Kręgowce stałocieplne - Puls życia 6

1.Kręgowce stałocieplne - ptaki i ssaki

Ptaki i ssaki utrzymują stałą temperaturę ciała niezależnie od temperatury otoczenia. Przed utratą ciepła chroni je pokrycie ciała: u ptaków pióra, a u ssaków włosy. Dzięki stałocieplności obie grupy mogą żyć we wszystkich typach środowisk na całej Ziemi.

2.Stałocieplność

Zdolność do utrzymywania stałej temperatury ciała, niezależnie od temperatury otoczenia. Dzięki niej i umiejętności lotu ptaki żyją na wszystkich kontynentach i w prawie wszystkich typach środowisk - od gorących pustyń Afryki po lodowe pustynie Antarktydy. Lot pozwala im też przemieszczać się daleko w poszukiwaniu pokarmu i miejsc do rozrodu.

3.Przystosowania ptaków do lotu

Lekkie ciało o opływowym kształcie i gładkiej powierzchni, które łatwo pokonuje opór powietrza; kończyny przednie przekształcone w skrzydła; pióra tworzące powierzchnie lotne i umożliwiające sterowanie lotem; lekkość dzięki kościom wypełnionym powietrzem i dziobowi zamiast zębów; rurkowate płuca połączone z workami powietrznymi.

4.Dziób, gruczoł kuprowy i kończyny tylne ptaków

Dziób zastępuje zęby: służy głównie do pobierania pokarmu, a także do obrony, budowy gniazda i pielęgnacji piór. Gruczoł kuprowy u nasady ogona wydziela substancję natłuszczającą pióra, by nie nasiąkały wodą. Kończyny tylne służą do chodzenia, biegania i skakania, a ptakom wodnym do pływania, nurkowania i brodzenia; pazury chronią palce, a niektórym ptakom służą do chwytania ofiar.

5.Budowa pióra

Pióro składa się z osi i osadzonej na niej chorągiewki. Część osi tkwiąca w skórze to dutka, a pozostała część to stosina. Chorągiewka jest zbudowana z promieni połączonych haczykami, dzięki czemu ma zwartą powierzchnię.

6.Rodzaje piór

Pióra pokrywowe na całym ciele nadają mu opływowy kształt i gładką powierzchnię. Lotki, czyli sztywne pióra na tylnej krawędzi skrzydeł, tworzą powierzchnie lotne. Sterówki, czyli sztywne pióra ogonowe, pozwalają utrzymać równowagę i kierować lotem. Pióra puchowe leżą pod pokrywowymi i chronią ciało przed utratą ciepła.

7.Oddychanie ptaków

Ptaki oddychają rurkowatymi płucami - z cienkich rurek oplecionych gęstą siecią naczyń krwionośnych - połączonymi z workami powietrznymi. Dzięki workom świeże powietrze przepływa przez płuca i podczas wdechu, i podczas wydechu. To najbardziej wydajny układ oddechowy wśród kręgowców: dostarcza dużo energii potrzebnej do lotu i utrzymania stałej temperatury ciała.

8.Toki

Zaloty rozpoczynające okres godowy ptaków, związane z poszukiwaniem partnera do rozrodu. Samce wabią samice barwnym upierzeniem, śpiewem lub tańcem godowym, np. żurawie tańczą (piruety, ukłony, podskoki), samiec pawia rozkłada ogon jak wachlarz, a samiec altannika buduje i ozdabia altankę.

9.Rozmnażanie i rozwój ptaków

Wszystkie ptaki są jajorodne i mają zapłodnienie wewnętrzne. Samica składa jaja w twardej, wapiennej skorupce do gniazda; liczba, wielkość, kształt i barwa jaj są typowe dla gatunku. Jaja wysiaduje jeden lub oboje rodzice (u wielu gatunków samica), ogrzewając je ciałem aż do wyklucia piskląt, które rosną często pod opieką rodziców.

10.Budowa jaja ptaka

Właściwą komórką jajową jest kula żółtka z tarczką zarodkową, otoczona grubą warstwą białka i wapienną skorupką. Z tarczki zarodkowej rozwija się nowy organizm, żółtko jest głównym źródłem pokarmu, a białko chroni zarodek przed uszkodzeniami i dostarcza wody oraz innych substancji pokarmowych. Skorupka chroni jajo, a przez tysiące mikrootworów umożliwia wymianę gazową. Komora powietrzna daje pisklęciu powietrze tuż przed wykluciem.

11.Gniazdowniki i zagniazdowniki

Gniazdowniki to ptaki, których pisklęta po wykluciu są bezradne (np. ślepe i prawie nagie), długo zostają w gnieździe, a rodzice je karmią i ogrzewają, np. wróble, jaskółki, potrzosy, dzięcioły. Zagniazdowniki mają pisklęta samodzielne (dobrze widzą, mają gęsty puch), które zwykle kilka godzin po wykluciu opuszczają gniazdo, np. kaczki, kury, perkozy, łabędzie.

12.Różnice w wyglądzie ptaków

Ptaki różnią się ubarwieniem, sylwetką, wielkością i masą ciała, kształtem skrzydeł oraz budową dzioba i nóg - to głównie przystosowania do warunków środowiska. Skrajnym przykładem jest brak zdolności lotu: pingwiny pływają dzięki skrzydłom podobnym do wioseł, a strusie szybko biegają (do ok. 70 km/h). Brodzące w wodzie czaple mają długą szyję i długie, cienkie nogi.

13.Pokarm ptaków

Ptaki potrzebują dużo pożywienia, by latać i utrzymać stałą temperaturę ciała. Roślinożerne jedzą nasiona i owoce, a niektóre nektar i pyłek. Małe drapieżne polują głównie na owady, duże - na ryby, płazy, gady, ptaki i ssaki; niektóre jedzą padlinę (sępy). Większość ptaków korzysta z wielu rodzajów pokarmu albo zmienia go zależnie od potrzeb.

14.Kształt dzioba a rodzaj pokarmu

Wróbel ma krótki, stożkowaty dziób do wyłuskiwania nasion. Łabędź - szeroki, płaski dziób z rogowymi listewkami do odcedzania pokarmu z wody. Dudek - długi, wąski, lekko zagięty dziób, który jak pęseta wyciąga owady z ziemi. Orzeł - krótki, zakrzywiony dziób, który jak hak służy do chwytania i rozszarpywania zdobyczy.

15.Znaczenie ptaków w przyrodzie

Ptaki regulują liczebność wielu organizmów, bo są pokarmem licznych zwierząt i same jedzą różnorodny pokarm (np. sikora bogatka zjada owady - szkodniki drzew). Ptaki owocożerne (jemiołuszki, sójki) rozsiewają nasiona, ptaki nektarożerne (kolibry, nektarniki) zapylają kwiaty, a bąkojady oczyszczają skórę dużych roślinożerców z pasożytów.

16.Pożyteczne znaczenie ptaków dla człowieka

Ptaki udomowione (kury, kaczki, gęsi, indyki, strusie) hoduje się dla mięsa, jaj i piór. Ptaki drapieżne zjadają szkodniki pól, sadów i lasów - głównie owady oraz myszy i inne gryzonie. Odchody ptaków służą w rolnictwie jako nawóz użyźniający ziemię.

17.Szkody wyrządzane przez ptaki

Wróble zjadają nasiona zbóż, szpaki uszkadzają owoce w sadach i ogrodach (np. czereśnie), jastrzębie atakują ptactwo domowe, a kormorany i czaple - ryby w stawach hodowlanych. Niektóre ptaki, np. gołębie, mogą przenosić groźne dla człowieka drobnoustroje chorobotwórcze i robaki pasożytnicze.

18.Zagrożenia ptaków

Ptakom zagraża głównie działalność człowieka: wycinanie lasów i zadrzewień śródpolnych, osuszanie terenów podmokłych, budowa dróg, zanieczyszczanie gleby i wód (zwłaszcza wycieki ropy z tankowców), sieci rybackie, w które zaplątują się ptaki rybożerne, oraz przezroczyste ekrany akustyczne i coraz więcej pojazdów. Ropa niszczy pióra, więc ptak nie może latać, zdobywać pokarmu i utrzymać stałej temperatury.

19.Ochrona ptaków

Najważniejsza jest ochrona obszarów, na których ptaki żyją: ograniczanie wycinania drzew i krzewów oraz unikanie nadmiernego osuszania łąk. Ważne jest też zakładanie skrzynek lęgowych, a zimą karmników. Ptaki rzadkie lub zagrożone wyginięciem obejmuje się ochroną gatunkową.

20.Ssaki - skąd nazwa i gdzie żyją

Ssaki to kręgowce, których młode odżywiają się mlekiem matki; sposób pobierania mleka to ssanie i od niego pochodzi nazwa gromady. Dzięki stałocieplności ssaki żyją na wszystkich kontynentach i w prawie wszystkich typach środowisk.

21.Środowiska życia ssaków

Większość ssaków żyje na lądzie: najwięcej jest naziemnych (jelenie, niedźwiedzie), małpy żyją w koronach drzew, krety pod ziemią, a nietoperze aktywnie latają. Część ssaków żyje w wodzie: delfiny nigdy jej nie opuszczają, a foki co jakiś czas wychodzą na ląd.

22.Budowa zewnętrzna ssaków

Ciało ssaków pokrywa gruba skóra, z której u większości wyrastają włosy tworzące sierść; chronią one przed utratą ciepła i drobnymi uszkodzeniami. Większość ma ogon i dwie pary kończyn z palcami chronionymi przez pazury, paznokcie lub kopyta. Tylko ssaki mają małżowiny uszne, które ułatwiają wychwytywanie dźwięków. Rzęsy na powiekach chronią oko przed pyłem.

23.Łój, pot i mleko

Wydzieliny komórek skóry ssaków. Łój natłuszcza skórę i włosy, pot parując z powierzchni ciała ochładza je, a mleko jest pierwszym i jedynym pokarmem noworodków.

24.Wytwory skóry ssaków

Skóra ssaków wytwarza włosy, pazury, paznokcie, kopyta i rogi. Pazury służą do walki, zdobywania pokarmu, grzebania w ziemi i wspinania się, kopyta osłaniają końce palców ssaków, które dobrze i szybko biegają, a rogi służą do obrony i do walk samców o samice.

25.Podskórna tkanka tłuszczowa

Warstwa pod skórą ssaków, która chroni organizm przed utratą ciepła i uszkodzeniami oraz stanowi rezerwę energetyczną.

26.Oddychanie ssaków

Ssaki oddychają pęcherzykowatymi płucami zbudowanymi z milionów drobnych pęcherzyków oplecionych gęstą siecią naczyń włosowatych. Taka budowa daje wyjątkowo dużą powierzchnię wymiany gazowej, co jest ważne przy dużej aktywności ssaków i utrzymywaniu stałej temperatury ciała.

27.Rozmnażanie ssaków i ciąża

Prawie wszystkie ssaki są żyworodne i mają wyłącznie zapłodnienie wewnętrzne. Pierwszy etap rozwoju odbywa się w ciele samicy i kończy porodem. Ciąża to okres od zapłodnienia do porodu; jej długość i liczba młodych są typowe dla gatunku - u małych ssaków ciąża jest zwykle krótsza niż u dużych (mysz ok. 3 tygodnie, słoń prawie 2 lata).

28.Łożysko

Narząd, który powstaje w czasie ciąży u samic większości ssaków. Umożliwia wymianę substancji między matką a rozwijającym się organizmem, który otrzymuje przez nie m.in. tlen i wszystkie potrzebne składniki odżywcze.

29.Opieka nad potomstwem u ssaków

Młode ssaki wymagają troskliwej opieki matki, przede wszystkim karmienia mlekiem. U niektórych gatunków opiekują się nimi oboje rodzice, a u ssaków żyjących w stadzie także inne dorosłe osobniki. Noworodki różnią się samodzielnością: młody łoś ma sierść, otwarte oczy i prawie od razu chodzi, a młode myszy rodzą się nagie, ślepe i bezradne.

30.Dziobak - ssak jajorodny

Nieduży, wodno-lądowy ssak z rzek, stawów i jezior Australii, który składa jaja. Dziobem odcedza z wody i mułu drobne bezkręgowce. Samica składa w norze od 1 do 3 jaj i wysiaduje je ok. 10 dni, a młode przez 3-4 miesiące piją mleko matki.

31.Budowa kończyn przednich ssaków

Ssaki różnią się głównie kształtem ciała i budową kończyn przednich, zależnie od środowiska i sposobu poruszania się. Ssaki wodne (delfin) mają płetwy, latające (nietoperz) - skrzydła, podziemne (kret) - masywne i krótkie kończyny, szybko biegające (zebra) - długie kończyny zakończone kopytami, a nadrzewne (orangutan) - kończyny chwytne.

32.Sposoby odżywiania ssaków

Pierwszym pokarmem wszystkich ssaków jest mleko matki. Wśród dorosłych przeważają gatunki wszystkożerne, rzadsze są typowo roślinożerne i typowo mięsożerne (drapieżniki i padlinożercy). Pokarm jest bardzo różnorodny: jeże jedzą głównie dżdżownice, mrówkojady (bez zębów) wyciągają mrówki i termity lepkim językiem, foki jedzą ryby, a niektóre wieloryby odcedzają skorupiaki fiszbinami - rogowymi płytami zamiast zębów.

33.Rodzaje zębów ssaków

Siekacze odcinają kawałki pokarmu, kły służą do chwytania i zabijania ofiary, a zęby przedtrzonowe i trzonowe miażdżą i rozcierają pożywienie.

34.Uzębienie drapieżnika i roślinożercy

Ssaki drapieżne mają duże, silne kły, a zęby przedtrzonowe i trzonowe z ostrymi krawędziami do cięcia mięśni i kruszenia kości. Ssaki roślinożerne mają małe kły albo nie mają ich wcale, a ich zęby przedtrzonowe i trzonowe są duże i szerokie, przystosowane do rozcierania liści i łodyg.

35.Znaczenie ssaków w przyrodzie

Ssaki regulują liczebność wielu organizmów, bo jedzą różne rośliny i zwierzęta i same są pokarmem drapieżników. Rozsiewają nasiona: przyczepione do sierści, gubione przy gromadzeniu zapasów (wiewiórki) lub zjadane i wydalane z kałem (sarny). Nietoperze pijące nektar zapylają kwiaty. Niektóre ssaki, np. niedźwiedzie polarne i orki, nie mają naturalnych wrogów.

36.Pożyteczne znaczenie ssaków dla człowieka

Żadna grupa kręgowców nie jest tak ważna dla człowieka jak ssaki. Hoduje się je dla mięsa, mleka, skór i wełny (bydło, świnie, kozy, owce, króliki), wykorzystuje do transportu (konie, osły, wielbłądy, słonie) i jako zwierzęta laboratoryjne (szczury, myszy, króliki). Niektóre, np. nietoperze i kuny, zjadają myszy - szkodniki pól i ogrodów.

37.Szkody wyrządzane przez ssaki

Dziki i myszy niszczą rośliny na polach i zapasy żywności, a szczury niszczą zapasy. Niektóre ssaki przenoszą drobnoustroje chorobotwórcze, np. wirusa wścieklizny przenoszą lisy, borsuki, nietoperze, psy i koty. Duże ssaki (łosie, jelenie, sarny) mogą powodować groźne wypadki drogowe.

38.Zagrożenia i ochrona ssaków

Największym zagrożeniem jest niszczenie miejsc życia ssaków: wycinanie lasów, osuszanie terenów podmokłych, powiększanie pól i rozbudowa miast; drogi przecinają terytoria zwierząt, które giną pod kołami. Ssaki chroni się, dbając o miejsca ich występowania i odtwarzając zniszczone, budując bezpieczne przejścia przez drogi, dokarmiając je w surowe zimy i obejmując niektóre ochroną gatunkową (np. niedźwiedzia brunatnego).

39.Rekordziści wśród ssaków Polski

W Polsce żyje ok. 100 gatunków ssaków. Najpotężniejszy jest żubr (do 2 m wysokości, nawet tona), najmniejsza - ryjówka (7-10 cm, żyje ok. półtora roku), najszybszy - zając szarak (do 80 km/h), a najlepszym skoczkiem kozica (skok na ok. 8 m).

40.Ptaki i ssaki - porównanie

Ptaki: pióra, wszystkie jajorodne, rurkowate płuca z workami powietrznymi, kości wypełnione powietrzem. Ssaki: włosy, prawie wszystkie żyworodne (łożysko), skóra wydzielająca łój, pot i mleko, pęcherzykowate płuca, małżowiny uszne. Obie grupy są stałocieplne i mają zapłodnienie wewnętrzne.