Azja: przyroda, wulkanizm, rolnictwo i Japonia - Planeta Nowa 8

1.Azja - największy kontynent

Azja ma powierzchnię 44,4 mln km², czyli prawie 30% powierzchni wszystkich lądów. Leżą w niej dwa najludniejsze państwa świata, Chiny i Indie, oraz większa część Rosji - największego państwa na Ziemi.

2.Ukształtowanie powierzchni Azji

Azja jest kontynentem wyżynno-górskim: wyżyny i góry zajmują około 75% powierzchni. Najwyższe góry (Himalaje, Karakorum, Hindukusz) leżą na południu, a między nimi kotliny śródgórskie (Dżungarska, Kaszgarska). Niziny ciągną się na obrzeżach, np. Zachodniosyberyjska, Turańska, Mezopotamska, Indusu, Gangesu i Chińska.

3.Kontrasty wysokościowe Azji

W Azji leży najwyższy szczyt Ziemi - Mount Everest (8848 m n.p.m.) i najniższy punkt lądu - wybrzeże Morza Martwego (430 m p.p.m.). Różnica 9278 m to największa różnica wysokości na jednym kontynencie. Kotlina Turfańska (154 m p.p.m.) to druga co do głębokości depresja na Ziemi.

4.Najstarsze części Azji

Najstarsze są skały sprzed ponad 1,5 mld lat budujące podłoże płaskich nizin i wyżyn, np. Niziny Chińskiej, Niziny Zachodniosyberyjskiej i Wyżyny Środkowosyberyjskiej. Najstarsze góry Azji, np. Sajany i zachodnia część Tienszanu, powstały ponad 450 mln lat temu.

5.Alpejskie ruchy górotwórcze w Azji

W czasie alpejskich ruchów górotwórczych powstały młode góry Azji, które tworzą dwa pasy: równoleżnikowy na południu (np. Kaukaz, Taurus, Zagros, Elburs, Hindukusz, Himalaje) i południkowy na wschodzie (np. Góry Wierchojańskie, Góry Czerskiego, góry Japonii, Filipin i Kamczatki). Oba leżą w aktywnej strefie sejsmicznej.

6.Czynniki kształtujące klimat Azji

Najważniejsze to: położenie geograficzne i wielkość kontynentu, wyżynno-górska rzeźba terenu, cyrkulacja monsunowa oraz ciepłe i chłodne prądy morskie. Dzięki wielkości i dużej rozciągłości południkowej Azja leży we wszystkich strefach klimatycznych Ziemi.

7.Kontynentalizm klimatu w głębi Azji

W środku kontynentu roczne sumy opadów są niewielkie, a roczna amplituda temperatury powietrza - duża. Opady ogranicza też równoleżnikowy łańcuch Himalajów, który zatrzymuje wilgotne powietrze monsunu letniego znad Oceanu Indyjskiego.

8.Monsun

Wiatr okresowo zmienny wiejący w Azji Południowej i Południowo-Wschodniej. Latem wieje znad chłodniejszych oceanów (wyż) nad rozgrzany ląd (niż) i przynosi obfite deszcze. Zimą wieje znad wychłodzonego lądu (wyż) nad cieplejsze oceany (niż) i na lądzie jest sucho.

9.Kontrasty klimatyczne Azji

Azja ma największe kontrasty klimatyczne na świecie. Zimą w północnej Rosji bywa poniżej -40°C, a latem na Półwyspie Arabskim ponad +40°C. Ćerapuńdźi w Indiach ma średnio ponad 11 000 mm opadów rocznie, a Kotlina Turfańska tylko około 20 mm. Dlatego szata roślinna jest bardzo zróżnicowana: na północy i na pustyniach rośnie mało gatunków, a wilgotne lasy równikowe południowego wschodu są niezwykle bogate.

10.Klimaty gorące w Azji

Klimat równikowy wilgotny (Archipelag Malajski): średnio ponad 20°C, bardzo wilgotno, wiecznie zielony las równikowy. Zwrotnikowy monsunowy (południe i południowy wschód): lasy monsunowe z drzewami tekowymi. Zwrotnikowy suchy (np. Półwysep Arabski): upalne lata, poniżej 100 mm opadów rocznie, pustynie.

11.Klimaty chłodniejsze w Azji

Umiarkowany ciepły kontynentalny suchy (Azja Środkowa, Gobi): lipiec ponad 20°C, zimą mrozy. Umiarkowany chłodny kontynentalny (Syberia): długa, mroźna zima, małe opady, tajga. Okołobiegunowy (północ): najcieplejszy miesiąc do 10°C, małe opady, głównie śniegu, tundra.

12.Promienisty układ sieci rzecznej Azji

Większość dużych rzek Azji zaczyna się w górach w centrum kontynentu i spływa do trzech oceanów: do Indyjskiego (np. Indus, Ganges), do Spokojnego (np. Jangcy, Huang He, Amur) i do Arktycznego (np. Jenisej, Lena, Ob z Irtyszem).

13.Azjatyckie rekordy przyrody

Morze Kaspijskie to największe jezioro świata (371,8 tys. km²), a Bajkał - najgłębsze (1642 m) i największy zbiornik słodkiej wody. Półwysep Arabski (2,78 mln km²) to największy półwysep, a Archipelag Malajski (około 20 tys. wysp) - największy archipelag na Ziemi.

14.Płyty litosfery pod Azją

Azja leży na dwóch wielkich płytach: eurazjatyckiej i północnoamerykańskiej, oraz na kilku mniejszych: filipińskiej, indyjskiej, irańskiej i arabskiej. Płyty kontynentalne budują skały o małej gęstości, a oceaniczne - o większej. Wszystkie płyty stale przesuwają prądy konwekcyjne we wnętrzu Ziemi, dlatego w Azji często występują trzęsienia ziemi i zjawiska wulkaniczne, zwłaszcza na wschodnich i południowych obrzeżach płyty eurazjatyckiej.

15.Powstawanie Himalajów

Himalaje powstały w czasie alpejskich ruchów górotwórczych, gdy fragment Gondwany (dzisiejszy Półwysep Indyjski) zderzył się z Azją. Osady z dna morza między lądami zostały sfałdowane, a dalszy napór płyty je wypiętrzył. Tak samo, przez zderzenie płyty indyjskiej z eurazjatycką, powstały Karakorum, Hindukusz, Pamir i Kunlun.

16.Rów oceaniczny

Wąskie, bardzo głębokie zagłębienie dna oceanu, które powstaje tam, gdzie jedna płyta litosfery podsuwa się pod drugą. Najgłębszy jest Rów Mariański w zachodniej części Oceanu Spokojnego (10 916 m) - to najgłębsze miejsce na Ziemi.

17.Magma, lawa, erupcja, krater

Magma to stopione skały we wnętrzu Ziemi. Pod dużym ciśnieniem wydostaje się szczelinami na powierzchnię jako lawa - to wybuch wulkanu, czyli erupcja. Lawa wypływa z krateru na szczycie stożka, a razem z nią wydostają się gazy, popioły i fragmenty skał.

18.Wulkany czynne, drzemiące i wygasłe

Wulkany czynne są aktywne współcześnie. O działalności wulkanów drzemiących wiemy tylko ze źródeł historycznych. Wulkany wygasłe wybuchały bardzo dawno, a świadczą o tym tylko pozostałości geologiczne.

19.Jak powstaje trzęsienie ziemi

Najczęściej przez ruchy płyt litosfery. Płyty ocierają się lub napierają na siebie, ale tarcie blokuje ruch, więc narastają naprężenia. Gdy energia pokona tarcie, masy skalne gwałtownie się przesuwają, a drgania rozchodzą się jako fale sejsmiczne, odczuwalne na powierzchni jako wstrząsy.

20.Hipocentrum i epicentrum

Hipocentrum to ognisko wstrząsów - miejsce we wnętrzu Ziemi, z którego rozchodzą się fale sejsmiczne. Epicentrum to punkt na powierzchni Ziemi leżący bezpośrednio nad hipocentrum.

21.Ognisty Pierścień Pacyfiku

Strefa sejsmiczna o kształcie zbliżonym do okręgu na styku płyty pacyficznej z otaczającymi ją płytami. Miało tu miejsce ponad 80% największych trzęsień ziemi w historii i leży tu 90% czynnych wulkanów lądowych. Wybrzeża tej strefy są szczególnie narażone na tsunami.

22.Tsunami

Fala oceaniczna najczęściej wywołana podwodnym trzęsieniem ziemi. Na otwartym oceanie jest niska, ale przy brzegu gwałtownie rośnie, nawet do kilkudziesięciu metrów, i zalewa obszary przybrzeżne, powodując olbrzymie straty.

23.Skutki zjawisk wulkanicznych i trzęsień ziemi

Powodują śmierć wielu ludzi i ogromne straty materialne. Zmieniają też powierzchnię: erupcje mogą tworzyć wyspy, a trzęsienia ziemi wywołują lawiny i osuwanie się warstw skalnych. Pyły wulkaniczne w atmosferze mogą zmieniać klimat, a podmorskie wstrząsy wywołują tsunami.

24.Warunki rozwoju rolnictwa w Azji

Przyrodnicze: bardzo korzystne w Indiach, we wschodnich Chinach i na Półwyspie Indochińskim (żyzne gleby, wystarczające opady i okres wegetacyjny, brak mroźnych zim); ponad połowa Azji to pustynie, tundra i wysokie góry. Łąki i pastwiska Azji Środkowej i Południowo-Zachodniej służą do wypasu bydła i owiec. Pozaprzyrodnicze: mechanizacja i zabiegi agrotechniczne, np. nawożenie i ochrona roślin.

25.Nowoczesne rolnictwo w Azji

Rolnictwo o wysokim poziomie mechanizacji i chemizacji, bardzo wydajne, np. w Japonii i Izraelu (sztuczne nawadnianie pustyń). Plony ryżu w Japonii są dwa razy wyższe niż w Indiach. W krajach słabo rozwiniętych, np. w Nepalu i Kambodży, dominują małe, niewydajne gospodarstwa.

26.Plony a zbiory

Plony to ilość płodów rolnych z jednostki powierzchni, np. z hektara, najczęściej w decytonach na hektar (dt/ha). Zbiory to całkowita ilość płodów rolnych zebrana z danej powierzchni, najczęściej w tonach.

27.Chiny i Indie w światowej produkcji rolnej

Chiny i Indie są w światowej czołówce produkcji roślinnej i zwierzęcej, bo muszą wyżywić ogromną liczbę mieszkańców. Chiny zajmują pierwsze miejsce m.in. w produkcji ryżu, pszenicy i herbaty oraz w pogłowiu trzody chlewnej, a Indie są drugie m.in. w produkcji ryżu i pszenicy oraz w pogłowiu bydła.

28.Rytm upraw ryżu

Wyznacza go ciepły i wilgotny klimat monsunowy. Ryż sadzi się z nadejściem monsunu letniego, który przynosi obfite deszcze, zwykle od czerwca do października. W czasie suchego monsunu zimowego pola leżą odłogiem albo rosną na nich rośliny o mniejszych wymaganiach.

29.Ryż mokry i ryż suchy

Ryż mokry (nizinny) rośnie na polach pokrytych kilkunastocentymetrową warstwą wody, często zalewanych sztucznie; potrzebuje żyznych gleb i wysokiej temperatury. Ryż suchy (górski) ma mniejsze wymagania klimatyczne i nie wymaga zalewania, ale potrzebuje dużej wilgotności powietrza. Ryż jest bardzo wydajny: w wyjątkowo korzystnych warunkach zbiera się go nawet 3-4 razy w roku.

30.Kultura ryżu

Kształtowany od wieków w Azji Południowej i Południowo-Wschodniej sposób życia związany z ryżem: różne sposoby uprawy (np. tarasowanie stoków), kuchnia oparta na ryżu, wyroby ze słomy ryżowej (kapelusze, maty, obuwie) i święta, np. Królewska Ceremonia Orki w Tajlandii.

31.Japonia - położenie i podstawowe informacje

Wyspiarskie państwo na Oceanie Spokojnym u wschodnich wybrzeży Azji, obejmujące ponad 6 tys. wysp; największe to Honsiu, Hokkaido, Kiusiu i Sikoku. Wyżyny i góry zajmują około 85% kraju. Japonia jest monarchią z cesarzem o funkcjach reprezentacyjnych; stolica to Tokio, waluta - jen.

32.Przyrodnicze bariery rozwoju Japonii

Wyspiarskie położenie, górzystość, mała powierzchnia i niedobór surowców mineralnych. Japończycy łączą wyspy mostami, budują tunele, meliorują tereny podmokłe, tarasują zbocza i tworzą sztuczne wyspy, a brakujące surowce importują.

33.Geozagrożenia

Katastrofy wynikające z procesów zachodzących w środowisku przyrodniczym, m.in. trzęsienia ziemi, erupcje wulkaniczne, cyklony tropikalne i powodzie. W Japonii, leżącej na styku płyt eurazjatyckiej, pacyficznej i filipińskiej, są to głównie trzęsienia ziemi, tsunami, wulkany i tajfuny.

34.Trzęsienia ziemi i wulkany w Japonii

W Japonii notuje się średnio około 1,5 tys. trzęsień ziemi rocznie, zwykle o sile od 4 do 7 stopni w skali Richtera. Nowoczesne, kosztowne technologie sprawiają, że budynki i mosty wytrzymują wstrząsy silniejsze niż 7 stopni. W kraju jest blisko 160 wulkanów, w tym około 40 czynnych; najwyższy szczyt to wulkan Fudżi (3776 m n.p.m.).

35.Przyczyny rozwoju gospodarczego Japonii

Po II wojnie światowej Japonia dostała pomoc finansową, a Stany Zjednoczone, które okupowały ją do 1952 r., prowadziły tam duże inwestycje. Ważne były też duże nakłady na oświatę i badania naukowe oraz cechy Japończyków: dyscyplina, wytrwałość, lojalność, honor i pracowitość. Pod koniec lat 60. XX w. Japonia miała drugą gospodarkę świata pod względem PKB.

36.Produkt krajowy brutto (PKB)

Wartość wszystkich towarów wytworzonych i usług wykonanych w danym państwie w ciągu roku.

37.Zasady pracy w japońskiej firmie

Pracownika z pracodawcą łączą wzajemne zaufanie i szacunek; po zatrudnieniu staje się on członkiem firmowej rodziny. Najważniejsza jest współpraca w dążeniu do celu i dobro zespołu, a także hierarchiczność i ścisłe wykonywanie poleceń przełożonych. Często w jednej firmie pracuje się do końca życia.

38.Przetwórstwo przemysłowe w Japonii

Dominujący dział gospodarki Japonii: kraj importuje surowce po korzystnych cenach i przetwarza je na zaawansowane dobra. Najlepiej rozwinięte branże to produkcja wyrobów metalowych, maszyn i urządzeń, środków transportu oraz statków. Produkcja jest w dużym stopniu zautomatyzowana, a wyroby mają wysoką jakość.

39.Przemysł zaawansowanych technologii (high-tech)

Dział przemysłu wykorzystujący najnowsze rozwiązania naukowe i technologiczne. W Japonii ma szczególne znaczenie, zwłaszcza produkcja urządzeń elektronicznych, optycznych i wyrobów farmaceutycznych.

40.Rolnictwo i rybołówstwo Japonii

Grunty orne zajmują tylko 11% kraju, a wiele gospodarstw ma do 1 ha, ale rolnictwo jest nowoczesne i bardzo wydajne dzięki mechanizacji, nawozom i sztucznemu nawadnianiu. Uprawia się głównie ryż i pszenicę, także jęczmień i cytrusy. Ważne jest rybołówstwo (ryby i owoce morza), ale kraj pokrywa tylko około 50% potrzeb żywnościowych.