Organizm człowieka, tkanki - Biologia na czasie 2 (ZP)

1.Hierarchiczna budowa organizmu człowieka

Organizm składa się z elementów uporządkowanych według stopnia złożoności, które łączą się i współpracują, tworząc coraz wyższe poziomy: komórki → tkanki → narządy → układy narządów → organizm.

2.Komórka

Podstawowa jednostka budulcowa i funkcjonalna organizmu.

3.Tkanka

Zespół komórek o podobnej budowie i wspólnym pochodzeniu, wyspecjalizowany w pełnieniu określonych funkcji.

4.Narząd i układ narządów

Narząd to zespół tkanek wyspecjalizowany w pełnieniu określonych funkcji (np. płuco). Układ narządów to zespół narządów współdziałających podczas wykonywania danej czynności (np. układ oddechowy: tchawica, oskrzela, płuca).

5.Organizm

Najwyższy poziom budowy: współdziałające układy narządów, które tworzą funkcjonalną całość.

6.Najważniejsze elementy komórki zwierzęcej i ich funkcje

M.in.: błona komórkowa - oddziela komórkę od otoczenia i umożliwia transport substancji; jądro komórkowe - zawiera DNA i kontroluje większość procesów życiowych; mitochondrium - główne etapy oddychania tlenowego; rybosomy - synteza białek; siateczka śródplazmatyczna - produkcja białek i lipidów; lizosom - trawienie składników pokarmowych i uszkodzonych organelli; aparat Golgiego - modyfikuje i transportuje białka i lipidy.

7.Jak powstają tkanki ciała człowieka?

Ciało powstaje z jednej zapłodnionej komórki jajowej, która dzieli się i różnicuje na ok. 200 rodzajów komórek. Tworzą one 4 główne rodzaje tkanek: mięśniową, nabłonkową, łączną i nerwową.

8.Układy narządów człowieka - liczba i łączenie w grupy

Organizm człowieka ma 11 układów narządów. Badacze łączą niektóre w większe grupy: układ krwionośny i limfatyczny w układ krążenia, a układ szkieletowy i mięśniowy w układ ruchu.

9.Funkcje układu mięśniowego i szkieletowego

Układ mięśniowy to czynna część układu ruchu - umożliwia poruszanie się. Układ szkieletowy to bierna część układu ruchu - utrzymuje ciężar ciała, nadaje ciału kształt, chroni narządy wewnętrzne i jest magazynem soli mineralnych.

10.Funkcje układu oddechowego i skóry

Układ oddechowy zapewnia wymianę gazową: dostarcza do organizmu tlen i usuwa dwutlenek węgla. Skóra chroni wnętrze ciała przed infekcjami i urazami mechanicznymi, pośredniczy w odbieraniu bodźców ze środowiska zewnętrznego i uczestniczy w termoregulacji.

11.Funkcje układu pokarmowego i krwionośnego

Układ pokarmowy umożliwia pobieranie, trawienie i wchłanianie składników pokarmowych oraz usuwanie niestrawionych resztek pokarmu. Układ krwionośny transportuje różne substancje, np. składniki pokarmowe i gazy oddechowe.

12.Funkcje układu limfatycznego i nerwowego

Układ limfatyczny bierze udział w reakcjach obronnych organizmu i transportuje niektóre substancje, np. tłuszcze. Układ nerwowy umożliwia reagowanie na bodźce ze środowiska i koordynuje pracę narządów wewnętrznych.

13.Funkcje układu hormonalnego, moczowego i rozrodczego

Układ hormonalny reguluje procesy życiowe za pomocą hormonów. Układ moczowy wydala niektóre produkty metabolizmu, np. mocznik. Układ rozrodczy wytwarza komórki płciowe i umożliwia rozmnażanie się.

14.Współpraca układów narządów podczas biegu

Układ nerwowy koordynuje pracę wszystkich układów. Układ pokarmowy dostarcza związki organiczne, a oddechowy tlen (i usuwa CO2) do oddychania tlenowego. Układ krwionośny przenosi je do mięśni i odbiera zbędne produkty. Mięśnie uwalniają energię do skurczów i współpracują ze szkieletem, a układ moczowy usuwa mocznik i nadmiar wody.

15.Homeostaza

Zdolność organizmu do utrzymywania względnie stałych warunków środowiska wewnętrznego, np. temperatury ciała, ciśnienia krwi i stężenia glukozy we krwi.

16.Ujemne sprzężenie zwrotne

Zasada działania większości mechanizmów homeostatycznych: efekt końcowy hamuje proces, który doprowadził do jego powstania. Np. przy podwyższonej temperaturze ciała pocimy się, a gdy temperatura wróci do prawidłowej wartości, wytwarzanie potu ustaje.

17.Etapy utrzymywania homeostazy

Wartość parametru zostaje zaburzona; receptor (odbiorca) rejestruje zmianę i przesyła informację do ośrodka kontroli, najczęściej w mózgowiu; ośrodek wysyła informację do efektorów (wykonawców - narządów), które uruchamiają mechanizmy homeostatyczne; parametr wraca do równowagi.

18.Tkanka nabłonkowa - cechy i funkcje

Ma zwarty układ komórek tworzących jedną lub wiele warstw ułożonych na błonie podstawnej, czyli substancji międzykomórkowej z włóknami białkowymi. Pełni funkcje ochronne, wydzielnicze i transportowe.

19.Rodzaje tkanki nabłonkowej

Nabłonki jednowarstwowe: płaski, sześcienny, walcowaty i wielorzędowy. Nabłonki wielowarstwowe, np. nabłonek wielowarstwowy płaski.

20.Nabłonek jednowarstwowy płaski

Budowa: płaskie komórki tworzące cienką warstwę. Funkcja: umożliwia transport substancji, np. tlenu i dwutlenku węgla. Występowanie: pęcherzyki płucne i włosowate naczynia krwionośne.

21.Nabłonek jednowarstwowy sześcienny

Budowa: komórki w kształcie sześcianów. Funkcja: wchłania i wydziela substancje. Występowanie: przewody gruczołów (np. ślinianek) i kanaliki nerkowe.

22.Nabłonek jednowarstwowy walcowaty

Budowa: wysokie komórki w kształcie walca, niektóre z wypustkami - mikrokosmkami. Funkcja: wchłania i wydziela substancje. Występowanie: żołądek i jelito cienkie.

23.Nabłonek jednowarstwowy wielorzędowy

Budowa: wysokie i niskie komórki o nieregularnym kształcie, które mogą mieć rzęski. Funkcja: rzęski usuwają zanieczyszczenia z powietrza płynącego do płuc. Występowanie: drogi oddechowe.

24.Nabłonek wielowarstwowy płaski

Budowa: wiele warstw komórek, coraz cieńszych w miarę oddalania się od błony podstawnej. Funkcja: głównie ochronna, np. przed wnikaniem drobnoustrojów chorobotwórczych. Występowanie: powierzchnia ciała (naskórek).

25.Tkanka mięśniowa - budowa i rodzaje

Tworzą ją wydłużone komórki lub włókna mięśniowe z licznymi włókienkami z białek aktyny i miozyny, dzięki którym tkanka może się kurczyć. Rodzaje: poprzecznie prążkowana szkieletowa, poprzecznie prążkowana serca i gładka.

26.Tkanka mięśniowa poprzecznie prążkowana szkieletowa

Budowa: długie, cylindryczne włókna mięśniowe z licznymi jądrami położonymi na obrzeżach; widoczne poprzeczne prążkowanie. Skurcze prawie zawsze zależne od woli. Występowanie: mięśnie szkieletowe.

27.Tkanka mięśniowa poprzecznie prążkowana serca

Budowa: widlasto rozgałęzione komórki połączone wstawkami w przestrzenną sieć, z jednym lub dwoma jądrami położonymi centralnie; widoczne poprzeczne prążkowanie. Skurcze szybkie i niezależne od woli. Występowanie: serce.

28.Tkanka mięśniowa gładka

Budowa: wydłużone, zwężone na końcach komórki z jednym, centralnie położonym jądrem; brak prążkowania. Skurcze powolne, długotrwałe i niezależne od woli. Występowanie: ściany narządów wewnętrznych, np. jelit.

29.Tkanka nerwowa

Umożliwia odbiór bodźców ze środowiska i reakcję na nie. Składa się z neuronów (komórek nerwowych), które przewodzą impulsy nerwowe, odbierają bodźce i kontrolują pracę narządów, oraz komórek glejowych, które odżywiają i wspomagają neurony.

30.Budowa neuronu

Neuron składa się z ciała komórki nerwowej z jądrem komórkowym oraz dwóch rodzajów wypustek: dendrytów (licznych, krótkich, rozgałęziających się) i aksonu (pojedynczej, długiej wypustki rozgałęzionej na końcu).

31.Osłonka mielinowa i komórki glejowe

Komórki glejowe dostarczają neuronom substancji odżywczych, a niektóre pośredniczą w wymianie substancji między neuronami a naczyniami krwionośnymi. Tworzą też osłonki mielinowe wokół aksonów, które skracają czas przewodzenia impulsów nerwowych.

32.Tkanka łączna - nazwa i wspólne cechy

Główne zadanie: utrzymywanie łączności między pozostałymi tkankami, stąd nazwa; występuje niemal we wszystkich narządach i między nimi. Wspólne cechy: luźny układ komórek i dużo substancji międzykomórkowej (bezpostaciowa substancja podstawowa i włókna białkowe).

33.Elementy budowy tkanki łącznej

We wszystkich rodzajach tkanki łącznej występują: komórki, włókna białkowe (kolagenowe i sprężyste) oraz substancja międzykomórkowa (m.in. woda i białka), w której leżą włókna i komórki.

34.Rodzaje tkanki łącznej

Tkanka łączna właściwa, tkanka tłuszczowa, tkanka kostna, tkanka chrzęstna oraz tkanka łączna płynna (krew i limfa). Dzielimy ją na rodzaje w zależności od pełnionych funkcji.

35.Tkanka łączna właściwa (włóknista)

Budowa: różnego rodzaju komórki i substancja międzykomórkowa z przewagą włókien kolagenowych. Występowanie: m.in. ścięgna, więzadła i skóra właściwa. Funkcja: łączy tkanki i narządy oraz chroni je przed urazami mechanicznymi.

36.Tkanka tłuszczowa

Zbudowana z komórek wypełnionych tłuszczem; występuje w tkance podskórnej i między narządami. Tkanka tłuszczowa żółta (biała) magazynuje substancje zapasowe, amortyzuje i zapewnia termoizolację. Tkanka tłuszczowa brunatna (u człowieka w okresie noworodkowym) uczestniczy w termoregulacji.

37.Tkanka chrzęstna

Budowa: komórki chrzęstne w jamkach chrzęstnych i dużo substancji międzykomórkowej; włókna kolagenowe i sprężyste dają elastyczność i wytrzymałość na rozciąganie i ściskanie. Występowanie: powierzchnie stawowe kości, małżowina uszna, drogi oddechowe. Funkcja: buduje np. tchawicę, krtań, oskrzela i łączy elementy szkieletu (żebra z mostkiem).

38.Tkanka kostna

Budowa: komórki kostne i substancja międzykomórkowa z dużą ilością soli mineralnych (np. soli wapnia), które nadają twardość, oraz włóknami kolagenowymi, które odpowiadają za elastyczność. Funkcja: buduje szkielet i jest magazynem soli mineralnych.

39.Krew - budowa i funkcje

Tkanka łączna płynna złożona z osocza (substancji międzykomórkowej) i elementów morfotycznych: erytrocytów, leukocytów i płytek krwi. Transportuje hormony, składniki pokarmowe, tlen i końcowe produkty przemiany materii, reguluje objętość wody w organizmie i temperaturę ciała oraz uczestniczy w procesach odpornościowych.

40.Limfa

Tkanka łączna płynna krążąca w układzie limfatycznym; składa się głównie z wody, zawiera dużo leukocytów i transportowane substancje. Transportuje tłuszcze i uczestniczy w procesach odpornościowych.