Azja: Chiny, Indie i Bliski Wschód - Planeta Nowa 8

1.Chiny - położenie i najważniejsze informacje

Państwo we wschodniej Azji, trzecie na świecie pod względem powierzchni (po Rosji i Kanadzie). Stolicą jest Pekin, walutą - yuan. Chiny i Indie to dwa najludniejsze państwa świata (po ponad 1,4 mld mieszkańców).

2.Ukształtowanie powierzchni i klimat Chin

Około 3/4 kraju leży powyżej 900 m n.p.m. Na zachodzie są wysokie góry (Himalaje, Kunlun, Tienszan) i wyżyny, m.in. Wyżyna Tybetańska - najwyżej położona wyżyna świata (4000-5000 m n.p.m.). Na wschodzie leżą Nizina Chińska i Nizina Mandżurska. Wschód ma klimat monsunowy, a na suchym zachodzie są stepy i pustynie.

3.Przyczyny dużej liczby ludności Chin

Wysoki przyrost naturalny w latach 60. i 70. XX wieku (niekiedy niemal 30‰). Reformy poprawiły wtedy warunki życia, co zmniejszyło śmiertelność, a nadal przeważał tradycyjny model rodziny wielodzietnej.

4.Polityka jednego dziecka (program kontroli urodzeń)

Program ograniczania przyrostu naturalnego, wprowadzony w Chinach pod koniec lat 70. XX wieku z powodu problemów z wyżywieniem ludności. Rodziny z jednym dzieckiem dostawały przywileje (np. większe mieszkanie, darmową edukację dziecka, dodatkowy urlop), a za więcej dzieci groziły kary finansowe.

5.Problemy demograficzne Chin - skutki polityki jednego dziecka

Przyrost naturalny jest dziś względnie niski. Skutki to zachwianie równowagi płci (tradycja każe mieć syna, więc mężczyzn jest dużo więcej niż kobiet) i szybkie starzenie się społeczeństwa (w przyszłości brak rąk do pracy i więcej emerytów). W 2015 r. odstąpiono od tej polityki i pozwolono mieć dwoje dzieci.

6.Rozmieszczenie ludności Chin

Bardzo nierównomierne. Około 95% mieszkańców żyje we wschodniej części kraju, gdzie są łagodny klimat, równinna rzeźba terenu i żyzne gleby. Najgęściej zaludniona jest Nizina Chińska, a najsłabiej - górzysty, wyżynny, pustynny i stepowy zachód oraz północ.

7.Specjalne strefy rozwoju gospodarczego

Obszary w Chinach tworzone od czasu reform z lat 70. XX wieku, w których firmy mogą zawierać kontrakty z inwestorami zagranicznymi. Zagraniczne przedsiębiorstwa mają tam m.in. ulgi podatkowe, tanią dzierżawę gruntów i tanią siłę roboczą.

8.Przyczyny szybkiego wzrostu gospodarczego Chin

Reformy gospodarcze, prywatyzacja i duże inwestycje firm zagranicznych, które przyciąga też ogromny rynek zbytu. Dzięki temu Chiny są jednym z najszybciej rozwijających się krajów i drugą największą gospodarką świata. Dziś coraz więcej inwestują w innowacje i nowoczesne technologie.

9.Chiński przemysł

Wciąż przeważają tradycyjne gałęzie: przemysł hutniczy, maszynowy i włókienniczy. Szybko rozwija się przemysł środków transportu i zaawansowanych technologii. Chiny są w czołówce producentów samochodów, telewizorów, komputerów, telefonów i AGD, które są tanie dzięki niskim kosztom wytwarzania.

10.Surowce mineralne Chin

Chiny mają bogate złoża m.in. węgla kamiennego, ropy naftowej, gazu ziemnego, rud żelaza, miedzi, cynku i ołowiu oraz złota. Mimo to importują surowce, bo przemysł zużywa ich ogromne ilości.

11.Rolnictwo Chin - uprawy

Najważniejszym regionem rolniczym jest Nizina Chińska, gdzie z powodu dużej gęstości zaludnienia przeważają małe gospodarstwa. Podstawą jest uprawa roślin żywieniowych: Chiny są czołowym producentem ryżu, pszenicy, kukurydzy, soi, batatów i ziemniaków. Ważne są też bawełna, rzepak, trzcina cukrowa, tytoń i herbata.

12.Hodowla zwierząt w Chinach

Mięso pochodzi głównie z hodowli trzody chlewnej i drobiu - Chiny mają największe pogłowie świń na świecie. Na naturalnych pastwiskach w zachodniej części kraju hoduje się bydło, owce i konie.

13.Znaczenie Chin w gospodarce światowej

Chiny są największym eksporterem i drugim największym importerem dóbr i usług na świecie. Chińskie firmy inwestują za granicą, np. w energetykę i transport, oraz wykupują zagraniczne przedsiębiorstwa.

14.Dziedzictwo cywilizacji chińskiej

Chiny to jedna z najstarszych cywilizacji świata. Stamtąd pochodzą m.in. papier, druk, kompas, porcelana i proch strzelniczy. Symbolem kraju jest Wielki Mur - najdłuższa budowla stworzona przez człowieka, która chroniła przed najazdami koczowników.

15.Indie - położenie i najważniejsze informacje

Państwo w Azji Południowej nad Oceanem Indyjskim, drugie w Azji i siódme na świecie pod względem powierzchni. Stolicą jest Nowe Delhi, językami urzędowymi - hindi i angielski, walutą - rupia indyjska.

16.Ukształtowanie powierzchni i klimat Indii

Na północy wznoszą się Himalaje z najwyższym szczytem Indii - Kanczendzongą (8586 m n.p.m.) - oraz Karakorum. Na południe od nich leżą Nizina Indusu i Nizina Gangesu, a dalej Półwysep Indyjski z wyżyną Dekan. Większość kraju ma klimat zwrotnikowy monsunowy.

17.Problemy demograficzne Indii

Liczba ludności szybko rośnie, bo przyrost naturalny od lat jest wysoki. Szybki wzrost liczby ludności i ubóstwo sprawiają, że trudno wyżywić mieszkańców, więc wiele osób przenosi się do miast. Ich niekontrolowany wzrost powoduje rozwój slamsów, nierówności społeczne, nadmierny ruch samochodowy i zanieczyszczenie środowiska.

18.Slamsy

Dzielnice wielkich miast zamieszkane przez najuboższą część społeczeństwa. Występują np. w Indiach, Brazylii i państwach Afryki.

19.System kastowy

Podział wyznawców hinduizmu na kasty, czyli warstwy społeczne, do których człowiek należy od narodzin. Kasta wyznacza zawód i krąg osób, z którymi można zawrzeć małżeństwo. Konstytucja z 1950 r. zniosła przywileje kast, ale system częściowo trwa, zwłaszcza na wsi.

20.Hierarchia kast w Indiach (od najwyższej)

Bramini (kapłani, uczeni), kszatrijowie (żołnierze, urzędnicy), wajśjowie (chłopi, rzemieślnicy, kupcy), siudrowie (służący, krawcy, kowale, pasterze). Na samym dole są pariasi, czyli niedotykalni - osoby pozakastowe, które wykonują najcięższe i pogardzane prace.

21.Zróżnicowanie religijne, etniczne i językowe Indii

Większość mieszkańców to hinduiści, drugą grupą są muzułmanie; są też m.in. chrześcijanie, sikhowie i buddyści. W kraju żyje kilkaset grup etnicznych, które mówią ponad 800 językami.

22.Kontrasty indyjskiej edukacji

Według konstytucji nauka jest powszechna, obowiązkowa i bezpłatna, a jednak wielu mieszkańców to analfabeci - najczęściej kobiety i ludzie ze wsi. Jednocześnie uczelnie kształcą co roku bardzo wielu świetnych inżynierów, informatyków, ekonomistów i lekarzy.

23.Czynniki rozwoju gospodarczego Indii

Ogromny rynek zbytu i rosnąca liczba rąk do pracy (młode społeczeństwo), tania, wykształcona i anglojęzyczna kadra oraz reformy gospodarcze z lat 90. XX wieku (prywatyzacja, ułatwienia podatkowe dla firm zagranicznych). Dzięki kadrze szybko rozwijają się nowoczesne usługi: finansowe, konsultingowe i biurowe.

24.Zielona rewolucja

Zmiany w rolnictwie Indii w latach 60. XX wieku: wprowadzono nowe odmiany ryżu i pszenicy, które dają wysokie plony. Dzięki temu Indie są czołowym producentem i eksporterem m.in. ryżu, herbaty, trzciny cukrowej, bawełny, tytoniu, prosa i bananów.

25.Kontrasty indyjskiego rolnictwa

Obok nowoczesnych, wielkoobszarowych gospodarstw z maszynami i nawozami sztucznymi działają małe, tradycyjne gospodarstwa z prymitywnymi narzędziami, w których siłą pociągową są bawoły. Przez niską wydajność dużej części rolnictwa nadal trudno wyżywić ludność.

26.Silicon Plateau

Indyjska Dolina Krzemowa - ośrodek przemysłu zaawansowanych technologii w okolicach Bangaluru w południowych Indiach. Rozwija się tam przemysł elektroniczny (zwłaszcza komputerowy), biotechnologiczny, lotniczy i technologii kosmicznych.

27.Przemysł Indii

Jego rola rośnie: zatrudnia znacznie mniej osób niż rolnictwo, ale ma w PKB większy udział niż rolnictwo. Wydobywa się m.in. węgiel kamienny (na wschodzie), rudy żelaza, manganu i chromu oraz boksyty. Główne gałęzie przetwórcze to przemysł włókienniczy, odzieżowy i spożywczy (Mumbaj, Kolkata, Delhi, Hajdarabad); rozwijają się też motoryzacyjny i hutniczy.

28.Ślady kolonializmu i symbole kultury Indii

Od połowy XIX wieku do 1947 r. Indie były kolonią brytyjską - stąd język angielski i prawo wzorowane na brytyjskim. Symbolami kultury są m.in. mauzoleum Tadż Mahal z białego marmuru i Bollywood, największy ośrodek indyjskiej kinematografii, w Mumbaju.

29.Bliski Wschód - położenie i klimat

Region na pograniczu Azji, Afryki i Europy, nad Zatoką Perską i u wschodnich wybrzeży Morza Śródziemnego, m.in. Arabia Saudyjska, Iran, Irak, Turcja, Syria, Izrael, Jordania i Egipt. Przeważa klimat zwrotnikowy suchy i skrajnie suchy, więc dużą część regionu zajmują pustynie i półpustynie.

30.Islam na Bliskim Wschodzie

Zdecydowana większość mieszkańców to muzułmanie. W większości krajów islam jest religią państwową, czyli jedyną wspieraną przez państwo, i silnie wpływa na życie ludzi, gospodarkę i politykę. Na obszarze dzisiejszego Izraela narodziły się też judaizm i chrześcijaństwo.

31.Podstawowe obowiązki muzułmanina

Zasady islamu zapisano w Koranie. Muzułmanin modli się pięć razy na dobę z twarzą zwróconą ku Mekce, pości w ramadanie i choć raz w życiu odbywa pielgrzymkę do Mekki. Nie wolno mu jeść wieprzowiny.

32.Ramadan

Miesiąc, w którym muzułmanów od wschodu do zachodu słońca obowiązuje post - zakaz jedzenia i picia.

33.Ropa naftowa na Bliskim Wschodzie

Region ma największe na świecie zasoby ropy naftowej i duże zasoby gazu ziemnego. To najważniejszy obszar wydobycia i eksportu ropy. Bogate złoża mają m.in. Arabia Saudyjska, Iran, Irak i Kuwejt, a niewielkie - Jordania i Liban.

34.OPEC

Organizacja Krajów Eksportujących Ropę Naftową. Jej celem jest kontrolowanie wielkości wydobycia i poziomu cen ropy. Należą do niej m.in. kraje Bliskiego Wschodu, które wydobywają ropę.

35.Ropa naftowa a rozwój krajów Bliskiego Wschodu

Zyski z eksportu ropy i gazu dały w drugiej połowie XX wieku szybki wzrost gospodarczy i wyższy standard życia. W niektórych krajach wprowadzono darmową edukację i opiekę medyczną, ale wzrosły różnice między najbogatszymi a najuboższymi.

36.Jak kraje naftowe uniezależniają się od ropy?

Inwestują w przemysł przetwórczy (np. chemiczny), usługi finansowe oraz infrastrukturę komunikacyjną i turystyczną. Rozwijają też uniwersytety i rolnictwo - budują systemy nawadniające, odsalarnie wody morskiej i studnie głębinowe.

37.Przyczyny i skutki konfliktów na Bliskim Wschodzie

Przyczyny: zróżnicowanie religijne i etniczne, nierozwiązane spory graniczne oraz walka o władzę i wpływy. Skutki: cierpienie ludności, osłabienie gospodarki i zniszczenia, a dla świata - wzrost cen ropy naftowej i fale migracji.

38.Najważniejsze konflikty na Bliskim Wschodzie

Konflikt izraelsko-arabski (od 1948 r., Izrael przeciw krajom arabskim i Palestyńczykom), wojna w Iraku (od 2003 r., interwencja USA, obalenie reżimu Saddama Husajna, potem wojna domowa) i wojna domowa w Syrii (od 2011 r.). Po wojnie z 1973 r. cena ropy wzrosła prawie czterokrotnie, a w 2015 r. szczyt osiągnął kryzys migracyjny w Europie.

39.Arabska wiosna

Fala protestów na Bliskim Wschodzie i w Afryce Północnej w latach 2011-2013. Domagano się m.in. lepszych warunków życia, walki z bezrobociem i korupcją oraz wolnych wyborów. W części krajów przeprowadzono reformy, a w Libii i Syrii wybuchły wojny domowe.

40.Islamscy fundamentaliści i Państwo Islamskie

Fundamentaliści to skrajni zwolennicy prawa opartego na zasadach Koranu. Na pograniczu Syrii i Iraku utworzyli tzw. Państwo Islamskie, którego członkowie dokonywali zamachów terrorystycznych - terroryzm stał się wielkim zagrożeniem dla bezpieczeństwa świata.