warstwa naskórka złożona z żywych komórek, które dzielą się mitotycznie i odnawiają naskórek. Zawiera komórki barwnikowe - melanocyty.

6.Melanocyty i melaniny

Melanocyty to komórki barwnikowe warstwy rozrodczej naskórka, które produkują barwniki - melaniny. Melaniny odpowiadają za kolor skóry i chronią organizm przed promieniowaniem UV.

7.Linie papilarne

Listewki skórne na powierzchni skóry dłoni i podeszew stóp, oddzielone bruzdami, które zwiększają chwytność palców. Ich układ jest indywidualny i niezmienny przez całe życie - po zranieniu odzyskują pierwotny kształt.

8.Skóra właściwa

Warstwa pod naskórkiem zbudowana głównie z tkanki łącznej właściwej z licznymi włóknami białkowymi (np. kolagenowymi), które dają wytrzymałość mechaniczną, elastyczność i rozciągliwość. Zawiera naczynia krwionośne (usuwanie szkodliwych produktów przemiany materii, termoregulacja), zakończenia nerwowe, receptory i wytwory naskórka.

9.Tkanka podskórna

Leży pod skórą właściwą i składa się głównie z tkanki tłuszczowej. Funkcje: termoizolacyjna (chroni przed utratą ciepła), amortyzująca (chroni przed uszkodzeniami mechanicznymi), zapasowa (rezerwa energetyczna). Jej grubość zależy m.in. od okolicy ciała, płci i stopnia odżywienia.

10.Wytwory naskórka

Struktury powstające z komórek nabłonkowych, głęboko umiejscowione w skórze właściwej: włosy, paznokcie oraz gruczoły - potowe, łojowe i mlekowe.

11.Włosy i cebulka włosa

Włosy są zbudowane z komórek wypełnionych keratyną, z wyjątkiem cebulki włosa, która zawiera komórki odpowiadające za wzrost włosa i jest odżywiana przez naczynia krwionośne. U człowieka włosy są szczątkowe (głównie głowa, pachy, łono) i chronią przed czynnikami środowiska; u innych ssaków pełnią funkcję termoizolacyjną.

12.Paznokcie

Wytwory naskórka zbudowane głównie z keratyny. Ochraniają końcówki palców i wzmacniają odbiór wrażeń dotykowych przez opuszki palców.

13.Gruczoły łojowe

Leżą przy ujściu mieszków włosowych. Wydzielają łój, który natłuszcza włosy i naskórek, dzięki czemu są elastyczniejsze, oraz tworzy barierę ochronną przed chorobotwórczymi bakteriami i grzybami.

14.Gruczoły potowe

Rozsiane po całym ciele, najliczniejsze pod pachami, na spodniej stronie stóp i dłoni oraz na czole. Wydzielają pot, który bierze udział w termoregulacji i wydalaniu zbędnych produktów przemiany materii oraz przeciwdziała rozwojowi chorobotwórczych bakterii i grzybów.

15.Gruczoły mlekowe

Aktywne u kobiety po porodzie. Wydzielają mleko - mieszaninę białek, tłuszczów, cukrów, witamin, hormonów i przeciwciał, która jest źródłem składników pokarmowych dla noworodka i wspomaga jego odporność.

16.Funkcje skóry

Skóra pełni sześć funkcji: ochronną, wydzielniczą, wydalniczą, syntetyzującą (witamina D3), receptorową i termoregulacyjną.

17.Funkcja ochronna skóry - przystosowania

Skóra chroni przed promieniowaniem UV, urazami mechanicznymi, substancjami chemicznymi, drobnoustrojami i utratą wody dzięki: wielowarstwowemu, zwartemu naskórkowi, nierozpuszczalnej w wodzie keratynie, niskiemu pH skóry i melaninom chroniącym przed UV.

18.Funkcja wydzielnicza i wydalnicza skóry

Wydzielnicza: gruczoły potowe wydzielają pot, łojowe - łój, mlekowe - mleko. Wydalnicza: gruczoły potowe usuwają z potem nadmiar wody, mocznik i sole mineralne.

19.Funkcja receptorowa - skóra jako narząd zmysłu

W skórze właściwej leżą receptory, przez które skóra odbiera bodźce z otoczenia: receptory bólu (wolne zakończenia nerwowe), ucisku, dotyku, ciepła oraz zimna.

20.Synteza witaminy D3

Witamina D3 powstaje w skórze z pochodnej cholesterolu przekształcanej pod wpływem promieniowania UV. Formę aktywną uzyskuje dopiero w wątrobie i nerkach.

21.Od czego zależy synteza witaminy D3 w skórze?

M.in. od pory roku, szerokości geograficznej, zachmurzenia oraz wieku człowieka - czyli od tego, ile promieniowania UV dociera do skóry i jak skóra na nie reaguje.

22.Rola skóry w termoregulacji - ośrodek termoregulacji

Receptory ciepła i zimna w skórze rejestrują zmiany temperatury. Gdy temperatura ciała odbiega od optymalnej (ok. 36,6°C), informacja trafia do ośrodka termoregulacji w podwzgórzu, który wysyła sygnały do skóry i mięśni; temperatura ciała wraca do właściwego poziomu.

23.Ochrona przed przegrzaniem

Gdy temperatura ciała się podwyższa, ośrodek w podwzgórzu wysyła sygnały: gruczoły potowe wydzielają pot, który paruje i zabiera nadmiar ciepła, a skórne naczynia krwionośne rozszerzają się, więc przepływa przez nie więcej krwi oddającej ciepło do otoczenia.

24.Ochrona przed wyziębieniem

Gdy temperatura ciała się obniża, gruczoły potowe nie wydzielają potu, a skórne naczynia krwionośne zwężają się, więc pod powierzchnią skóry płynie mniej krwi i organizm oddaje mniej ciepła. Dodatkowo mięśnie, drżąc, uwalniają ciepło.

25.Autoprzeszczep skóry i skóra z laboratorium

Autoprzeszczep polega na przeszczepieniu fragmentu skóry pacjenta z jednej części ciała w inne miejsce, np. przy poważnych oparzeniach. Gdy skóry brakuje, można ją wyhodować w laboratorium z komórek pobranych od pacjenta - kilkadziesiąt cm² w kilka dni.

26.Kondycja skóry a stan organizmu

Wygląd skóry odzwierciedla stan całego organizmu: zmiany mogą wskazywać na zaburzenia pracy narządów, niedobór minerałów lub witamin albo nieprawidłową dietę. Niepokojące zmiany skóry należy pokazać lekarzowi.

27.Jak dbać o skórę? - styl życia

Zdrowo się odżywiać (dużo warzyw i owoców, mniej słodyczy i ostrych potraw), pić 1,5-2 l wody dziennie, być aktywnym fizycznie i wysypiać się (ok. 8 godz. na dobę).

28.Jak dbać o skórę? - higiena i ochrona

Korzystać ze słońca z umiarem i stosować kremy z filtrem UV, codziennie brać prysznic lub kąpiel i często myć ręce (mydło i ciepła woda stukrotnie zmniejszają liczbę mikroorganizmów na skórze), nosić ubrania z naturalnych materiałów dostosowane do pogody, używać kosmetyków nawilżających zamiast wysuszających.

29.Skutki nadmiaru promieniowania UV

Nadmierna ekspozycja skóry na promieniowanie UV może prowadzić do: oparzeń słonecznych, uczulenia na słońce (fotouczulenia), przyspieszonego starzenia się skóry (fotostarzenia) i rozwoju nowotworów skóry, m.in. czerniaka.

30.Oparzenia słoneczne

Skutek nadmiernego opalania się i niestosowania kremów z filtrem UV. Objawy: ból, zaczerwienienie skóry lub pęcherze. Ochrona: kosmetyki z filtrem silnie pochłaniającym UV i ograniczanie opalania, szczególnie między 11.00 a 14.00.

31.Nowotwory skóry - czynniki ryzyka

Promieniowanie UV jest jednym z czynników ryzyka nowotworów złośliwych skóry; najliczniejszą grupą są raki, a najgroźniejszy jest czerniak złośliwy. Czynniki ryzyka: czynniki genetyczne (np. czerniak w rodzinie), duża liczba znamion skórnych, przebyte oparzenia słoneczne, częste opalanie się i przebywanie w nasłonecznionych miejscach.

32.Fotouczulenie (uczulenie na słońce)

Reakcja alergiczna wywołana promieniowaniem UV. Objawy: wysypki (plamy, zaczerwienienie, drobne pęcherzyki, swędząca pokrzywka), często z gorączką i złym samopoczuciem. Występuje samoistnie lub w związku z niektórymi lekami, ziołami (np. dziurawcem) czy kosmetykami.

33.Fotostarzenie

Przyspieszone starzenie się skóry wskutek nadmiernej ekspozycji na UV. Objawy m.in.: bruzdy i zmarszczki, zaburzenia pigmentacji (plamy, przebarwienia), rogowacenie, suchość i zwiotczenie skóry oraz większe ryzyko zmian nowotworowych.

34.Starzenie się skóry a kolagen

Wraz z wiekiem zmniejsza się ilość włókien kolagenowych w skórze, przez co jest ona mniej elastyczna, wiotczeje i pojawiają się zmarszczki.

35.Grzybice skóry

Przyczyna: zakażenie grzybami chorobotwórczymi. Drogi zakażenia: kontakt z zakażonym człowiekiem (także zwierzęciem domowym) lub z przedmiotami, których używał. Profilaktyka: higiena, nieużywanie cudzych przyborów higienicznych, obuwie ochronne na basenach i w hotelach.

36.Wszawica

Choroba pasożytnicza wywoływana przez owada - wesz głowową. Zakażenie bezpośrednio od chorego lub pośrednio przez wspólne szczotki, nakrycia głowy i pościel. Profilaktyka: systematyczne przeglądanie włosów, higiena osobista, nieużywanie cudzych grzebieni i nakryć głowy.

37.Świerzb

Choroba pasożytnicza wywoływana przez pajęczaka - świerzbowca ludzkiego, który drąży korytarze w warstwie rogowej (zrogowaciałej) naskórka, co powoduje silne swędzenie. Zakażenie bezpośrednio od chorego lub pośrednio, najczęściej przez bieliznę pościelową. Profilaktyka: higiena, nieużywanie cudzych przyborów higienicznych.

38.Trądzik pospolity

Przyczyna: gruczoły łojowe wytwarzają za dużo łoju, który zatyka ich ujścia; w uwięzionym łoju rozwijają się bakterie i powstaje stan zapalny skóry widoczny jako krosta. Profilaktyka: właściwa higiena skóry, mniej tłustych i ostrych potraw oraz słodyczy.

39.Czerniak

Najgroźniejszy nowotwór złośliwy skóry. Przyczyna: zmiany w materiale genetycznym powodujące niekontrolowane dzielenie się komórek skóry. Profilaktyka: unikanie nadmiernego opalania, kremy z filtrami UVA i UVB, samodzielna kontrola znamion barwnikowych i regularne wizyty u dermatologa.

40.Alfabet czerniaka - ABCDE

A - asymetryczny kształt; B - brzegi nierówne lub postrzępione; C - kolor czarny, czerwony, jasnobrązowy, niebieski lub niejednolity; D - duża średnica, ponad 6 mm; E - ewoluowanie zmian w czasie. Znamię pasujące choć do jednego punktu powinien zbadać dermatolog.