Od parzydełkowców do pierścienic - Puls życia 6

1.Bezkręgowce o miękkim, nieosłoniętym ciele

Parzydełkowce, płazińce, nicienie i pierścienice to bezkręgowce, których ciało nie jest niczym osłonięte. Parzydełkowce żyją wyłącznie w wodzie, pierścienice w wodzie lub w wilgotnym środowisku lądowym, a wśród płazińców i nicieni przeważają pasożyty wywołujące choroby roślin i zwierząt, w tym człowieka.

2.Parzydełkowce

Najprostsze zwierzęta tkankowe, żyjące wyłącznie w środowisku wodnym, głównie w morzach i oceanach. Wszystkie są drapieżnikami. Nazwę zawdzięczają komórkom parzydełkowym, które służą do polowania i obrony przed drapieżnikami. Najbardziej znany w Polsce przedstawiciel to chełbia modra.

3.Budowa ciała parzydełkowców

Ścianę ciała tworzą dwie warstwy komórek nabłonka, a między nimi znajduje się galaretowata substancja. Niemal całe wnętrze ciała zajmuje jama chłonąco-trawiąca, do której prowadzi otwór gębowy otoczony czułkami lub ramionami z licznymi komórkami parzydełkowymi.

4.Komórka parzydełkowa

Komórka zawierająca paraliżujący płyn, który wstrzykuje do ciała ofiary za pomocą długiej nici z kanalikiem. Znajduje się licznie na czułkach i ramionach parzydełkowców i służy do obezwładniania ofiar oraz obrony przed wrogami.

5.Polip i meduza

Dwie postacie parzydełkowców. Polip ma kształt worka, otwór gębowy po górnej stronie ciała i cienką warstwę galaretowatej substancji; jest przytwierdzony do podłoża stopą i żyje pojedynczo lub w koloniach. Meduza ma kształt dzwonu lub parasola, otwór gębowy po spodniej stronie i bardzo grubą warstwę galaretowatej substancji; pływa dzięki skurczom ciała i nie tworzy kolonii.

6.Kolonia

Skupienie połączonych ze sobą organizmów jednego gatunku. Kolonie tworzą np. polipy korala szlachetnego; mogą unosić się w wodzie albo być przytwierdzone do dna.

7.Przedstawiciele parzydełkowców

Stułbia płowa - występuje tylko jako polip, żyje w rzekach, jeziorach i stawach na roślinach. Chełbia modra - ma postać polipa i meduzy, przez większość życia meduza, żyje m.in. w Bałtyku. Koral szlachetny - kolonie białych polipów ze wspólnym czerwonym szkieletem (ok. 30 cm). Ukwiały - pojedyncze polipy bez szkieletu, z tysiącami czułków.

8.Koralowce i rafy koralowe

Koralowce to parzydełkowce żyjące tylko w wodach słonych i wyłącznie w postaci polipów (np. koral szlachetny, ukwiały); większość wytwarza twardy, wapienny szkielet. Z wapiennych szkieletów obumierających koralowców i innych zwierząt powstają rafy koralowe - w ciepłych morzach (woda nie chłodniejsza niż 20°C), zwykle na głębokości ok. 20-30 m.

9.Znaczenie parzydełkowców

W przyrodzie: koralowce są głównym składnikiem raf koralowych, są pokarmem wielu zwierząt i wchodzą w korzystne dla obu stron związki (ukwiały i błazenki). Dla człowieka: meduzy są pożywieniem np. w Chinach i Japonii, z koralowców wyrabia się biżuterię, a gatunki o silnym płynie paraliżującym zagrażają zdrowiu i życiu.

10.Płazińce (robaki płaskie)

Zwierzęta o długim i płaskim ciele pokrytym cienkim nabłonkiem. Zdecydowana większość to pasożyty żyjące w narządach wewnętrznych kręgowców, np. w jelicie cienkim (tasiemce). Płazińce niepasożytnicze żyją głównie w wodzie (wypławki).

11.Nabłonek płazińców wolno żyjących i pasożytniczych

U wielu płazińców niepasożytniczych nabłonek ma rzęski, które ułatwiają poruszanie się w wodzie, a niektóre jego komórki wytwarzają śluz chroniący przed urazami i zmniejszający opór wody. Płazińce pasożytnicze mają nabłonek bez rzęsek, który m.in. chroni je przed strawieniem w jelicie żywiciela.

12.Wypławki

Płazińce niepasożytnicze, drapieżniki żyjące głównie w środowisku wodnym. Ofiary chwytają silnie umięśnioną gardzielą, którą wysuwają z ciała. Są wyjątkowo odporne na głód - niektóre przeżyją bez pokarmu cały rok.

13.Tasiemce

Płazińce pasożytnicze żyjące w jelicie cienkim kręgowców, w tym człowieka. Wchłaniają składniki odżywcze z jelita żywiciela całą powierzchnią ciała. W Polsce najczęściej występują tasiemiec uzbrojony i tasiemiec nieuzbrojony.

14.Budowa tasiemca uzbrojonego

Żyje w jelicie cienkim człowieka i ma około 2 m długości. Ciało składa się z główki z narządami czepnymi (cztery przyssawki i wieniec haczyków), szyjki, która stale wytwarza nowe człony, oraz dużej liczby członów. Dojrzałe człony mają męskie i żeńskie narządy rozrodcze, a najstarsze zawierają po kilkadziesiąt tysięcy jaj.

15.Tasiemiec nieuzbrojony

Tasiemiec żyjący w jelicie cienkim człowieka, prawie cztery razy dłuższy od tasiemca uzbrojonego. Jego główka ma cztery przyssawki, ale nie ma haczyków. Żywicielem pośrednim jest krowa.

16.Przystosowania tasiemców do pasożytniczego trybu życia

Wydłużony kształt ciała dopasowany do jelita cienkiego, nabłonek chroniący przed enzymami trawiennymi, narządy czepne (przyssawki i haczyki), męskie i żeńskie narządy rozrodcze w jednym osobniku (może rozmnażać się sam), wytwarzanie dużej ilości jaj oraz wchłanianie pokarmu całą powierzchnią ciała.

17.Żywiciel pośredni i żywiciel ostateczny

Żywiciel pośredni to organizm, w którym żyją larwy pasożyta, a żywiciel ostateczny - organizm, w którym żyją dorosłe pasożyty. Rozwój tasiemców wymaga zmiany żywiciela: pośrednim tasiemca uzbrojonego jest świnia, nieuzbrojonego - krowa, a ostatecznym obu jest człowiek.

18.Wągier

Larwa tasiemców. Ma postać pęcherzyka wypełnionego płynem, w którym znajduje się główka tasiemca. Wągry żyją w mięśniach żywiciela pośredniego.

19.Cykl rozwojowy tasiemca uzbrojonego

Człowiek zjada mięso świni z wągrami. W jego jelicie cienkim z wągra rozwija się dorosły tasiemiec. Najstarsze człony z jajami odrywają się i z kałem trafiają do środowiska. Świnia zjada człony z jajami, a w jej mięśniach rozwijają się wągry.

20.Tasiemczyca

Choroba wywołana przez tasiemca w jelicie cienkim człowieka. Zarażenie: zjedzenie surowego lub niedogotowanego mięsa krowy albo świni z wągrami. Objawy: najczęściej bóle brzucha, nudności, chudnięcie, osłabienie, biegunki lub zaparcia. Zapobieganie: jedzenie mięsa przebadanego (bez wągrów) i unikanie surowych lub niedogotowanych potraw mięsnych.

21.Znaczenie płazińców

Płazińce pasożytnicze pogarszają zdrowie żywicieli i przyczyniają się do ich śmierci, wywołują choroby zwierząt hodowlanych (świń, bydła) i groźne choroby człowieka. Płazińce drapieżne, np. wypławki, polują na drobne bezkręgowce i zjadają ikrę, a same są pokarmem większych drapieżników; wypławek tygrysi szkodzi w akwariach.

22.Nicienie

Zwierzęta w większości pasożytnicze o wydłużonym ciele przypominającym nić (stąd nazwa). Żyją we wszystkich środowiskach wodnych i lądowych, nawet w gorących źródłach, a większość - w organizmach roślin i zwierząt, w tym człowieka.

23.Budowa nicieni

Ciało wydłużone, nitkowate, zwykle zwężone na końcach. Chroni je gruby oskórek odporny na szkodliwe substancje; u nicieni pasożytniczych chroni przed enzymami trawiennymi żywiciela.

24.Przykłady nicieni

Pasożyty człowieka: glista ludzka, owsik ludzki i włosień spiralny. Pasożyt roślin: mątwik (np. na burakach). Gatunek wolno żyjący: węgorek octowy (ok. 2 mm), który żyje w fermentujących owocach i occie winnym i odżywia się bakteriami.

25.Rozwój nicieni pasożytniczych

Larwy i formy dorosłe pasożytniczych nicieni przebywają w organizmie jednego żywiciela - rozmnażanie i rozwój nie wymagają zmiany żywiciela. Tym nicienie różnią się od płazińców, np. tasiemców.

26.Glista ludzka

Nicień pasożytujący w jelicie cienkim człowieka. Samice osiągają 35 cm długości, samce są nieco mniejsze. Wywołuje glistnicę; na świecie zarażonych jest około 1 mld ludzi, głównie w Ameryce, Afryce i Azji.

27.Cykl rozwojowy glisty ludzkiej

Człowiek połyka jaja glisty z wodą lub na nieumytych warzywach. W jelicie wylęgają się larwy, które wędrują przez narządy, m.in. płuca. Wracają do jelita cienkiego i dorastają w samce i samice. Samice składają jaja, które z kałem trafiają do gleby.

28.Glistnica

Choroba wywołana przez glistę ludzką. Zarażenie: połknięcie jaj glisty z wodą, warzywami lub owocami. Objawy: podczas wędrówki larw zaburzenia pracy różnych narządów, głównie układu oddechowego; w okresie pasożytowania dorosłych glist w jelicie m.in. zmniejszenie apetytu, nudności, wymioty, biegunki, bóle brzucha. Zapobieganie: mycie rąk, dokładne mycie owoców i warzyw, niepicie nieprzegotowanej wody.

29.Owsica

Choroba wywołana przez owsika ludzkiego (ok. 1 cm) w jelicie grubym, najczęściej u dzieci. Samice nocą składają jaja przy odbycie, a drapanie przenosi jaja na ręce. Zarażenie: połknięcie jaj z rąk lub przedmiotów codziennego użytku. Objawy: nocne swędzenie okolic odbytu, niespokojny sen, zmniejszenie apetytu, nerwowość, zaburzenia koncentracji uwagi. Zapobieganie: mycie rąk, krótkie paznokcie, mycie zabawek wodą z mydłem.

30.Włośnica

Groźna, nawet śmiertelna choroba wywołana przez włośnia spiralnego (ok. 4 mm), żyjącego w jelicie cienkim człowieka i ssaków, np. dzików, świń, szczurów. Larwy z krwią docierają do mięśni i otaczają się torebką. Zarażenie: surowe lub niedogotowane mięso świni lub dzika z larwami. Objawy m.in.: gorączka ponad 40°C, silne bóle mięśni, obrzęk twarzy. Zapobieganie: jedzenie mięsa przebadanego weterynaryjnie i niejedzenie potraw z surowego mięsa.

31.Znaczenie nicieni

Większość to groźne pasożyty roślin i zwierząt. Nicienie wolno żyjące są pokarmem innych zwierząt, zjadają bakterie, protisty, grzyby i drobne bezkręgowce oraz przyczyniają się do tworzenia próchnicy. Dla człowieka są szkodliwe: wywołują choroby (glistnica, owsica, włośnica), pasożytują u bydła (mniej mleka) i żerują na roślinach uprawnych (buraki, ziemniaki), zmniejszając plony.

32.Pierścienice

Zwierzęta, których ciało jest zbudowane z krótkich odcinków nazywanych pierścieniami lub segmentami. Większość żyje w morzach i oceanach, niektóre w wodach słodkich i w wilgotnych środowiskach lądowych, zwłaszcza w glebie i ściółce. Należą do nich m.in. dżdżownice.

33.Budowa pierścienic

Ciało wydłużone, walcowate lub lekko spłaszczone, podzielone na segmenty, pokryte cienkim oskórkiem i warstwą śluzu. U niektórych pierścienic z jednego lub kilku pierwszych segmentów powstaje głowa. Wiele gatunków ma po bokach ciała pęki sztywnych szczecinek, które najczęściej ułatwiają poruszanie się.

34.Dżdżownica ziemna

Najbardziej znana pierścienica lądowa. Żyje w glebie lub ściółce i jest destruentem - odżywia się szczątkami organizmów. Osiąga 35 cm długości, ma ok. 100 segmentów, nie ma głowy, a niemal wszystkie segmenty są jednakowe i mają pęki szczecinek.

35.Przystosowania dżdżownicy do życia w glebie

Zwężony przód ciała ułatwia drążenie korytarzy, pęki szczecinek zaczepiają się o podłoże i usprawniają ruch, a warstwa śluzu chroni przed drobnymi uszkodzeniami i ułatwia przesuwanie się w glebie. Siodełko odgrywa ważną rolę podczas rozmnażania płciowego.

36.Pierścienice morskie - nereida różnokolorowa

Pierścienice morskie zwykle prowadzą aktywny tryb życia: dzięki wyrostkom ciała ze szczecinkami pełzają, drążą tunele lub pływają; wiele z nich to drapieżniki. Mają wyodrębnioną głowę z narządami zmysłów. Nereida różnokolorowa żyje na dnie mórz, także Bałtyku, ma ok. 20 cm, a na głowie dwie pary oczu, czułki i wąsy.

37.Pijawki

Pierścienice wód słodkich, w większości pasożyty zewnętrzne żywiące się krwią kręgowców. Nie mają wyodrębnionej głowy, bocznych wyrostków ani szczecinek. Mają dwie przyssawki na obu końcach ciała; w przedniej leży otwór gębowy ze szczękami do nacinania skóry. Pijawka lekarska (do 15 cm) magazynuje krew w uchyłkach przewodu pokarmowego i przeżyje bez pokarmu nawet dwa lata.

38.Porównanie dżdżownicy, nereidy i pijawki

Dżdżownica ziemna żyje na lądzie w glebie i jest destruentem. Nereida różnokolorowa żyje w słonych wodach mórz, jest drapieżnikiem i ma głowę. Pijawka lekarska żyje w wodach słodkich (jeziora, stawy) i jest pasożytem żywiącym się krwią kręgowców.

39.Znaczenie pierścienic

W przyrodzie: są pokarmem wielu zwierząt (krety, ryjówki, szpaki, kosy, ryby), pierścienice glebowe tworzą próchnicę i spulchniają glebę, a denne oczyszczają wody. Dla człowieka: ruroczniki hoduje się jako pokarm ryb akwariowych, ze śliny pijawek uzyskuje się substancje przeciw krzepnięciu krwi do leczenia chorób układu krążenia, a pijawki rybie powodują straty w hodowli ryb.

40.Robaki palolo

Pierścienice żyjące wśród raf koralowych Oceanu Spokojnego, długości ok. 40 cm. W okresie rozrodu ich tylne części z jajami lub plemnikami odrywają się i wypływają na powierzchnię wody; mieszkańcy wysp poławiają je jako przysmak.