Narządy zmysłów - Puls życia 7

1.Narządy zmysłów

Struktury, w których występują receptory wyspecjalizowane w odbieraniu określonych rodzajów bodźców. Receptory przekazują informację o bodźcu w postaci impulsów nerwowych do ośrodkowego układu nerwowego, gdzie powstaje doznanie, np. wrażenie wzrokowe lub słuchowe.

2.Oko - narząd wzroku

Oko zawiera komórki światłoczułe, które odbierają bodźce świetlne. Dzięki nim rozróżniamy kształty i barwy, oceniamy odległości i widzimy przedmioty w ruchu. Oko składa się z gałki ocznej oraz chroniącego ją aparatu ochronnego.

3.Aparat ochronny oka

Elementy chroniące gałkę oczną: powieki (fałdy skóry, chronią przed zbyt silnym światłem i urazami), rzęsy (zatrzymują kurz i pył), gruczoł łzowy (wytwarza łzy, które nawilżają oko i usuwają zanieczyszczenia oraz drobnoustroje) i spojówka (cienka błona z komórkami wytwarzającymi śluz, zapewnia oku stałą wilgotność).

4.Budowa gałki ocznej

Gałka oczna leży w kostnym oczodole. Jej ścianę tworzą trzy błony: zewnętrzna twardówka, środkowa naczyniówka i wewnętrzna siatkówka. Wnętrze wypełnia ciało szkliste - przezroczysta, galaretowata masa, która reguluje ciśnienie w oku i nadaje mu kulisty kształt.

5.Twardówka i rogówka

Twardówka to zewnętrzna, włóknista i odporna na uszkodzenia błona gałki ocznej, która chroni głębiej położone części oka przed urazami. W przedniej części oka jest cieńsza i przezroczysta - ta część to rogówka, przez którą promienie świetlne wpadają do oka.

6.Naczyniówka i tęczówka

Naczyniówka to błona z licznymi naczyniami krwionośnymi, którymi do gałki ocznej docierają tlen i substancje odżywcze. Z przodu oka przechodzi w tęczówkę, która nadaje oczom kolor. W środku tęczówki jest źrenica - otwór, przez który światło wpada do wnętrza oka.

7.Adaptacja oka

Przystosowanie oka do widzenia w różnym oświetleniu. Mięśnie gładkie tęczówki zwężają lub rozszerzają źrenicę: w słabym świetle ma ona ok. 7-8 mm średnicy, a w silnym - ok. 2-3 mm. Zachodzi to niezależnie od naszej woli i chroni oko przed wniknięciem zbyt dużej ilości światła.

8.Soczewka

Elastyczny, przezroczysty element w kształcie dysku, położony tuż za źrenicą. Załamuje wpadające do oka promienie świetlne tak, że skupiają się na siatkówce. Może zmieniać kształt.

9.Siatkówka

Wewnętrzna, przezroczysta i delikatna błona gałki ocznej z receptorami wzroku: czopkami i pręcikami. Czopki rejestrują barwę światła, a pręciki - ruch i natężenie światła, dzięki czemu widzimy przy słabym oświetleniu. Receptory zamieniają bodźce świetlne na impulsy nerwowe, które nerw wzrokowy przesyła do mózgu.

10.Plamka

Miejsce w siatkówce, w którym znajduje się największe skupisko czopków. To miejsce najostrzejszego widzenia.

11.Tarcza nerwu wzrokowego

Miejsce w siatkówce, w którym nerw wzrokowy wychodzi z gałki ocznej. Nie ma tu receptorów wzroku, dlatego promienie świetlne padające na to miejsce nie są rejestrowane.

12.Jak powstaje obraz w oku?

Promienie odbite od przedmiotu wpadają przez rogówkę, przechodzą przez źrenicę do soczewki, która zmienia ich bieg, a potem przez ciało szkliste trafiają na siatkówkę. Powstaje na niej obraz pomniejszony i odwrócony. Czopki i pręciki przekazują informację nerwem wzrokowym do mózgu, który ją analizuje - dzięki temu widzimy rzeczy takie, jakie są.

13.Widzenie z bliska i z daleka

Soczewka zmienia kształt zależnie od odległości oglądanego przedmiotu. Gdy patrzymy w dal, spłaszcza się i słabo załamuje światło. Gdy patrzymy na bliski przedmiot, uwypukla się i mocniej załamuje światło. Dzięki temu obraz skupia się na siatkówce.

14.Ucho - narząd słuchu i równowagi

Uszy są narządami słuchu (rozpoznajemy rodzaj dźwięku i kierunek, z którego dociera) i zmysłu równowagi (odbieramy zmiany położenia ciała). Ucho ma trzy części: ucho zewnętrzne (małżowina uszna i przewód słuchowy), ucho środkowe (jama bębenkowa z kosteczkami słuchowymi i trąbka słuchowa) i ucho wewnętrzne (błędnik: przedsionek, ślimak i kanały półkoliste).

15.Ucho zewnętrzne

Widoczna część ucha, która wychwytuje fale dźwiękowe, czyli drgania cząsteczek powietrza. Tworzą ją małżowina uszna (tkanka chrzęstna okryta skórą; jej kształt ułatwia odbiór dźwięków) i przewód słuchowy, który prowadzi falę w głąb ucha. Woskowina i włoski w przewodzie chronią ucho przed zanieczyszczeniami.

16.Ucho środkowe

Część ucha, która przenosi i wzmacnia drgania. To wypełniona powietrzem jama bębenkowa, oddzielona od ucha zewnętrznego elastyczną błoną bębenkową. Mieszczą się w niej trzy kosteczki słuchowe: młoteczek, kowadełko i strzemiączko.

17.Trąbka słuchowa

Przewód łączący ucho środkowe z gardłem. Utrzymuje jednakowe ciśnienie powietrza po obu stronach błony bębenkowej.

18.Ucho wewnętrzne

Część ucha, w której drgania są przetwarzane na impulsy nerwowe. Tworzy ją błędnik - przestrzenie wewnątrz kości czaszki: przedsionek przylegający do ucha środkowego oraz łączące się z nim ślimak z receptorami słuchu i kanały półkoliste, które rejestrują zmiany położenia ciała.

19.Jak słyszymy?

Fala dźwiękowa przechodzi przez przewód słuchowy i wprawia w drgania błonę bębenkową. Młoteczek, kowadełko i strzemiączko przenoszą drgania do ucha wewnętrznego. Strzemiączko porusza płyn w ślimaku, a ruch płynu pobudza komórki zmysłowe do wytwarzania impulsów nerwowych, które nerw słuchowy przekazuje do mózgu.

20.Jak działa zmysł równowagi?

W kanałach półkolistych są komórki zmysłowe z rzęskami. Gdy poruszamy głową, płyn w kanałach przemieszcza się i wychyla rzęski, co wywołuje impulsy nerwowe. Mózg dostaje informację o zmianie położenia ciała i uruchamia reakcje utrzymujące równowagę. Każdy kanał leży w innej płaszczyźnie, a szybkość ruchu rzęsek informuje mózg o tempie ruchu.

21.Choroba morska

Dolegliwość wywołana gwałtownymi i częstymi zmianami położenia ciała, np. podczas kołysania statku. Kanały półkoliste wysyłają wtedy ogromną liczbę impulsów, a układ nerwowy nie radzi sobie z dostosowaniem organizmu. Objawia się mdłościami i zawrotami głowy.

22.Jak dbać o oczy?

M.in.: w słoneczne dni nosić okulary przeciwsłoneczne z filtrem UV, nie patrzeć bezpośrednio na słońce ani na żarówkę, unikać długiego wpatrywania się w ekran, czytać przy odpowiednim oświetleniu (ani zbyt jasnym, ani zbyt słabym), podczas czytania co jakiś czas patrzeć w dal, a przy wadzie wzroku nosić okulary lub soczewki kontaktowe.

23.Badanie wzroku

Pozwala wcześnie wykryć wady i choroby oczu. Najprostsze badanie polega na odczytywaniu znaków z tablicy okulistycznej - kto nie potrafi ich odczytać, ma wadę wzroku. Dorośli powinni co dwa lata badać wzrok w gabinecie okulistycznym, aby wcześnie wykryć groźne choroby oczu, np. jaskrę i zaćmę.

24.Wady wzroku i ich korekcja

Najczęstsze wady wzroku to krótkowzroczność, dalekowzroczność i astygmatyzm. W każdej z nich promienie świetlne nie skupiają się prawidłowo na siatkówce. Koryguje się je okularami lub soczewkami kontaktowymi o odpowiednim kształcie: dwuwklęsłymi, wypukłymi albo cylindrycznymi.

25.Krótkowzroczność

Wada wzroku, w której gałka oczna jest wydłużona (siatkówka leży zbyt daleko od soczewki) albo promienie są zbyt mocno załamywane, więc skupiają się przed siatkówką. Koryguje się ją soczewkami dwuwklęsłymi.

26.Dalekowzroczność

Wada wzroku, w której gałka oczna jest skrócona (siatkówka leży zbyt blisko soczewki) albo promienie są zbyt słabo załamywane, więc skupiają się za siatkówką. Koryguje się ją soczewkami wypukłymi.

27.Astygmatyzm

Wada wzroku, w której soczewka ma niewłaściwy kształt albo powierzchnia rogówki jest nierówna. Światło skupia się wtedy nie w jednym punkcie, lecz w wielu, ułożonych najczęściej w pionową linię. Koryguje się ją soczewkami cylindrycznymi.

28.Zapalenie spojówek

Najczęstsza choroba oczu. Wywołują ją bakterie lub wirusy, a także zanieczyszczenia powietrza. Objawy: swędzenie, pieczenie, zaczerwienienie, obrzęk i ból, zwłaszcza w jasnym świetle. Zapobiega jej częste mycie rąk. Leczy się ją kroplami do oczu, a przy zakażeniu bakteryjnym - antybiotykami.

29.Jęczmień

Choroba oczu wywołana przez bakterie, które atakują gruczoł łojowy na brzegu powieki. Powieka jest opuchnięta i zaczerwieniona, a oko boli, swędzi i łzawi. Trzeba udać się do okulisty (leczenie: kompresy i maści) i nie podrażniać oka, bo zakażenie może się rozprzestrzenić.

30.Jaskra

Groźna choroba oczu, w której dochodzi do uszkodzenia nerwu wzrokowego, wywołanego niedokrwieniem lub zbyt wysokim ciśnieniem płynu w oku. Objawia się zawężeniem pola widzenia, a nieleczona prowadzi do utraty wzroku. Leczenie: leki obniżające ciśnienie w gałce ocznej i zmniejszające produkcję płynu oraz zabiegi chirurgiczne.

31.Zaćma

Choroba oczu polegająca na zmętnieniu soczewki, wywołanym starzeniem się organizmu; przyczynić się do niej może cukrzyca i przyjmowanie niektórych leków. Objawy: nieostre, przymglone widzenie, zaburzona ocena odległości, czasem widzenie podwójne jednym okiem. Leczenie: chirurgiczne usunięcie zniszczonej soczewki i zastąpienie jej nową.

32.Daltonizm

Zaburzenie rozpoznawania barw, najczęściej zielonej lub czerwonej. Niekiedy daltonista w ogóle nie odróżnia barw i widzi świat w czerni, bieli i odcieniach szarości, ale kształty przedmiotów widzi wyraźnie. Wykrywa się go za pomocą tablic z cyframi ułożonymi z kolorowych plamek.

33.Hałas a narząd słuchu

Hałas jest najbardziej szkodliwy dla uszu. Natężenie dźwięku mierzy się w decybelach (dB); ból odczuwamy powyżej 130 dB. Krótki hałas może wywołać chwilowy szum w uszach, a długotrwały - uszkodzić błonę bębenkową, kosteczki słuchowe i komórki zmysłowe ślimaka. Komórki te nie regenerują się, więc dochodzi do upośledzenia lub utraty słuchu (głuchoty).

34.Wpływ hałasu na organizm

Dźwięki poniżej 35 dB nie szkodzą (choć niektórych denerwują). Od 35 do 70 dB wywołują zmęczenie i spadek wydajności pracy. Powyżej 70 dB zaburzają pracę układu krążenia, układu pokarmowego i gruczołów dokrewnych. Około 110 dB ograniczają pole widzenia i pogarszają widzenie nocne. Powyżej 130 dB wywołują ból i mogą zaburzyć zmysł równowagi.

35.Zmysły powonienia i smaku

Razem z dotykiem odbierają bodźce z najbliższego otoczenia. Powonienie i smak odbierają bodźce chemiczne i razem pozwalają ocenić pokarm - czy nadaje się do jedzenia i czy jest smaczny. Gdy węch słabnie, np. przy katarze, znane potrawy mogą mieć inny smak. Węch ostrzega też przed trującymi substancjami w powietrzu i pożywieniu.

36.Komórki węchowe

Receptory węchu w górnej części jamy nosowej. Pobudzają je cząsteczki związków chemicznych, które dostają się do nosa z wdychanym powietrzem. Są bardzo wrażliwe - wykrywają nawet minimalne ilości substancji w powietrzu. Zajmują tylko 4-5 centymetrów kwadratowych, ale są ich miliony, dzięki czemu odróżniamy setki zapachów. Zapachy czujemy najlepiej przy głębokim wdechu, bo wtedy więcej cząsteczek dociera do receptorów.

37.Zmysł smaku

Człowiek rozróżnia pięć podstawowych smaków: słodki, słony, kwaśny, gorzki i umami (smak mięsny). Narządem smaku jest język, zbudowany głównie z mięśni poprzecznie prążkowanych szkieletowych. Na jego powierzchni są brodawki smakowe, w nich kubki smakowe, a w kubkach - komórki smakowe. Każdy kubek ma komórki odbierające wszystkie pięć smaków.

38.Brodawki języka

Na języku są cztery rodzaje brodawek: liściaste, nitkowate, grzybowate i okolone. Kubki smakowe występują tylko na brodawkach liściastych, grzybowatych i okolonych. Największe są brodawki okolone w tylnej części języka, a nitkowate są rozmieszczone równomiernie na całej jego powierzchni.

39.Jak wyczuwamy smak?

Komórki smakowe działają tylko wtedy, gdy pokarm jest nawilżony. Związki chemiczne z pożywienia rozpuszczają się w ślinie, wnikają do kubków smakowych i pobudzają komórki smakowe. Powstają impulsy nerwowe, które nerwy przekazują do kory mózgowej, gdzie są rozpoznawane jako określony smak. Smak ostry nie jest smakiem - pobudza receptory bólu w języku.

40.Zmysł dotyku

Narząd dotyku, zwany też narządem czucia, tworzą tysiące receptorów w skórze, które odbierają dotyk, ciepło, zimno, ból i ucisk. Dzięki nim rozpoznajemy fakturę, temperaturę i twardość przedmiotu bez patrzenia. Receptory bólu są najliczniejsze i mają znaczenie ochronne - pozwalają np. cofnąć rękę, zanim zrobimy sobie krzywdę.