Równowaga wewnętrzna organizmu - Puls życia 7

1.Homeostaza

Równowaga wewnętrzna organizmu, czyli utrzymywanie względnie stałych warunków jego środowiska wewnętrznego. Jest możliwa dzięki współdziałaniu wszystkich układów narządów, które kontrolują układ nerwowy i układ hormonalny.

2.Najważniejsze parametry organizmu

Wartości utrzymywane na stałym poziomie przez mechanizmy regulacyjne: ilość wody w organizmie, temperatura ciała, ciśnienie krwi oraz stężenie różnych związków we krwi i w tkankach, np. glukozy, tlenu i dwutlenku węgla.

3.Mechanizm regulacji parametru

Gdy wartość parametru odchyli się od normy, zmianę rejestrują receptory. Przesyłają one informację do centrum kontroli, które wysyła polecenie do efektorów. Efektory swoją reakcją przywracają prawidłową wartość parametru.

4.Regulacja ilości wody w organizmie

Woda jest głównym składnikiem komórek. Przy niedoborze wody odczuwamy pragnienie, a nerki odzyskują więcej wody, więc mocz jest bardziej zagęszczony; braki uzupełniamy, pijąc płyny. Przy nadmiarze wody rośnie objętość wytwarzanego moczu i częstość jego wydalania.

5.Usuwanie wody i receptory ilości wody

Woda jest usuwana z organizmu z moczem, z potem oraz z wydychanym powietrzem. Informację o ilości wody odbierają receptory w ścianach naczyń krwionośnych i przekazują ją do mózgowia.

6.Termoregulacja

Utrzymywanie stałej temperatury ciała, które wynika z równowagi między ilością ciepła wytwarzanego a oddawanego do otoczenia. Receptory zimna i ciepła w skórze oraz receptory temperatury krwi przesyłają informację do ośrodka termoregulacji w mózgowiu. Gdy temperatura jest nieprawidłowa, ośrodek wysyła impulsy m.in. do naczyń krwionośnych i gruczołów potowych.

7.Obrona organizmu przed przegrzaniem

Naczynia krwionośne skóry rozszerzają się, więc przez skórę płynie więcej krwi i więcej ciepła przechodzi do otoczenia. Gruczoły potowe wydzielają więcej potu, który parując, zabiera ciepło. Rośnie częstość oddechów, co zwiększa oddawanie ciepła z powierzchni oddechowych.

8.Obrona organizmu przed wychłodzeniem

Naczynia krwionośne skóry zwężają się, więc mniej ciepła ucieka z krwi do otoczenia. Gruczoły potowe ograniczają wydzielanie potu, a oddechy stają się rzadsze. Mięśnie szkieletowe wykonują mimowolne skurcze (drżenie), a przemiana materii, głównie oddychanie komórkowe, przyspiesza - oba procesy wytwarzają ciepło.

9.Ośrodki głodu i sytości

Ośrodki w mózgowiu, które regulują stężenie glukozy we krwi - głównego źródła energii organizmu. Gdy glukozy we krwi jest za mało, pobudza się ośrodek głodu i odczuwamy łaknienie. Po posiłku stężenie glukozy rośnie, co pobudza ośrodek sytości, a hamuje ośrodek głodu.

10.Stężenie glukozy - współpraca układu nerwowego i hormonalnego

Układ nerwowy reguluje stężenie glukozy przez ośrodki głodu i sytości w mózgowiu, które skłaniają do jedzenia albo do przerwy w jedzeniu. Układ hormonalny działa przez hormony trzustki: insulina obniża stężenie glukozy we krwi, a glukagon je podnosi.

11.Zdrowie i choroba

Zdrowie to stan równowagi wewnętrznej organizmu, w którym wszystkie narządy działają prawidłowo, a człowiek ma dobre samopoczucie. Choroba to jakiekolwiek zakłócenie tej równowagi, wynikające z nieprawidłowego działania mechanizmów homeostazy; może prowadzić nawet do śmierci.

12.Składniki zdrowia

Zdrowie fizyczne - prawidłowa praca wszystkich narządów. Zdrowie psychiczne - umiejętność cieszenia się z życia i radzenia sobie z codziennymi trudnościami. Zdrowie społeczne - umiejętność nawiązywania pozytywnych relacji z ludźmi.

13.Czynniki wpływające na zdrowie

Tryb życia - sposób odżywiania, regularna aktywność fizyczna, właściwy podział czasu na pracę i wypoczynek oraz higiena osobista. Środowisko życia - głównie czystość powietrza, wody i gleby. Czynniki dziedziczne - choroby występujące w rodzinie; nie mamy na nie wpływu, ale unikając szkodliwych czynników, zmniejszamy ryzyko wielu chorób.

14.Profilaktyka

Działania zapobiegające chorobom. Należą do nich: regularna aktywność fizyczna, odpowiednia dieta, dbanie o higienę osobistą, unikanie używek, np. tytoniu i alkoholu, oraz systematyczne wykonywanie badań profilaktycznych.

15.Badania profilaktyczne

Badania wykonywane po to, aby jak najwcześniej wykryć ewentualne choroby. Najczęściej są to ogólne badania krwi i moczu oraz badania wczesnego wykrywania najczęstszych nowotworów: raka piersi i raka szyjki macicy u kobiet oraz raka prostaty u mężczyzn.

16.Co obniża odporność i zwiększa ryzyko choroby?

Niezdrowy tryb życia, m.in. niedobór snu oraz długotrwały lub intensywny stres, obniża odporność organizmu. Gdy dodatkowo działają inne czynniki, np. kontakt z mikroorganizmami chorobotwórczymi, ryzyko zachorowania rośnie kilkakrotnie.

17.Choroby cywilizacyjne

Choroby będące skutkiem zmian w środowisku i w stylu życia; częstość ich występowania zależy od stopnia rozwoju cywilizacji. Przyczyny: niewłaściwe odżywianie, mała aktywność fizyczna, pośpiech i stres oraz zanieczyszczenie środowiska. Najbardziej rozpowszechnione to otyłość i choroby układu krążenia, a najgroźniejsze - nowotwory. Należą do nich też m.in. alergie i nerwica.

18.Miażdżyca i nadciśnienie tętnicze

Choroby układu krążenia, których przyczyną jest nadmiar tłuszczów i cholesterolu w diecie. Sprzyjają im potrawy, które zaspokajają apetyt, ale nie mają niezbędnych składników, takich jak witaminy i sole mineralne.

19.Otyłość i wady kręgosłupa

Otyłość to chorobowe nagromadzenie tkanki tłuszczowej w organizmie; prowadzą do niej złe odżywianie i zbyt mała aktywność fizyczna. Brak ruchu i siedzący tryb życia mogą też przyczyniać się do rozwoju wad kręgosłupa.

20.Alergia

Nadmierna reakcja organizmu na substancje nieszkodliwe dla zdrowych osób, która niepotrzebnie go osłabia. Jej rozwojowi sprzyja zanieczyszczenie wody, powietrza i gleby. Objawy: katar (dlatego łatwo pomylić ją z przeziębieniem), wysypka, napady duszności i nawracające dolegliwości żołądkowe.

21.Nowotwory

Najgroźniejsze choroby cywilizacyjne: skupienia zmienionych komórek, które rosną i dzielą się w sposób niekontrolowany przez organizm; mogą prowadzić do śmierci przez wyniszczenie organizmu. Czynniki sprzyjające: dieta i styl życia (35%), tytoń i inne używki (35%), czynniki dziedziczne i inne (21%), infekcje (5%), promieniowanie UV i skażenie środowiska (4%).

22.Leczenie nowotworów

Zabiegi chirurgiczne - usunięcie zmienionych chorobowo tkanek. Radioterapia - niszczenie nowotworu promieniowaniem jonizującym, czyli takim, które odrywa elektrony od atomów lub cząsteczek. Chemioterapia - niszczenie nowotworu za pomocą związków chemicznych.

23.Ruch - wpływ na oddychanie i krążenie

Pracujące mięśnie potrzebują dużo tlenu i związków dostarczających energii. Dlatego podczas ruchu oddechy stają się częstsze i głębsze, a serce bije szybciej, by dostarczyć mięśniom krew. Szybszy przepływ krwi lepiej dotlenia i odżywia tkanki, a regularny ruch sprawia, że rzadziej chorujemy.

24.Ruch - wpływ na kości, mięśnie, krew i naczynia

Rośnie gęstość i wytrzymałość kości, co zmniejsza ryzyko osteoporozy. Wzmacniają się mięśnie grzbietu odpowiedzialne za prawidłową postawę, co zapobiega wadom kręgosłupa. Przybywa krwinek czerwonych, więc krew sprawniej transportuje tlen; rośnie też liczba krwinek białych i płytek krwi. Naczynia stają się bardziej elastyczne, co zapobiega chorobom naczyniowym, np. żylakom.

25.Ruch - wpływ na mózg, serce, płuca, węzły chłonne i tkankę tłuszczową

Lepsze dotlenienie mózgu poprawia samopoczucie i efektywność myślenia. Rośnie wytrzymałość mięśnia sercowego, więc wolniej się męczymy. Zwiększa się pojemność płuc. Przyspiesza przepływ limfy przez węzły chłonne, co usprawnia reakcje obronne. Organizm zużywa więcej związków zapasowych z tkanki tłuszczowej, co zapobiega otyłości.

26.Nerwica

Choroba polegająca na zaburzeniach emocjonalnych, które wpływają na funkcjonowanie całego organizmu; może do niej doprowadzić długotrwały silny stres. Chory odczuwa lęk i napięcie, a do tego dolegliwości fizyczne: bóle brzucha i głowy, kołatanie serca i zaburzenia snu.

27.Choroby zakaźne - czynniki chorobotwórcze

Choroby wywoływane przez wirusy (np. grypa, odra, ospa wietrzna, AIDS), bakterie (np. angina, gruźlica, tężec, borelioza, salmonelloza), grzyby (grzybice skóry i narządów wewnętrznych), protisty (np. malaria, toksoplazmoza) i zwierzęta pasożytnicze (np. glista ludzka, owsik, tasiemce). Łatwo szerzą się w dużych skupiskach ludzi.

28.Drogi przenoszenia chorób zakaźnych

Droga kropelkowa (np. grypa, odra, różyczka, gruźlica, angina), droga pokarmowa (np. zatrucia pokarmowe, choroby wywołane przez glistę, owsika i tasiemce), przez krew (np. AIDS, WZW B, tężec, borelioza, malaria), kontakty seksualne (np. kiła) oraz bezpośredni kontakt (np. grzybice skóry, toksoplazmoza).

29.Szczepienia ochronne

Sposób zapobiegania niektórym chorobom zakaźnym. Szczepienia obowiązkowe podaje się każdemu dziecku - w Polsce m.in. przeciw gruźlicy, odrze i różyczce. Szczepienia nieobowiązkowe zaleca się, gdy rośnie ryzyko zetknięcia z czynnikiem chorobotwórczym, np. przeciw grypie przed nadejściem chłodów.

30.Antybiotyki

Substancje działające antybakteryjnie. Trzeba je przyjmować o wyznaczonych porach i w dawkach przepisanych przez lekarza i nie przerywać kuracji, nawet gdy objawy ustąpią. Inaczej nie wszystkie bakterie zginą, a te, które przeżyją, mogą się uodpornić na antybiotyk i znów wywołać chorobę, którą trudniej będzie zwalczyć.

31.Leki ogólnodostępne

Leki sprzedawane bez recepty, stosowane przy lekkich dolegliwościach, np. katarze lub bólu głowy czy gardła. Każdy lek może wywołać niepożądane skutki uboczne, dlatego przed zażyciem trzeba przeczytać ulotkę. Zbyt duże lub źle dobrane dawki obciążają wątrobę i nerki. Nie wolno stosować leków po terminie ważności.

32.Suplementy diety

Produkty będące źródłem witamin, minerałów lub innych substancji. Nie należy ich stosować bez wyraźnej potrzeby, bo mogą szkodzić - nadmiar witamin, zwłaszcza rozpuszczalnych w tłuszczach, jest tak samo szkodliwy jak ich niedobór. Niektóre choroby przewlekłe wykluczają preparaty mineralne, np. duże dawki wapnia i magnezu szkodzą osobom z nadciśnieniem.