Kręgowce zmiennocieplne - Puls życia 6

1.Kręgowce zmiennocieplne - grupy i ich środowiska

Do kręgowców zmiennocieplnych należą ryby, płazy i gady. Ryby żyją w wodzie (opływowe ciało, płetwy). Płazy część życia spędzają na lądzie, ale gody odbywają w wodzie, gdzie rozwija się ich potomstwo. Gady żyją i rozmnażają się na lądzie, a gruba, sucha skóra chroni je przed utratą wody.

2.Zmiennocieplność

Zależność temperatury organizmu od temperatury środowiska zewnętrznego. Różnym gatunkom ryb odpowiada różna temperatura wody, np. ustniczek z rafy koralowej najlepiej czuje się w wodzie o temperaturze 22-26°C, a dorsz z północnego Atlantyku - w wodzie o temperaturze 2-7°C.

3.Środowisko życia ryb

Ryby, najliczniejsza gromada kręgowców, żyją we wszystkich typach wód (słonych i słodkich) i we wszystkich częściach zbiorników: w rzekach w biegu górnym, środkowym i dolnym oraz we wszystkich strefach jezior, mórz i oceanów. Najwięcej ich jest w strefie przybrzeżnej i w otwartej toni wodnej, a nieliczne gatunki żyją w mrocznych głębinach.

4.Budowa ciała ryby a opór wody

Większość ryb ma wydłużone ciało o opływowym kształcie, a głowa jest sztywno połączona z tułowiem - to ułatwia pokonywanie oporu wody. Skórę pokrywają gęsto ułożone łuski i gruba warstwa śluzu, dzięki której jest gładka i śliska. Łuski tworzą twardy pancerz chroniący ciało przed uszkodzeniami.

5.Płetwy ryb

Płetwy parzyste to piersiowe i brzuszne - utrzymują równowagę i sterują ciałem. Płetwy nieparzyste to grzbietowa i odbytowa (pomagają utrzymać równowagę) oraz ogonowa (wspomaga pracę ogona i zmniejsza zawirowania wody). Głównym źródłem napędu jest ogon: ryba płynie dzięki falistym ruchom tułowia i ogona.

6.Linia boczna i oczy ryb

Linia boczna to kanały biegnące po obu stronach ciała ryby. Dostarcza informacji o kierunku i szybkości ruchów wody, co ułatwia orientowanie się w środowisku. Oczy większości ryb nie mają powiek, bo stale omywa je woda.

7.Oddychanie ryb

Ryby oddychają skrzelami zbudowanymi z cieniutkich blaszek oplecionych gęstą siecią naczyń włosowatych. Woda omywająca skrzela dostarcza tlen i zabiera dwutlenek węgla, a potem wypływa szczelinami ukrytymi pod pokrywami skrzelowymi. Ruchy pokryw skrzelowych zapewniają stały przepływ wody przez skrzela.

8.Tarło

Okres rozmnażania się ryb. Jego czas i długość są charakterystyczne dla gatunku, np. okoń odbywa tarło wiosną, sum latem, a pstrąg jesienią i zimą. Nazwa pochodzi od ocierania się o siebie samic i samców podczas składania ikry.

9.Rozmnażanie ryb jajorodnych i zapłodnienie zewnętrzne

Samica składa jaja, czyli ikrę - na dnie, na roślinach albo swobodnie w wodzie. Samiec polewa ją mleczem, czyli białawym płynem z plemnikami. Zapłodnienie zewnętrzne to połączenie komórki jajowej z plemnikiem poza organizmem samicy. Z jaj wylęga się potomstwo, które zwykle znacznie różni się od rodziców.

10.Kształty ciała ryb

Kształt ciała zależy od miejsca i trybu życia. Opływowy mają szybko pływające ryby otwartej toni wodnej (np. tuńczyk). Silnie spłaszczony - ryby denne, które przykryte piaskiem są niewidoczne (np. patelnica). Wydłużony, walcowaty lub bocznie spłaszczony - ryby żyjące wśród gęstych roślin i skał, które zwinnie omijają przeszkody (np. murena).

11.Sposoby odżywiania ryb

Wśród ok. 25 tys. gatunków ryb przeważają drapieżniki i planktonożercy. Drapieżne atakują z zasadzki albo powoli podkradają się do ofiary. Planktonożerne odcedzają plankton z wody wyrostkami filtracyjnymi w jamie gębowej (np. rekin wielorybi). Nieliczne roślinożerne szukają pokarmu w strefie przybrzeżnej lub na dnie.

12.Ławica i inne sposoby obrony ryb

Ławica to duże stado ryb, np. makrel: wiele szybko poruszających się ryb rozprasza uwagę drapieżnika. Inne sposoby obrony to m.in. fałszywe oko, czyli ciemna plama w tylnej części ciała (pensetnik dwuoki), maskujące ubarwienie i kolce jadowe (skorpena) oraz szybowanie nad wodą na dużych płetwach piersiowych (ptaszory).

13.Znaczenie ryb w przyrodzie

Ryby pomagają utrzymać równowagę w przyrodzie, bo regulują liczebność organizmów, którymi się żywią (zwierząt i planktonu), oraz tych, dla których same są pokarmem: innych ryb, ptaków (np. pelikanów) i ssaków. Niektóre tworzą związki z innymi organizmami, np. babka mieszka w norce wykopanej przez krewetkę, broni jej i ostrzega krewetkę przed niebezpieczeństwem.

14.Znaczenie ryb dla człowieka

Ryby dają mięso bogate w witaminy A i D oraz sole mineralne (fosfor, wapń) i ikrę jedzoną jako kawior (czerwony z łososi, czarny z jesiotrów). Pozyskuje się z nich tran (leczenie niedoboru witaminy D), żelatynę, klej i mączkę rybną (karma dla zwierząt). Niektóre są wskaźnikami czystości wód, bo żyją tylko w czystej, natlenionej wodzie, a inne hoduje się w akwariach.

15.Zagrożenia i ochrona ryb

Rybom zagraża zanieczyszczanie wód, osuszanie terenów pod zabudowę i odławianie zbyt dużej ilości ryb. Chroni się je przez poprawę czystości wód, dbanie o miejsca tarła i zimowania, odnawianie zniszczonych zbiorników oraz kontrolę połowów: limity, okresy ochronne, wymiar ochronny i sieci o odpowiednich oczkach. W stawach hoduje się też młode ryby wypuszczane do rzek i jezior.

16.Ochrona gatunkowa

Ochrona gatunków rzadkich lub zagrożonych wyginięciem: zwierząt takiego gatunku nie wolno zabijać, chwytać, przetrzymywać w niewoli ani płoszyć, a także niszczyć miejsc, w których żyją. W Polsce obejmuje m.in. rzadkie ryby oraz wszystkie płazy i gady.

17.Płazy - zwierzęta dwuśrodowiskowe

Większość płazów żyje na lądzie, a na czas rozrodu wędruje do zbiorników słodkiej wody, np. stawów i jezior. Jako zwierzęta zmiennocieplne płazy żyją na wszystkich kontynentach poza Antarktydą. W klimacie umiarkowanym są aktywne tylko kilka miesięcy, a zimą zapadają w stan odrętwienia: na dnie zbiorników w piasku lub mule albo na lądzie w norach, pod korzeniami drzew i w stertach gałęzi.

18.Skóra płazów

Delikatna, cienka, naga (bez łusek), dobrze ukrwiona i stale wilgotna dzięki grubej warstwie śluzu. Umożliwia wchłanianie wody i wymianę gazową zarówno w wodzie, jak i na lądzie, a śluz ułatwia pokonywanie oporu wody podczas pływania.

19.Przystosowania żaby do życia w wodzie i na lądzie

W wodzie: błona pławna między palcami tylnych kończyn zwiększa powierzchnię stopy, śluz zmniejsza opór wody, a nozdrza na górnej stronie głowy pozwalają oddychać powietrzem tuż przy powierzchni. Na lądzie: powieki chronią, oczyszczają i nawilżają oczy, długie i dobrze umięśnione kończyny tylne pozwalają skakać, a krótsze przednie podpierają ciało.

20.Narządy oddechowe płazów

Płazy korzystają z tlenu z powietrza i z wody. Dorosłe wymieniają gazy przez płuca i skórę, a larwy przez skrzela (zewnętrzne wyrostki albo schowane wewnątrz ciała) i skórę. Płuca płazów mają kształt worków o słabo pofałdowanych ścianach, więc ich powierzchnia wymiany gazowej jest niewielka.

21.Rozmnażanie płazów i rozwój złożony

Rozmnażanie i rozwój płazów przebiegają w wodzie. Większość płazów jest jajorodna: samica składa do wody tysiące jaj zwanych skrzekiem, a samiec polewa je płynem z plemnikami, więc zachodzi zapłodnienie zewnętrzne. Rozwój złożony to rozwój, w którym z jaja wylęga się larwa (u płazów kijanka), różniąca się od dorosłych budową i trybem życia. Większość płazów nie opiekuje się potomstwem (wyjątki to np. grzbietoród i pętówka).

22.Cykl rozwojowy żaby trawnej

Na początku marca żaby wędrują do płytkich zbiorników, gdzie samica składa jaja. Wylęgają się z nich kijanki, które jedzą głównie rośliny, oddychają skrzelami i pływają ogonem z płetwą. Przez 2-3 miesiące kijanki się przeobrażają: rozwijają się płuca, wyrastają kończyny, zanikają skrzela i ogon. W czerwcu młode żaby wychodzą na ląd, a jako dorosłe wracają do wody na gody.

23.Grupy płazów

Płazy ogoniaste mają wydłużone, walcowate ciało z długim ogonem i kończyny jednakowej długości (salamandry, traszki). Płazy bezogonowe mają krótkie, krępe ciało bez ogona i zwykle dłuższe kończyny tylne (żaby, ropuchy, kumaki, rzekotki). Płazy beznogie mają robakowate ciało podzielone na segmenty i nie mają kończyn (marszczelce); żyją w lasach tropikalnych, nie ma ich w Europie.

24.Odżywianie płazów

Dorosłe płazy są drapieżnikami. Polują głównie wzrokiem, zwykle wieczorem lub nocą, co zmniejsza ryzyko odwodnienia organizmu. Jedzą głównie owady, pierścienice i ślimaki bez muszli, czasem drobne kręgowce, a dzięki szerokiemu otworowi gębowemu połykają ofiary w całości.

25.Płazy ogoniaste żyjące w Polsce

Salamandra plamista - największy polski płaz ogoniasty, żyje głównie w lasach w górach i na wyżynach; jaskrawe ubarwienie i jad wytwarzany w skórze odstraszają drapieżniki. Traszki, np. traszka grzebieniasta, u której samców w czasie godów rozwija się fałd skórny w kształcie grzebienia.

26.Płazy bezogonowe żyjące w Polsce

Żaby - gładka skóra bez brodawek, bardzo długie kończyny tylne do skoków. Ropuchy - chropowata skóra z brodawkami z gruczołami jadowymi, krótsze kończyny tylne, więc kroczą lub biegają. Kumaki - jaskrawe plamy na brzuchu pokazywane w zagrożeniu. Rzekotka drzewna - przylgi na palcach, zielona, żyje na drzewach i krzewach. Grzebiuszka ziemna - piaszczyste tereny, aktywna nocą, w dzień kryje się w norach.

27.Znaczenie płazów w przyrodzie i dla człowieka

W przyrodzie płazy regulują liczebność drobnych zwierząt, które zjadają (także owadów nielubianych przez ptaki owadożerne), oraz gadów, ptaków i ssaków, dla których są pokarmem. Dla człowieka zjadają owady i ślimaki niszczące uprawy (ropucha szara np. stonkę ziemniaczaną), są pożywieniem (udka żab we Francji) i wskaźnikami czystości środowiska, bo są bardzo wrażliwe na zanieczyszczenia.

28.Zagrożenia i ochrona płazów

Największe zagrożenia to zanieczyszczenie środowiska i niszczenie zbiorników, w których płazy się rozmnażają; wiele ginie też na drogach podczas wędrówek. Płazy chroni się, tworząc nowe oczka wodne i nie osuszając, nie zasypując ani nie zanieczyszczając istniejących, a przy drogach stawiając tablice ostrzegawcze, tunele i przenośne ogrodzenia. Wszystkie płazy w Polsce są pod ochroną gatunkową.

29.Gady - środowisko życia

Gady są pierwszymi kręgowcami w pełni przystosowanymi do życia na lądzie. Żyją na wszystkich kontynentach poza Antarktydą, głównie w ciepłych regionach. W klimacie umiarkowanym jest ich niewiele: są małe i w chłodzie zapadają w stan odrętwienia. Temperaturę ciała regulują, wygrzewając się na słońcu, wchodząc do wody lub chowając się w szczelinach skał. Większość żyje na lądzie, niektóre (np. krokodyle) głównie w wodzie.

30.Przystosowania gadów do życia na lądzie

Gruba, sucha skóra z rogowymi łuskami i tarczkami (na głowie) jest nieprzepuszczalna dla gazów i wody - chroni ciało przed uszkodzeniami i utratą wody. Dobrze umięśnione kończyny unoszą ciało nad podłożem, a palce mają pazury, więc gad porusza się szybko i zwinnie. Powieki chronią, oczyszczają i nawilżają oczy. W razie zagrożenia jaszczurki mogą odrzucić część ogona.

31.Oddychanie gadów

Skóra gadów nie bierze udziału w oddychaniu, więc jedynym narządem oddechowym są płuca. Mają gąbczastą budowę, cienkie, silnie unaczynione ściany i wnętrze podzielone na liczne komory, dzięki czemu powierzchnia wymiany gazowej jest duża.

32.Rozmnażanie i rozwój gadów

U wszystkich gadów zachodzi zapłodnienie wewnętrzne, czyli połączenie komórki jajowej z plemnikiem w organizmie samicy. Większość gadów jest jajorodna, a jaja zawsze są składane na lądzie, w ciepłych, ustronnych miejscach, norach lub gniazdach z roślin (ciepło z ich rozkładu). Nie ma larwy: młode są podobne do rodziców i prawie od razu samodzielne. Opiekują się nimi nieliczne gady, np. krokodyle.

33.Błony płodowe

Błony w jaju, które umożliwiają gadom, ptakom i ssakom rozmnażanie się na lądzie. Owodnia tworzy komorę z płynem, w którym zanurzony jest rozwijający się organizm. Kosmówka uczestniczy w wymianie gazowej. Pęcherzyk żółtkowy otacza żółtko - źródło substancji pokarmowych. Omocznia gromadzi szkodliwe i niepotrzebne substancje.

34.Różnice w rozmnażaniu płazów i gadów

Płazy: zapłodnienie zewnętrzne, jaja (skrzek) składane do wody, z jaj wylęgają się larwy (kijanki), które się przeobrażają. Gady: zapłodnienie wewnętrzne, jaja składane zawsze na lądzie, brak postaci larwalnej - młode są podobne do rodziców.

35.Grupy gadów

Jaszczurki - wydłużone ciało z głową, tułowiem i ogonem, zwykle dwie pary kończyn; najliczniejsza grupa. Węże - wydłużone ciało bez kończyn, mała głowa, ruch wijący. Żółwie - gruby, ciężki pancerz okrywający tułów; kończyny słupowate (lądowe) lub podobne do wioseł (morskie). Krokodyle - największe i najcięższe gady, krótkie kończyny, błona pławna między palcami tylnych nóg; nie żyją w Polsce.

36.Odżywianie gadów

Większość gadów, w tym wszystkie żyjące w Polsce, to drapieżniki; roślinożerne są tylko niektóre jaszczurki i część żółwi lądowych. Gady tropią ofiary lub atakują z ukrycia, zabijają je jadem albo duszą, oplatając ciałem, i prawie zawsze połykają zdobycz w całości.

37.Węże żyjące w Polsce

Wąż Eskulapa - największy (do 2 m), dusi ofiary splotami ciała. Żmija zygzakowata - jedyny jadowity gad Polski, poluje głównie węchem i zabija jadem. Gniewosz plamisty - najmniejszy, je głównie jaszczurki. Zaskroniec zwyczajny - dobrze pływa i nurkuje, je głównie płazy połykane żywcem, ma żółte plamy na skroniach.

38.Jaszczurki i żółw żyjące w Polsce

Jaszczurka zwinka - najczęstsza, samce w czasie godów są intensywnie zielone. Jaszczurka żyworodna - nie składa jaj, w sierpniu rodzi od 3 do 11 młodych. Padalec zwyczajny - jaszczurka bez kończyn, pełza jak wąż i bywa z nim mylony. Żółw błotny - jedyny rodzimy żółw, żyje w płytkich zbiornikach wodnych i dożywa ok. 120 lat.

39.Znaczenie gadów w przyrodzie i dla człowieka

W przyrodzie gady regulują liczebność zwierząt, które zjadają, oraz drapieżnych ptaków i ssaków, dla których są pokarmem. Dla człowieka zjadają szkodniki lasów i upraw (owady, ślimaki), dają jad do produkcji leków i kosmetyków, mięso (żółwie, krokodyle, węże) i jaja żółwi oraz skórę z farm na torebki, buty i paski. Niektóre, np. krokodyle i jadowite węże, są groźne dla ludzi.

40.Zagrożenia i ochrona gadów

Gadów ubywa, bo ludzie niszczą miejsca ich życia, chwytają rzadkie gatunki do hodowli i zabijają gady uznane za groźne (w Polsce najczęściej żmiję i padalca). Chroni się je ochroną gatunkową (wszystkie w Polsce), dbaniem o suche, nasłonecznione łąki i polany oraz tworzeniem schronień, np. jaszczurczych pagórków z kamieni lub dachówek.