Świat zwierząt - Puls życia 6

1.Królestwo zwierząt

Najliczniejsze i najbardziej zróżnicowane królestwo organizmów. Naukowcy opisali ponad milion gatunków zwierząt, ale uważają, że jest ich znacznie więcej. Zwierzęta opanowały ląd, wodę i powietrze i żyją na wszystkich kontynentach.

2.Wspólne cechy zwierząt

Zwierzęta są organizmami wielokomórkowymi (ciało z wielu komórek). Ich komórki mają jądro komórkowe, ale nie mają chloroplastów ani ściany komórkowej. Są cudzożywne - z powodu braku chloroplastów nie potrafią samodzielnie wytwarzać pokarmu.

3.Budowa komórki zwierzęcej

Wnętrze komórki zajmują cytoplazma i jądro komórkowe (duże, najczęściej kuliste). Cytoplazmę tworzą galaretowaty cytozol oraz inne składniki komórki, m.in. mitochondria, rybosomy i wakuole. Najbardziej zewnętrzną część komórki stanowi błona komórkowa.

4.Poziomy organizacji ciała zwierząt

Komórki tego samego rodzaju skupiają się w tkanki, tkanki wchodzą w skład narządów, narządy tworzą układy narządów, a współpracujące układy narządów tworzą organizm. Kolejność: komórka, tkanka, narząd, układ narządów, organizm.

5.Tkanka

Grupa komórek o podobnej budowie, które wykonują określone zadania. Na przykład komórki mięśniowe serca tworzą tkankę mięśniową, z której zbudowane są ściany serca.

6.Narząd

Część ciała zbudowana z różnych rodzajów tkanek, wyspecjalizowanych w pełnieniu określonych funkcji. Na przykład w sercu tkanka mięśniowa buduje ściany, tkanka nabłonkowa wyściela jego wnętrze, a tkanka nerwowa kontroluje jego pracę.

7.Układ narządów i organizm

Układ narządów tworzą narządy, które wykonują określone czynności życiowe, np. serce wraz z naczyniami krwionośnymi tworzy układ krwionośny. Organizm tworzą współpracujące ze sobą układy narządów, m.in. krwionośny, oddechowy, pokarmowy, nerwowy i szkieletowy.

8.Podział zwierząt ze względu na szkielet

Zwierzęta dzielimy na dwie duże grupy: kręgowce (zwierzęta kręgowe), które mają sztywny szkielet wewnętrzny z czaszką i kręgosłupem, oraz bezkręgowce (zwierzęta bezkręgowe), które nie mają sztywnego szkieletu wewnętrznego - ich ciało jest nagie albo okryte pancerzem lub muszlą.

9.Kręgowce (zwierzęta kręgowe)

Zwierzęta ze sztywnym szkieletem wewnętrznym, którego najważniejsze części to czaszka i kręgosłup zbudowany z kręgów (stąd nazwa). Szkielet chroni narządy, stanowi rusztowanie ciała i nadaje mu kształt, a wraz z mięśniami tworzy aparat ruchu. Należą tu ryby, płazy, gady, ptaki i ssaki.

10.Bezkręgowce (zwierzęta bezkręgowe)

Zwierzęta bez sztywnego szkieletu wewnętrznego. Ich ciało jest niczym nieosłonięte (np. dżdżownice, pijawki) albo okryte sztywnym pancerzem (np. raki) lub muszlą (np. większość ślimaków). Należą tu parzydełkowce, płazińce, nicienie, pierścienice, stawonogi i mięczaki.

11.Szkielet zewnętrzny

Okrywa ciała niektórych bezkręgowców w postaci pancerza (np. u raków i krabów) lub muszli. Chroni miękkie i delikatne ciało, a do pancerza od środka przyczepione są mięśnie.

12.Kręgowce i bezkręgowce - liczba gatunków

Niemal 95% wszystkich żyjących współcześnie gatunków zwierząt to bezkręgowce. Pozostałe gatunki to kręgowce, wśród których najliczniejszą grupę stanowią ryby.

13.Ryby, płazy i gady - cechy rozpoznawcze

Ryby mają zwykle opływowy kształt ciała i płetwy, a ich skóra wytwarza łuski. Płazy mają cienką, stale wilgotną, nagą skórę (bez łusek). Gady mają grubą i suchą skórę pokrytą licznymi łuskami i tarczkami.

14.Ptaki i ssaki - cechy rozpoznawcze

Ptaki mają kończyny przednie przekształcone w skrzydła, a z ich skóry wyrastają pióra. Ssaki karmią potomstwo mlekiem, a ich cechą charakterystyczną są włosy.

15.Parzydełkowce, płazińce i nicienie - cechy

Parzydełkowce (np. chełbia) mają komórki z parzącym płynem, które służą do polowania i obrony. Płazińce (np. tasiemiec) to w większości pasożyty o ciele wydłużonym i silnie spłaszczonym. Nicienie (np. glista) to na ogół pasożyty o ciele długim, nitkowatym, zwężającym się na końcach.

16.Pierścienice, stawonogi i mięczaki - cechy

Pierścienice (np. dżdżownica) mają ciało podzielone na części, nazywane pierścieniami lub segmentami. Stawonogi (np. motyl monarcha) mają odnóża zbudowane z odcinków połączonych stawami. Mięczaki (np. wstężyk) mają delikatne, miękkie ciało, u niektórych okryte muszlą.

17.Gąbki

Wodne zwierzęta (najczęściej morskie), żyjące przytwierdzone do dna lub zanurzonych przedmiotów. Jako jedyne zwierzęta nie wykształcają tkanek, narządów i układów, choć mają kilkanaście typów komórek. Każda komórka może przekształcić się w inną, dlatego gąbki świetnie się regenerują. Większość wytwarza szkielet.

18.Rodzaje tkanek zwierzęcych i miejsca ich występowania

Tkanka nabłonkowa występuje na powierzchni ciała i wyściela niektóre narządy wewnętrzne. Tkanka mięśniowa buduje mięśnie, m.in. ściany żołądka i jelit. Tkanka nerwowa buduje układ nerwowy, w tym mózgowie. Tkanka łączna wchodzi w skład większości narządów wewnętrznych, m.in. buduje kości.

19.Tkanka nabłonkowa (nabłonek)

Tkanka zbudowana z komórek, które zawsze ściśle do siebie przylegają. Komórki są ułożone w jednej, kilku lub kilkunastu warstwach.

20.Funkcje tkanki nabłonkowej

Ochrona ciała przed drobnymi uszkodzeniami i wnikaniem drobnoustrojów chorobotwórczych; wchłanianie różnych substancji, m.in. składników pokarmowych, tlenu i dwutlenku węgla; wytwarzanie i wydzielanie substancji, np. enzymów trawiennych, mleka lub śluzu.

21.Podział nabłonków

Ze względu na kształt komórek wyróżniamy nabłonki płaskie, sześcienne i walcowate. Ze względu na liczbę warstw - jednowarstwowe i wielowarstwowe. Nabłonki jednowarstwowe występują u wszystkich zwierząt, a wielowarstwowe wyłącznie u kręgowców.

22.Nabłonki jednowarstwowe - występowanie i funkcje

Jednowarstwowy płaski buduje ściany pęcherzyków płucnych i umożliwia transport tlenu i dwutlenku węgla między pęcherzykiem a krwią. Jednowarstwowy sześcienny występuje w kanalikach nerek i umożliwia wchłanianie niektórych substancji (m.in. glukozy) z moczu do krwi. Jednowarstwowy walcowaty wyściela jelito cienkie, transportuje substancje pokarmowe do krwi i wydziela enzymy trawienne.

23.Nabłonek wielowarstwowy płaski

Nabłonek tworzący zewnętrzną warstwę skóry. Chroni ciało przed drobnymi uszkodzeniami oraz wnikaniem drobnoustrojów chorobotwórczych.

24.Tkanka mięśniowa

Tkanka zbudowana z elementów, które mogą się kurczyć i rozkurczać. Dzięki temu zwierzęta mogą się poruszać, w ich jelitach przesuwa się pokarm, a w naczyniach krwionośnych krąży krew.

25.Rodzaje tkanki mięśniowej

Ze względu na budowę i sposób pracy wyróżniamy trzy rodzaje: tkankę mięśniową gładką (ściany żołądka, jelit i naczyń krwionośnych), tkankę mięśniową poprzecznie prążkowaną serca (ściany serca) oraz tkankę mięśniową poprzecznie prążkowaną szkieletową (mięśnie szkieletowe).

26.Tkanka mięśniowa gładka

Buduje ściany narządów wewnętrznych, m.in. żołądka i jelit, a także ściany naczyń krwionośnych. Jej komórki są wrzecionowate, ostro zakończone, z jednym jądrem w środkowej części komórki. Kurczy się wolno i pracuje niezależnie od woli.

27.Tkanka mięśniowa poprzecznie prążkowana serca

Buduje ściany serca. Jej komórki są walcowate, rozgałęzione i tępo zakończone, mają jedno lub dwa jądra w środkowej części komórki. Kurczy się szybko i pracuje niezależnie od woli.

28.Tkanka mięśniowa poprzecznie prążkowana szkieletowa

Buduje mięśnie szkieletowe, m.in. kończyn. Zamiast komórek tworzą ją włókna - walcowate, proste, tępo zakończone, powstałe z kilkudziesięciu połączonych komórek, z licznymi jądrami przy powierzchni włókna. Kurczy się szybko i pracuje zależnie od woli.

29.Tkanka nerwowa

Główny składnik układu nerwowego. Przypomina gęstą sieć i stale analizuje informacje z narządów wewnętrznych i ze środowiska zewnętrznego, co umożliwia odpowiednią reakcję organizmu i kontrolę jego pracy. Zbudowana jest z komórek nerwowych (neuronów) i komórek gleju.

30.Komórka nerwowa (neuron)

Podstawowy składnik tkanki nerwowej. Jej zadaniem jest odbieranie i przesyłanie informacji w postaci impulsu nerwowego. Zbudowana jest z ciała komórki (zawiera m.in. jądro komórkowe) i dwóch rodzajów wypustek: dendrytów i aksonu.

31.Impuls nerwowy

Sygnał, który odpowiada za przekazywanie informacji w układzie nerwowym.

32.Dendryty, akson i osłonka

Dendryty to krótkie, silnie rozgałęzione wypustki, które przesyłają impuls nerwowy do ciała komórki. Akson to pojedyncza, długa wypustka, zwykle rozgałęziona na końcu, która przesyła impuls z ciała komórki do innej komórki. Osłonka otacza akson, chroni go i zwiększa szybkość przesyłania impulsu.

33.Komórki gleju

Komórki tkanki nerwowej, które wypełniają przestrzenie między komórkami nerwowymi i są ich podporą. Chronią też komórki nerwowe i dostarczają im substancji odżywczych.

34.Tkanka łączna

Tkanka występująca niemal w każdym narządzie zwierząt i między narządami; jej głównym zadaniem jest utrzymywanie łączności między tkankami. Składa się z luźno rozrzuconych komórek i substancji międzykomórkowej, zwykle obecnej w dużej ilości. W substancji tej mogą być włókna białkowe (najliczniej z kolagenu), które zwiększają odporność tkanki na uszkodzenia.

35.Rodzaje tkanki łącznej

Do tkanki łącznej należą m.in.: tkanka chrzęstna, tkanka kostna, tkanka tłuszczowa i krew. Różnią się budową i ilością komórek oraz substancji międzykomórkowej, dlatego mają inne właściwości i funkcje. Tkanka kostna i chrzęstna budują szkielet kręgowców, a krew wypełnia układ krwionośny.

36.Tkanka chrzęstna

Zbudowana z bogatej we włókna białkowe substancji międzykomórkowej, w której jamkach leżą komórki chrzęstne. Jest bardzo elastyczna i sprężysta. Łączy niektóre kości (np. żebra z mostkiem), w stawach okrywa powierzchnie kości i chroni je przed ścieraniem, buduje małżowiny uszne ssaków.

37.Tkanka kostna

Zbudowana z dużej ilości substancji międzykomórkowej i komórek kostnych leżących w jamkach. Dzięki solom mineralnym jest twarda, a dzięki włóknom białkowym - elastyczna. Jest głównym składnikiem kości w szkielecie większości kręgowców i magazynem soli mineralnych, głównie wapnia.

38.Tkanka tłuszczowa

Zawiera bardzo mało substancji międzykomórkowej; jej komórki są niemal w całości wypełnione dużą kroplą tłuszczu. Występuje pod skórą i wokół narządów wewnętrznych. Chroni przed urazami i utratą ciepła, a tłuszcz jest materiałem zapasowym, z którego organizm może uzyskać energię.

39.Krew i jej funkcje

Krew to tkanka łączna płynna, złożona z osocza (substancji międzykomórkowej) i elementów komórkowych. Transportuje różne substancje, m.in. tlen i dwutlenek węgla, chroni organizm przed drobnoustrojami chorobotwórczymi, a ptakom i ssakom umożliwia utrzymywanie stałej temperatury ciała.

40.Składniki krwi

Osocze - płyn o słomkowej barwie, ponad połowa objętości krwi; w 90% woda, poza tym sole mineralne, białka, cukry i tłuszcze. Krwinki czerwone (erytrocyty) zawierają hemoglobinę i transportują tlen i dwutlenek węgla. Krwinki białe (leukocyty) unieszkodliwiają wirusy i bakterie. Płytki krwi to fragmenty cytoplazmy otoczone błoną; odpowiadają za krzepnięcie krwi.