Stawonogi i mięczaki - Puls życia 6

1.Stawonogi

Najliczniejsza pod względem liczby gatunków grupa zwierząt na Ziemi, np. muchy, pająki, motyle, pszczoły. Nazwa pochodzi od odnóży zbudowanych z krótkich odcinków połączonych stawami. Staw to ruchome połączenie części szkieletu.

2.Środowiska życia stawonogów

Stawonogi opanowały niemal wszystkie typy środowisk. Najliczniej żyją na lądzie, we wszystkich strefach Ziemi (od wilgotnych lasów równikowych po pustynie lodowe), a także w morzach, oceanach, rzekach, jeziorach i wodach płynących głęboko pod ziemią. Najmniejsze są roztocza kurzu domowego (najwyżej 0,5 mm), największy - krab olbrzymi (ok. 20 kg, odnóża prawie 2 m).

3.Wspólne cechy stawonogów

Ciało podzielone na segmenty, odnóża zbudowane z odcinków połączonych stawami oraz ciało pokryte chitynowym oskórkiem.

4.Segmenty

Odcinki, na które jest podzielone ciało stawonogów. Segmenty leżące blisko siebie zwykle łączą się w większe części, np. u krocionoga kilka pierwszych segmentów tworzy głowę, a u osy powstają głowa, tułów i odwłok.

5.Odnóża stawonogów i ich funkcje

Wyrastają z boków ciała i są zbudowane z kilku części połączonych ruchomo stawami. Odnóża kroczne służą do poruszania się, odnóża gębowe - do chwytania i rozrywania pokarmu, a czułki - do odbierania informacji z otoczenia (dotyk, smak, węch).

6.Chitynowy oskórek

Sztywne okrycie ciała stawonogów zbudowane z chityny - cukru, z którego jest zbudowana też ściana komórkowa grzybów. Oskórek chroni ciało przed uszkodzeniem, prawie nie przepuszcza wody (chroni przed wyschnięciem) i pełni funkcję szkieletu zewnętrznego, bo są do niego przyczepione mięśnie. U raków i krabów zawiera też sole mineralne i tworzy twardy pancerz.

7.Linienie

Wymiana oskórka u stawonogów. Jest konieczna, bo oskórek nie powiększa się wraz ze wzrostem zwierzęcia. Stary, zbyt ciasny oskórek pęka, zwierzę wysuwa się z niego w nowym oskórku - miękkim i nieco większym, który z czasem twardnieje.

8.Oczy złożone i oczy proste

Oko złożone jest zbudowane z tysięcy jednakowych, maleńkich oczek; widzi obraz z kolorowych punktów i plamek. Oczy proste są małe i błyszczące, służą głównie do oceny intensywności oświetlenia. Raki mają oczy złożone, pająki - proste, a muchy - oba rodzaje oczu.

9.Grupy stawonogów

Do stawonogów należą skorupiaki, owady i pajęczaki. Różnią się m.in. liczbą odnóży i głównych części ciała: owady mają głowę, tułów i odwłok, a u skorupiaków i pajęczaków głowa i tułów połączyły się w głowotułów, więc ich ciało tworzą głowotułów i odwłok.

10.Środowisko życia skorupiaków

Większość skorupiaków żyje w wodzie, zarówno słonej, jak i słodkiej. Nieliczne żyją na lądzie, w miejscach zacienionych i bardzo wilgotnych, np. stonoga murowa w ściółce leśnej (mimo nazwy ma tylko kilka par odnóży krocznych).

11.Cechy budowy skorupiaków

Twardy pancerz - chitynowy oskórek z dużą ilością soli mineralnych, ciało podzielone na głowotułów i odwłok, dwie pary czułków oraz najczęściej pięć par odnóży krocznych.

12.Budowa raka stawowego

Na głowotułowiu ma oczy złożone na ruchomych słupkach (duże pole widzenia), dwie pary czułków (dotyk, smak, węch) i pięć par odnóży krocznych; pierwsza para to szczypce do chwytania pokarmu i obrony. Odwłok z ruchomych segmentów można podwijać, a płaski wachlarz pozwala na gwałtowne skoki do tyłu. Ciało chroni gruby pancerz.

13.Odżywianie skorupiaków

Skorupiaki jedzą pokarm roślinny lub zwierzęcy, wiele z nich jest wszystkożernych. Drobne skorupiaki (rozwielitki, pąkle) wychwytują cząstki pokarmu unoszące się w wodzie. Większe (raki, kraby) polują na inne skorupiaki, ślimaki i ryby, a niektóre zjadają też szczątki roślin i zwierząt.

14.Przedstawiciele skorupiaków

Langusty - podobne do raków, bez szczypiec, z bardzo długimi i grubymi czułkami. Homary - duże, jak raki, chowają się w szczelinach skalnych. Krewetki - we wszystkich środowiskach wodnych (krewetka czyściciel zjada pasożyty innych zwierząt). Pąkle - osiadłe, w wapiennym pancerzyku. Rozwielitka - ok. 4 mm, słodkowodny plankton, pływa skokami dzięki drugiej parze czułków. Krab wełnistoręki żyje m.in. w Bałtyku.

15.Znaczenie skorupiaków w przyrodzie

Są ważnym elementem sieci pokarmowych środowisk wodnych: raki i kraby zjadają bezkręgowce i małe kręgowce, a planktonowy kryl (drobne skorupiaki mórz i oceanów) jest podstawą pożywienia wielorybów, fok i pingwinów w Antarktyce. Pąkle i rozwielitki przyspieszają oczyszczanie wód. Pustelnik tworzy korzystny dla obu stron związek z ukwiałem: ukwiał chroni go parzącymi czułkami, a pustelnik przenosi ukwiał.

16.Znaczenie skorupiaków dla człowieka

Raki, langusty, homary, kraby i krewetki są cennym składnikiem pożywienia. Rozwielitki hoduje się jako pokarm dla ryb akwariowych. Znaczenie negatywne: pąkle masowo porastające kadłuby statków zwiększają opór wody, a więc i zużycie paliwa.

17.Rak pręgowany w Polsce

Rak sprowadzony z Ameryki Północnej, gdy pod koniec XIX wieku dżuma racza wyniszczyła rodzime raki: szlachetnego i stawowego. Sam nie choruje, ale jest nosicielem dżumy raczej i zaraża inne raki, szybciej się rozmnaża i dobrze znosi zanieczyszczenie wód, więc wypiera rodzime gatunki. Rozpoznamy go po czerwonych pręgach na górnej części odwłoka.

18.Cechy budowy owadów

Znamy ponad milion gatunków owadów; prawie wszystkie żyją na lądzie. Mają chitynowy oskórek (sztywny i elastyczny), ciało podzielone na głowę, tułów i odwłok, jedną parę czułków i trzy pary odnóży. Większość ma skrzydła - jako jedyne stawonogi potrafią latać.

19.Skrzydła owadów

Chrząszcze (np. biedronka) mają dwie pary skrzydeł: pierwsza to sztywne pokrywy chroniące skrzydła drugiej pary. Ważki mają dwie pary podobnych, błoniastych, długich i wąskich skrzydeł. Motyle mają dwie pary dużych, szerokich skrzydeł pokrytych drobnymi, kolorowymi łuskami ułożonymi jak dachówki.

20.Sposoby odżywiania owadów

Wśród owadów są roślinożercy (np. świerszcze), drapieżniki (np. modliszki), wszystkożercy (np. turkuć podjadek) i pasożyty: pchły i wszy pasożytują na zwierzętach, a mszyce - na roślinach.

21.Aparaty gębowe owadów

Zależą od rodzaju pokarmu i sposobu jego pobierania. Liżący (mucha) - zlizuje pokarm płynny, twardy najpierw rozpuszcza śliną. Gryzący (pasikonik) - odcina, gryzie i miażdży pokarm. Ssący (motyl) - długa, zwinięta spiralnie rurka do wysysania nektaru. Kłująco-ssący (komar) - nakłuwa tkanki żywiciela; samice komarów piją krew, samce - soki roślin.

22.Przekształcone odnóża owadów

Odnóża mogą pełnić dodatkowe funkcje. Chwytne - modliszka chwyta nimi ofiarę. Czepne z pazurkami - wesz ludzka trzyma się nimi włosów lub odzieży. Pływne, długie i spłaszczone - pływak żółtobrzeżek pływa trzecią parą odnóży. Grzebne, krótkie i silne - turkuć podjadek drąży nimi korytarze w glebie. U pasikonika trzecia para jest skoczna: długa i silnie umięśniona.

23.Znaczenie owadów w przyrodzie

Są ważnym elementem sieci pokarmowych: jedzą części roślin i drobne bezkręgowce, a same są pokarmem wielu zwierząt, głównie ptaków owadożernych (dzięcioły, sikory). Owady pijące nektar zapylają kwiaty, dzięki czemu rośliny mogą się rozmnażać. Owady glebowe zjadają szczątki organizmów i przyczyniają się do tworzenia próchnicy.

24.Pożytki z owadów dla człowieka

Owady dostarczają surowców: pszczoły wytwarzają miód, a gąsienice jedwabnika morwowego - nici do produkcji jedwabiu (jedwabnik to motyl udomowiony ok. 5500 lat temu w Chinach; jego gąsienice jedzą tylko liście morwy białej). Owady drapieżne są sprzymierzeńcami człowieka: biedronki zjadają mszyce, a ważki - komary i muchy.

25.Szkody wyrządzane przez owady

Wołek zbożowy niszczy zboże, kaszę i mąkę, a mól odzieżowy - ubrania, dywany i kołdry. Giez bydlęcy szkodzi w hodowli zwierząt, a stonka ziemniaczana, mszyca burakowa i bielinek kapustnik niszczą uprawy. Komar widliszek przenosi zarodźce malarii, a mucha tse-tse - drobnoustroje wywołujące śpiączkę afrykańską.

26.Przeobrażenie niezupełne

Rozwój owada bez stadium poczwarki: z jaj wylęgają się larwy, które dużo jedzą i szybko rosną, a następnie przekształcają się w dorosłego owada. Przechodzi je np. pasikonik.

27.Przeobrażenie zupełne

Rozwój owada ze stadium poczwarki: z jaj wylęgają się larwy (u motyli - gąsienice), larwa zmienia się w poczwarkę, a z poczwarki powstaje dorosły owad. Przechodzi je np. motyl.

28.Cechy budowy pajęczaków

Pajęczaki to głównie zwierzęta lądowe (np. pająki, skorpiony, kleszcze, roztocza). Mają chitynowy oskórek, ciało podzielone na głowotułów i odwłok, nie mają czułków i mają cztery pary odnóży krocznych. Oskórek pająka jest miękki i cienki na odwłoku, a gruby, sztywny i owłosiony na głowotułowiu.

29.Szczękoczułki i nogogłaszczki

Dwie pary odnóży gębowych pajęczaków, osadzone na głowotułowiu. Szczękoczułki służą do ataku i obrony; są zakończone ostrym, ruchomym pazurem z ujściem gruczołów jadowych. Nogogłaszczki służą do chwytania i rozdrabniania pokarmu, a także jako narządy dotyku.

30.Kądziołki przędne

Narządy po brzusznej stronie odwłoka pająków. Wytwarzają płynną substancję, która na powietrzu krzepnie i tworzy nici. Z nici pająki tkają m.in. sieci łowne i gniazda.

31.Polowanie i odżywianie pająków

Pajęczaki to zwykle drapieżniki: w dzień siedzą w kryjówkach, nocą żerują, a ofiarę zabijają jadem. Ścigają ją, atakują z ukrycia albo łowią w sieci. Trawienie zaczyna się na zewnątrz ciała: pająk oblewa ofiarę substancją bogatą w enzymy trawienne, rozkłada ją do postaci płynu i zasysa go do przewodu pokarmowego.

32.Przedstawiciele pajęczaków

Ptasznik - duży, owłosiony pająk jedzący głównie owady. Topik - żyje pod wodą w dzwonie z nici wypełnionym powietrzem. Skorpion - odwłok zakończony kolcem jadowym. Kosarz - długie, nitkowate odnóża, które może odrzucać; nie przędzie pajęczyny. Świerzbowiec - drąży korytarze w skórze człowieka. Kleszcz - żywi się krwią ptaków i ssaków.

33.Znaczenie pajęczaków

W przyrodzie są elementem sieci pokarmowych: zjadają bezkręgowce (np. komary, muchy) i drobne kręgowce, a same są pokarmem zwierząt lądowych. Pomagają człowiekowi w walce z owadami. Szkody: kleszcze przenoszą bakterie boreliozy i wirusy kleszczowego zapalenia mózgu, świerzbowce pasożytują na skórze, roztocza kurzu wywołują uczulenie, a jad niektórych pająków (np. czarnej wdowy) i skorpionów może zabić człowieka.

34.Mięczaki - środowisko i ciało

Większość mięczaków żyje w wodach słonych, rzadziej słodkich; nieliczne żyją na lądzie, w miejscach wilgotnych i zacienionych. Mają miękkie, niesegmentowane ciało, u większości osłonięte muszlą. Wytwarzają dużo śluzu, który chroni ciało przed uszkodzeniem i ułatwia poruszanie się.

35.Części ciała mięczaków

Głowa - z czułkami, często też z oczami. Noga - silnie umięśniony narząd ruchu (pływanie, pełzanie, zagrzebywanie się). Worek trzewiowy - zawiera większość narządów wewnętrznych. Muszla - osłania worek trzewiowy i pełni funkcję szkieletu zewnętrznego.

36.Grupy mięczaków i ich muszle

Do mięczaków należą ślimaki, małże i głowonogi. Ślimaki mają muszlę jednoczęściową, u większości spiralnie skręconą. Małże mają muszlę z dwóch połączonych połówek. Większość głowonogów nie ma muszli albo ma małą muszlę (płytkę) ukrytą wewnątrz ciała.

37.Ślimaki

Ciało z głowy, nogi i worka trzewiowego, zwykle w jednoczęściowej muszli. Żyją na lądzie i w wodzie; lądowe są głównie roślinożerne, wśród wodnych przeważają mięsożerne. Winniczek ma dwie pary czułków: na końcach dłuższych są oczy, krótsze służą do dotyku i węchu. W gardzieli ma szczękę i tarkę z chitynowymi ząbkami do rozdrabniania pokarmu, a nogę pokrytą śluzem.

38.Małże

Nie mają głowy; ciało z nogi i worka trzewiowego jest osłonięte dwuczęściową muszlą. Żyją wyłącznie w wodzie (słonej i słodkiej), zwykle zagrzebane w mule lub piasku. Najczęściej są filtratorami: przez syfon wpustowy wpływa woda z tlenem i cząstkami pokarmu, a syfonem wypustowym wypływa woda z dwutlenkiem węgla i niestrawionymi resztkami.

39.Głowonogi

Ciało z głowy i worka trzewiowego; zamiast nogi mają lejek i umięśnione ramiona, zwykle z przyssawkami. Muszli zwykle brak lub jest płytką ukrytą w ciele. Żyją tylko w morzach i oceanach, są aktywnymi drapieżnikami (ryby, skorupiaki). Szybko pływają, wyrzucając wodę przez lejek. Ośmiornica ma 8 ramion, kałamarnice i mątwy - po 10. Mątwa zagrożona uwalnia ciemną substancję.

40.Znaczenie mięczaków

Są elementem sieci pokarmowych: są pożywieniem stawonogów, ryb, ptaków i ssaków, a same zjadają rośliny lub polują. Małże odcedzają pokarm z wody i oczyszczają wody. Dla człowieka są pożywieniem (winniczki, omułki, ostrygi), a z perłopławów pozyskuje się perły. Niektóre ślimaki, np. pomrowy, niszczą uprawy oraz przechowywane warzywa i owoce.