Rozmnażanie i rozwój człowieka - Puls życia 7

1.Funkcje męskiego układu rozrodczego

Wytwarzanie plemników, umożliwianie wprowadzenia plemników do żeńskich dróg rodnych oraz wytwarzanie męskich hormonów płciowych. Hormony te regulują pracę narządów układu i wpływają na rozwój męskich cech płciowych: pierwszo-, drugo- i trzeciorzędowych.

2.Prącie i moszna

Zewnętrzne męskie narządy płciowe. Prącie składa się z ciał jamistych i cewki moczowej; gdy ciała jamiste wypełniają się krwią, prącie powiększa się i usztywnia (erekcja, czyli wzwód), co umożliwia wprowadzenie nasienia do dróg rodnych kobiety. Moszna to worek skórno-mięśniowy, który chroni jądra i najądrza; temperatura w niej jest o 2,5-4°C niższa niż w reszcie ciała, co zapewnia prawidłowy rozwój plemników.

3.Jądra

Parzyste gruczoły leżące w mosznie, zbudowane z cienkich kanalików nasiennych, w których powstają i dojrzewają plemniki. W przegrodach między kanalikami są komórki wytwarzające męskie hormony płciowe, dlatego jądra są też gruczołami dokrewnymi.

4.Najądrza i nasieniowody

Najądrza to tymczasowy magazyn plemników - powstają w nich substancje odżywcze, dzięki którym plemniki osiągają pełną dojrzałość. Nasieniowody to długie przewody połączone z najądrzami, którymi plemniki przemieszczają się do cewki moczowej.

5.Nasienie (sperma)

Plemniki zanurzone w wydzielinach pęcherzyków nasiennych i gruczołu krokowego (prostaty). Wydzieliny te zawierają m.in. wodę, sole mineralne, substancje odżywcze i związki pobudzające plemniki do ruchu. Nasienie wydostaje się przez cewkę moczową, z którą łączy się też pęcherz moczowy - dlatego męski układ rozrodczy jest ściśle związany z wydalniczym.

6.Budowa plemnika

Plemnik ma trzy części: główkę, która jest właściwą komórką rozrodczą i zawiera jądro komórkowe, wstawkę z licznymi mitochondriami wytwarzającymi energię do ruchu oraz witkę - wielokrotnie dłuższą od reszty komórki - która umożliwia poruszanie się.

7.Testosteron

Męski hormon płciowy wytwarzany w jądrach. Pobudza jądra do wytwarzania plemników, a najądrza, prostatę i pęcherzyki nasienne - do wydzielania substancji odżywiających plemniki. Jego ilość znacznie rośnie między 12. a 14. rokiem życia i wpływa na rozwój męskich cech płciowych, np. powiększenie krtani i wydłużenie strun głosowych, które zmienia brzmienie głosu (mutacja).

8.Funkcje żeńskiego układu rozrodczego

Wytwarzanie komórek jajowych, wytwarzanie żeńskich hormonów płciowych oraz zapewnianie odpowiednich warunków wzrostu i rozwoju zarodka i płodu. Hormony regulują pracę narządów układu i wpływają na rozwój żeńskich cech płciowych.

9.Cechy płciowe pierwszo-, drugo- i trzeciorzędowe

Pierwszorzędowe to gruczoły płciowe: jądra u mężczyzn i jajniki u kobiet. Drugorzędowe to pozostałe narządy płciowe: prącie, nasieniowody i moszna oraz macica, jajowody, pochwa i zewnętrzne narządy płciowe. Trzeciorzędowe to cechy budowy ciała: u mężczyzn zarost, szerokie ramiona i wąskie biodra, u kobiet rozwinięte piersi, wąskie ramiona i szerokie biodra.

10.Zewnętrzne narządy płciowe żeńskie

Wzgórek łonowy (trójkątna wypukłość z tkanki tłuszczowej, na której w okresie dojrzewania pojawia się owłosienie łonowe), łechtaczka (narząd z licznymi komórkami czuciowymi) oraz wargi sromowe większe i mniejsze - fałdy skóry, które ochraniają ujście pochwy, cewkę moczową i łechtaczkę. Wargi sromowe wraz z łechtaczką nazywamy sromem.

11.Jajniki

Parzyste narządy, które wytwarzają komórki jajowe oraz żeńskie hormony płciowe. Znajdują się w nich pęcherzyki jajnikowe w różnych fazach rozwoju. Mniej więcej raz na 28 dni dojrzały pęcherzyk pęka i uwalnia komórkę jajową - to jajeczkowanie, czyli owulacja.

12.Jajowody

Parzyste, długie przewody, którymi komórka jajowa wędruje z jajnika do macicy. Ruch długich wyrostków na końcu przy jajniku przesuwa komórkę jajową do wnętrza jajowodu, a skurcze mięśni gładkich ściany i ruch rzęsek nabłonka powoli przesuwają ją w stronę macicy.

13.Macica i pochwa

Macica ma wielkość i kształt gruszki: szersza górna część to trzon, a dolna, wąska - szyjka. Jej ścianę tworzy gruba warstwa mięśni, dzięki której narząd powiększa się w ciąży; wnętrze pokrywa silnie unaczyniona błona śluzowa, która okresowo się złuszcza. W macicy rozwija się zarodek i płód. Pochwa to elastyczny przewód łączący szyjkę macicy z ujściem na zewnątrz ciała; umożliwia wprowadzenie nasienia i wydanie dziecka na świat.

14.Komórka jajowa

Największa komórka w ciele człowieka (średnica 0,08-0,1 mm). Wypełniają ją substancje zapasowe, którymi zarodek odżywia się w pierwszych dniach życia. Otaczają ją gruba osłonka przejrzysta, pełniąca funkcję ochronną, i drobne komórki tworzące wieniec promienisty. W przeciwieństwie do plemnika nie ma zdolności ruchu.

15.Cykl miesiączkowy

Regularne zmiany w jajnikach i błonie śluzowej macicy, wywołane cyklicznymi zmianami ilości żeńskich hormonów płciowych - estrogenów i progesteronu, których wydzielanie regulują hormony przysadki. Przygotowuje organizm kobiety do ewentualnej ciąży. Trwa najczęściej od 26 do 34 dni, a pierwszy pojawia się zwykle między 11. a 15. rokiem życia.

16.Przebieg cyklu miesiączkowego

Cykl zaczyna się od pierwszego dnia miesiączki, gdy złuszczona błona śluzowa macicy jest usuwana z niewielką ilością krwi. Potem w jajniku dojrzewa pęcherzyk, który wydziela estrogeny odnawiające błonę śluzową. W połowie cyklu następuje owulacja, a pusty pęcherzyk zmienia się w ciałko żółte wydzielające progesteron, który pogrubia ścianę macicy. Bez zapłodnienia ciałko żółte zanika, poziom hormonów spada i dochodzi do kolejnej miesiączki.

17.Ciałko żółte

Struktura powstała w jajniku z opróżnionego po owulacji pęcherzyka jajnikowego. Wydziela progesteron, który pogrubia ścianę macicy i zwiększa w niej ilość naczyń włosowatych, przygotowując ją do przyjęcia zarodka. Gdy dojdzie do zapłodnienia, ciałko żółte stale wydziela progesteron - nie dojrzewają wtedy kolejne pęcherzyki, a błona śluzowa się nie złuszcza.

18.Faza płodności

Okres, w którym może dojść do zapłodnienia. Komórka jajowa żyje ok. 24 godzin od owulacji, a plemniki - od 2 do 4 dni. Ponieważ termin owulacji zmienia się zależnie od zdrowia, stresu czy trybu życia, przyjmuje się, że faza płodności trwa od 4 dni przed przewidywaną owulacją do 5 dni po niej. W cyklu 28-dniowym owulacja wypada ok. 14. dnia.

19.Zapłodnienie

Połączenie plemnika z komórką jajową, zachodzące w początkowej części jajowodu. Do komórki jajowej dociera ok. stu plemników, ale łączy się z nią tylko jeden; potem błona komórki jajowej zmienia się i nie wpuszcza kolejnych. Jądro plemnika zlewa się z jądrem komórki jajowej i powstaje zygota - pierwsza komórka nowego organizmu.

20.Rozwój zarodkowy

Trwa od zapłodnienia przez 8 tygodni. Zygota dzieli się i powstaje wielokomórkowy zarodek, który najpierw odżywia się zapasami komórki jajowej. Po ok. 7 dniach zaczyna się zagnieżdżać w ścianie macicy i od tej pory odżywia się substancjami od matki. Komórki różnicują się, czyli nabierają odmiennych właściwości - powstają zawiązki tkanek i narządów, rozwija się głowa i kończyny.

21.Błony płodowe

Owodnia, omocznia i kosmówka - zarodek wytwarza je ok. 13. dnia od zapłodnienia. Owodnia tworzy jamę z wodami płodowymi, które chronią zarodek i pomagają utrzymać stałą temperaturę. Omocznia uczestniczy w tworzeniu naczyń krwionośnych pępowiny i gromadzi zbędne produkty przemiany materii. Kosmówka pośredniczy w wymianie substancji między matką a dzieckiem - jej kosmki wrastają w błonę śluzową macicy.

22.Łożysko

Wspólny narząd matki i dziecka, potrzebny tylko w ciąży i usuwany podczas porodu. Tworzą je kosmówka i część błony śluzowej macicy, a z płodem łączy je pępowina. Dzięki niemu płód pobiera od matki tlen, substancje odżywcze i przeciwciała, a oddaje dwutlenek węgla i zbędne produkty przemiany materii - choć krew matki i płodu się nie miesza.

23.Rozwój płodowy

Trwa od końca 8. tygodnia, gdy zarodek ma już ludzkie kształty i nazywamy go płodem, do porodu pod koniec 9. miesiąca. Ostatecznie wykształcają się narządy, a płód wydłuża się ok. 30 razy i staje się ok. 120 razy cięższy. Jest bardzo wrażliwy na szkodliwe czynniki, np. substancje chemiczne, wirusy i bakterie chorobotwórcze.

24.Ciąża

Czas od zapłodnienia do wydania dziecka na świat. Pierwszym sygnałem jest zatrzymanie cyklu miesiączkowego; kobieta przybiera na wadze, a jej serce pracuje szybciej. Kobieta w ciąży powinna m.in.: codziennie spacerować i unikać nadmiernego wysiłku, unikać stresu, dobrze się odżywiać (więcej białka, żelaza i witamin), spać 8-10 godzin, nie palić i nie pić alkoholu oraz regularnie badać się u ginekologa.

25.Poród

Wydanie dziecka na świat po ok. 9 miesiącach od zapłodnienia. Zaczyna się skurczami macicy, które stają się coraz silniejsze; szyjka macicy skraca się, jej ujście się rozwiera, a błony płodowe pękają i wypływają wody płodowe. Skurcze macicy i mięśni brzucha wypychają płód. Po ustaniu tętna pępowinę przecina się i zawiązuje, a na końcu usuwane są błony płodowe i łożysko.

26.Bliźnięta jednojajowe i dwujajowe

Bliźnięta dwujajowe rozwijają się z dwóch osobnych komórek jajowych, zwykle bardzo się różnią i mogą być różnej płci. Bliźnięta jednojajowe powstają z podziału jednego zarodka, mają jednakowy materiał genetyczny, więc są tej samej płci i prawie nie różnią się wyglądem.

27.Etapy życia człowieka po urodzeniu

Kolejno: okres noworodkowy, niemowlęcy, poniemowlęcy, dzieciństwa, dojrzewania, dorosłości, przekwitania i starości. Każdy etap wiąże się ze zmianami fizycznymi i psychicznymi. Człowiek rośnie najszybciej przez pierwsze 2 lata życia, kostnienie szkieletu kończy się ok. 25. roku życia, a zmiany związane ze starzeniem widać od ok. 50. roku życia.

28.Okres noworodkowy

Trwa ok. 4 tygodni. Organizm przystosowuje się wtedy do samodzielnego życia: trawienia pokarmu (głównie mleka), wymiany gazowej i wydalania. Noworodek śpi nawet do 16 godzin na dobę i wykazuje tylko odruchy wrodzone, np. ssanie. Na jego głowie są ciemiączka - elastyczne połączenia z tkanki łącznej między kośćmi czaszki, które później kostnieją.

29.Okres niemowlęcy

Pierwszy rok życia - czas najszybszego wzrostu ciała. W 2. miesiącu niemowlę zaczyna podnosić główkę, potem uczy się chwytać, siadać, stać i chodzić. Po pół roku gaworzy, a między 6. a 8. miesiącem wyrastają mu pierwsze zęby mleczne. Pod koniec okresu ma dużą głowę, krępy tułów i krótkie kończyny.

30.Okres poniemowlęcy i dzieciństwo

Okres poniemowlęcy trwa przez 2 kolejne lata: dziecko uczy się wypowiadać słowa, rozumie rodziców, ma świadomość własnej odrębności, wyrastają mu pozostałe zęby mleczne i szczupleje. Dzieciństwo zaczyna się po 3. roku życia: intensywnie rozwija się umysł, dziecko zadaje mnóstwo pytań, zaczyna naukę w szkole i uczy się zasad życia wśród ludzi, a jego kończyny się wydłużają.

31.Dojrzewanie

Okres, który zaczyna się ok. 9.-10. roku życia u dziewcząt i ok. 11.-12. u chłopców. Pod wpływem hormonów płciowych intensywnie rozwija się układ rozrodczy, dojrzewają komórki rozrodcze i w pełni widoczne stają się trzeciorzędowe cechy płciowe. Zachodzą też przemiany psychiczne: zmieniają się zainteresowania i przeżywanie emocji, nastroje są zmienne, kształtuje się system zasad.

32.Rodzaje dojrzałości

Dojrzałość biologiczna - narządy rozrodcze są w pełni rozwinięte. Dojrzałość psychiczna - gotowość do odpowiedzialności za siebie i innych, samodzielne podejmowanie decyzji i radzenie sobie w trudnych sytuacjach. Dojrzałość społeczna - postępowanie zgodne z zasadami życia społecznego, np. okazywanie szacunku innym. Wszystkie trzy człowiek osiąga w dorosłości, która zaczyna się ok. 20. roku życia.

33.Przekwitanie i starość

W przekwitaniu spada poziom hormonów płciowych, co może wywołać drażliwość i przygnębienie. U kobiet (zwykle między 45. a 55. rokiem życia) przestają dojrzewać komórki jajowe, a cykle stają się nieregularne i ustają; u mężczyzn (zwykle między 50. a 60. rokiem życia) znacznie spadają zdolności rozrodcze. W starości kości stają się kruche, słabną mięśnie, wzrok i słuch, zmniejsza się pojemność płuc, a sylwetka się garbi.

34.Choroby przenoszone drogą płciową

Choroby układu rozrodczego przenoszone najczęściej podczas stosunku płciowego. U kobiet mogą objawiać się m.in. świądem okolic intymnych, zaburzeniami miesiączkowania i bólami podbrzusza, a u mężczyzn dają często słabsze objawy. Nieleczone mogą uszkodzić narządy i doprowadzić do bezpłodności. Zapobiega się im m.in. przez kontakty ze stałym partnerem, unikanie przypadkowych kontaktów seksualnych, stosowanie prezerwatyw, higienę osobistą i regularne wizyty kobiet u ginekologa.

35.Rzeżączka

Choroba wywołana przez bakterię dwoinkę rzeżączki, przenoszona podczas kontaktu seksualnego; noworodek może się zarazić od matki w czasie porodu. Po ok. 10 dniach pojawiają się ból narządów płciowych, gorączka i więcej wydzieliny. Nieleczona może doprowadzić do bezpłodności, a u noworodka - do zapalenia spojówek prowadzącego do ślepoty. Leczy się ją antybiotykami.

36.Kiła

Choroba wywołana przez bakterię krętka bladego, przenoszona podczas kontaktu płciowego; bakterie mogą też przejść z ciała ciężarnej do dziecka i zaburzyć rozwój płodu. Pierwszym objawem jest bezbolesny guzek, który sam znika; po kilku tygodniach pojawia się wysypka na całym ciele, ból głowy, gorączka i osłabienie. Nieleczona uszkadza wiele narządów i może doprowadzić do śmierci. Leczy się ją antybiotykami.

37.Rzęsistkowica

Choroba wywołana przez protista - rzęsistka pochwowego, którym można się zarazić podczas kontaktu seksualnego lub przez wspólny ręcznik. Objawy: ból narządów płciowych, świąd i nadmierna wydzielina z pochwy; czasem choroba nie daje dolegliwości, więc trudno ją wykryć. Leczy się ją lekami niszczącymi protisty; zapobiega jej m.in. używanie własnych przedmiotów higieny osobistej.

38.Rak szyjki macicy

Nowotwór wywoływany najczęściej przez wirusa brodawczaka ludzkiego (HPV), którym można się zakazić podczas kontaktu seksualnego; ryzyko zwiększają osłabienie odporności i palenie papierosów. Początkowo przebiega bez objawów, dlatego ważne są regularne badania cytologiczne. Profilaktyka: m.in. unikanie przypadkowych kontaktów seksualnych, cytologia, unikanie używek i szczepienie przeciw HPV (zalecane dzieciom i młodzieży obu płci powyżej 9. roku życia).

39.Rak sutka (rak piersi)

Nowotwór wywołany niekontrolowanym dzieleniem się komórek po zmianach w materiale genetycznym. Najczęstsze objawy to m.in. guzek lub wgłębienie wyczuwalne w piersi, twardość i zmiana kształtu piersi, zmiany skóry lub brodawki sutkowej i powiększone węzły chłonne. Czynniki ryzyka: m.in. uwarunkowania genetyczne, niewłaściwy tryb życia, leki hormonalne, otyłość. Profilaktyka: samodzielne badanie piersi, regularne badania i zdrowy tryb życia.

40.Rak prostaty

Nowotwór gruczołu krokowego wywołany niekontrolowanym dzieleniem się komórek. Przez wiele lat może rozwijać się bezobjawowo; później powoduje zaburzenia oddawania moczu: częste oddawanie, trudności z tym związane i zaleganie moczu w pęcherzu. Leczenie: operacja, radioterapia i hormony hamujące rozwój komórek rakowych. Profilaktyka: zdrowy tryb życia i wizyta u urologa po zauważeniu niepokojących objawów.