Regulacja nerwowo-hormonalna - Puls życia 7

1.Układ hormonalny i gruczoły dokrewne

Układ zbudowany z gruczołów dokrewnych, które wydzielają hormony do krwi i w ten sposób przekazują informacje określonym komórkom. Działa wolniej niż układ nerwowy, ale jego efekty utrzymują się długo; jego praca nie podlega naszej woli. Gruczoły nie są ze sobą połączone i każdy ma inną budowę. Najważniejsze to: przysadka, tarczyca, przytarczyce, nadnercza, trzustka, jajniki i jądra.

2.Hormony

Związki chemiczne wydzielane przez gruczoły dokrewne do krwi. Regulują pracę wszystkich narządów, dostosowując jej tempo do potrzeb organizmu, dzięki czemu utrzymują stałe warunki środowiska wewnętrznego. Są we krwi w bardzo małej ilości, więc nawet niewielka zmiana ich stężenia silnie działa na organizm. Krążą po całym ciele, ale działają tylko na komórki z odpowiednimi receptorami.

3.Przysadka

Gruczoł dokrewny pełniący nadrzędną funkcję wśród gruczołów (masa ok. 0,5 g). Wydziela hormon wzrostu, który pobudza podziały komórek, a przez to wzrost organizmu, oraz hormony tropowe, które wpływają na pracę innych gruczołów dokrewnych.

4.Tarczyca, nadnercza i trzustka - hormony

Tarczyca wydziela tyroksynę, która reguluje przemianę materii. Nadnercza wydzielają kortyzol, który reguluje przemiany cukrów, oraz adrenalinę, która przyspiesza pracę serca i oddychanie oraz podnosi ciśnienie krwi. Trzustka - największy gruczoł dokrewny - wydziela insulinę, która zmniejsza stężenie glukozy we krwi, i glukagon, który je zwiększa.

5.Jajniki i jądra - hormony

Jajniki wydzielają estrogeny, które odpowiadają za powstawanie żeńskich cech płciowych, oraz progesteron, który umożliwia rozwój zarodka i płodu. Jądra wydzielają testosteron, który odpowiada za powstawanie męskich cech płciowych.

6.Antagonistyczne działanie insuliny i glukagonu

Hormony antagonistyczne wywołują przeciwstawne reakcje organizmu. Insulina i glukagon z trzustki regulują poziom glukozy we krwi. Po posiłku nadmiar glukozy zwiększa wydzielanie insuliny, a wątroba magazynuje glukozę jako wielocukier glikogen. Przy głodzie niedobór glukozy zwiększa wydzielanie glukagonu, a wątroba rozkłada glikogen do glukozy i uwalnia ją do krwi.

7.Rytm dobowy wydzielania hormonów

Cykliczne zmiany w funkcjonowaniu organizmu w ciągu doby; w tym rytmie wydzielanych jest wiele hormonów. U dorosłego poziom hormonów nadnerczy, np. kortyzolu, rośnie ok. 6 rano i przyspiesza przemianę materii po przebudzeniu, a najniższy jest ok. północy. Hormon wzrostu jest wydzielany najintensywniej nocą, podczas snu; jego stężenie jest najwyższe u noworodków i maleje z wiekiem.

8.Równowaga hormonalna, nadczynność i niedoczynność gruczołu

Równowaga hormonalna to stan, w którym we krwi jest dokładnie tyle hormonów, ile potrzeba do prawidłowej pracy organizmu. Zakłócają ją m.in. stres, intensywne odchudzanie i przyjmowanie preparatów oraz leków hormonalnych bez konsultacji z lekarzem. Gdy gruczoł wydziela za dużo hormonów, mówimy o nadczynności, a gdy za mało - o niedoczynności; oba stany zaburzają pracę narządów i mogą prowadzić do chorób.

9.Zaburzenia wydzielania hormonu wzrostu

Karłowatość przysadkowa - niedobór hormonu w dzieciństwie; niski, ale proporcjonalny wzrost. Gigantyzm - nadmiar hormonu w dzieciństwie; olbrzymi, ale proporcjonalny wzrost. Akromegalia - nadmiar hormonu u dorosłych; przerost dłoni, stóp, nosa i żuchwy.

10.Cukrzyca

Choroba, której głównym objawem jest nadmiar glukozy we krwi, spowodowany nieprawidłowym wydzielaniem insuliny lub nieprawidłową reakcją organizmu na ten hormon. Rozpoznaje się ją, gdy stężenie glukozy po posiłku przekracza 140 mg na 100 ml krwi. Na czczo wynik 70-99 mg/100 ml jest prawidłowy, 100-125 mg/100 ml - podwyższony, a powyżej 126 mg/100 ml - nieprawidłowy (cukrzyca). Ze względu na przyczyny wyróżnia się cukrzycę typu I i typu II.

11.Cukrzyca typu I

Przyczyna: niedobór insuliny spowodowany uszkodzeniem trzustki. Objawy pojawiają się u dzieci i osób do 30. roku życia, nagle i silnie: częste oddawanie moczu, wzmożone pragnienie, zmęczenie, utrata masy ciała. Leczenie: stałe sprawdzanie stężenia glukozy i w razie potrzeby podawanie insuliny, np. pompą insulinową, która co kilka minut mierzy glukozę i sama podaje dawkę do tkanki podskórnej. Profilaktyka: kontrolne badania glukozy.

12.Cukrzyca typu II

Przyczyna: nieprawidłowe działanie insuliny, bo komórki ciała są na nią oporne. Objawy pojawiają się zwykle po 35. roku życia i narastają powoli, często niezauważalnie: wzmożone pragnienie i łaknienie, zmęczenie. Leczenie: dieta, aktywny tryb życia, w razie potrzeby insulina i leki wzmacniające jej działanie. Profilaktyka: prawidłowe odżywianie i zdrowy tryb życia.

13.Choroby tarczycy

Tyroksyna zawiera jod, więc choroby tarczycy często wiążą się z jego niewłaściwą ilością. Nadczynność: przyczyny - nadmiar jodu, guzki; objawy - nadpobudliwość, spadek masy ciała, przyspieszona praca serca. Niedoczynność: przyczyny - niedobór jodu, usunięcie tarczycy; objawy - suchość skóry, obrzęki, wzrost masy ciała, osłabienie, senność. W obu tarczyca może się powiększyć. Profilaktyka: dieta z jodem (np. ryby morskie) i okresowe badania hormonów.

14.Funkcje układu nerwowego

Odbieranie i analizowanie bodźców z narządów wewnętrznych i ze środowiska zewnętrznego, wywoływanie odpowiednich reakcji organizmu oraz kontrolowanie i koordynowanie pracy wszystkich pozostałych układów.

15.Podział układu nerwowego

Ze względu na sposób działania: autonomiczny (kieruje pracą narządów wewnętrznych i przemianą materii, niezależnie od woli) i somatyczny (odbiera bodźce ze środowiska zewnętrznego i steruje mięśniami szkieletowymi, zwykle zależnie od woli). Ze względu na budowę: ośrodkowy (mózgowie i rdzeń kręgowy - centrum kontroli) i obwodowy (nerwy przekazujące informacje między układem ośrodkowym a resztą ciała).

16.Część współczulna i przywspółczulna

Dwie części autonomicznego układu nerwowego; ich nerwy docierają do każdego narządu i działają jednocześnie, ale przeciwstawnie. Część współczulna działa w zagrożeniu i przy silnych emocjach: przyspiesza pracę serca, rozszerza źrenice i oskrzela, podnosi ciśnienie, hamuje pracę żołądka i jelit. Część przywspółczulna działa podczas odpoczynku i snu: zwalnia serce, zwęża źrenice i oskrzela, obniża ciśnienie, pobudza żołądek i jelita.

17.Neuron - budowa

Komórka nerwowa przekazująca informacje w postaci impulsów nerwowych. Ma ciało neuronu, liczne krótkie wypustki - dendryty - i jedną długą wypustkę - akson. Osłonka mielinowa na włóknie zwiększa szybkość przewodzenia (bez niej 2 m/s, z nią nawet 120 m/s). W neuronie impuls płynie zawsze od dendrytu do aksonu. Nerwy są zbudowane z pęczków włókien nerwowych, czyli wypustek neuronów.

18.Synapsa

Miejsce łączności między neuronami. Tworzą ją zakończenie aksonu jednej komórki, początek dendrytu kolejnej komórki i szczelina synaptyczna między nimi. Gdy impuls dociera do synapsy, zakończenie aksonu wydziela neuroprzekaźniki, które docierają do dendrytu następnej komórki i wzbudzają w niej impuls nerwowy.

19.Mózgowie - budowa i ochrona

Najbardziej złożony element układu nerwowego; składa się z mózgu, móżdżku i pnia mózgu. Chronią je kości czaszki i trzy opony mózgowe. Między oponą wewnętrzną a środkową znajduje się płyn mózgowo-rdzeniowy, który chroni przed urazami i tłumi wstrząsy podczas ruchu.

20.Mózg i jego półkule

Największa część mózgowia. Odpowiada za wykonywanie zamierzonych czynności, odbiór i analizę informacji z narządów, uczenie się i zapamiętywanie oraz odczuwanie emocji. Ma dwie półkule: prawa kontroluje lewą połowę ciała, a lewa - prawą. Lewa półkula odpowiada m.in. za logikę, mowę i operowanie liczbami, a prawa - za twórczość, wyobraźnię i orientację przestrzenną.

21.Kora mózgu, istota szara i istota biała

Kora mózgu to powierzchniowa warstwa mózgu zbudowana z istoty szarej, czyli ciał komórek nerwowych; jest nadrzędnym ośrodkiem kontroli. Jest silnie pofałdowana, co znacznie zwiększa jej powierzchnię. Pod nią leży istota biała zbudowana z włókien nerwowych, która przewodzi impulsy między różnymi częściami mózgu.

22.Płaty kory mózgu

Części kory każdej półkuli z ośrodkami, czyli skupieniami komórek o określonej funkcji. Płat czołowy: mowa, myślenie, emocje i praca mięśni szkieletowych. Płat ciemieniowy: czucie dotyku, temperatury i położenia ciała. Płat skroniowy: słuch, rozpoznawanie dźwięków, pamięć słuchowa i mowa. Płat potyliczny: wzrok - kolory, kształty i natężenie światła.

23.Móżdżek i pień mózgu

Móżdżek leży w tylnej części mózgowia; utrzymuje równowagę, reguluje siłę skurczów mięśni i koordynuje ruchy. Pień mózgu kieruje czynnościami niezależnymi od woli: oddychaniem, pracą serca i ciśnieniem krwi, trawieniem i utrzymywaniem temperatury ciała. Mieści też ośrodki odruchów, np. kaszlu, wymiotów, połykania, ssania i żucia.

24.Rdzeń kręgowy

Część ośrodkowego układu nerwowego połączona z pniem mózgu i leżąca w kanale kręgowym. Ma kształt walca: istota biała tworzy warstwę zewnętrzną, a istota szara (w przekroju w kształcie litery H) - wewnętrzną. Chronią go łuki kręgów, trzy opony i płyn mózgowo-rdzeniowy. Przewodzi impulsy z ciała do mózgowia i z powrotem oraz kieruje niektórymi procesami niezależnymi od woli.

25.Obwodowy układ nerwowy

Tworzą go nerwy odchodzące od mózgowia i rdzenia kręgowego: 12 par nerwów czaszkowych i 31 par nerwów rdzeniowych. Nerwy czaszkowe (mózgowe) odbierają bodźce z narządów zmysłów i pobudzają mięśnie głowy i szyi, np. przy zmianie wyrazu twarzy, ruchach oczu i języka. Nerwy rdzeniowe odbierają bodźce ze skóry tułowia i kończyn i pobudzają do skurczu mięśnie tułowia i kończyn.

26.Nerwy rdzeniowe - podział

Zaczynają się w rdzeniu kręgowym, a nazwy biorą od odcinków kręgosłupa, w których opuszczają kanał kręgowy. Z każdej strony rdzenia wychodzi: 8 nerwów szyjnych, 12 piersiowych, 5 lędźwiowych, 5 krzyżowych i 1 guziczny. Najdłuższe biegną do rąk i nóg i łączą się z rdzeniem w odcinku szyjnym i lędźwiowym.

27.Nerwy czuciowe i ruchowe

Podział nerwów ze względu na budowę i kierunek przewodzenia impulsów. Nerwy czuciowe przewodzą impulsy od receptorów do ośrodkowego układu nerwowego, a nerwy ruchowe - z ośrodkowego układu nerwowego do mięśni i gruczołów.

28.Odruch

Automatyczna reakcja organizmu na bodziec. W niebezpiecznej sytuacji, np. po oparzeniu, odruch zachodzi bez udziału mózgu, zanim go sobie uświadomimy - informacja dociera do mózgu dopiero po chwili. Dzięki temu skraca się czas między rozpoznaniem zagrożenia a reakcją.

29.Łuk odruchowy

Droga impulsu nerwowego od narządu odbierającego bodziec do narządu wykonującego czynność. Receptor odbiera bodziec i wytwarza impuls, neuron czuciowy przewodzi go do ośrodkowego układu nerwowego, neuron pośredniczący przekazuje go do neuronu ruchowego, a ten - do efektora, czyli narządu wykonującego czynność, np. mięśnia.

30.Odruchy bezwarunkowe

Odruchy wrodzone - nie trzeba się ich uczyć; zachodzą automatycznie, są niezmienne i u każdego przebiegają tak samo. Przykłady: wydzielanie śliny w czasie jedzenia, kichanie, odruch kolanowy, zaciskanie palców przez noworodka. Niektóre występują tylko u małych dzieci: odruch stąpania do 2. miesiąca życia i odruch Babińskiego (odgięcie palucha w górę) do 2.-3. roku życia; u dorosłych ten drugi świadczy o uszkodzeniu ośrodkowego układu nerwowego.

31.Odruchy warunkowe

Odruchy nabyte, które powstają, gdy układ nerwowy często odbiera te same bodźce; warunkiem ich powstania jest częste powtarzanie czynności. Tworzą się przez całe życie i są podstawą uczenia się. Długo niepowtarzane mogą zaniknąć - tak układ nerwowy pozbywa się zbędnych informacji. Przykłady: szukanie włącznika na ścianie w ciemnym pokoju, wydzielanie śliny na widok cytryny.

32.Stres

Reakcja, która przystosowuje organizm do nowej sytuacji wymagającej większej aktywności; regulują ją układ nerwowy i hormonalny. Krótkotrwały stres pozytywny mobilizuje do wysiłku, np. do nauki. Długotrwały lub silny stres negatywny przytłacza, prowadzi do przewlekłego zmęczenia i może przyczynić się do rozwoju chorób układu nerwowego.

33.Wpływ stresu na organizm

W stresie rośnie wydzielanie adrenaliny, która na początku zwiększa aktywność organizmu, i kortyzolu, uwalnianego, gdy stres trwa dłużej. Skutki: wyższe ciśnienie krwi, silniejsze i częstsze skurcze serca, szybsza wentylacja płuc, uwalnianie glukozy z wątroby, większe napięcie mięśni, większa aktywność mózgu i wrażliwość zmysłów oraz spowolnienie trawienia.

34.Sposoby radzenia sobie ze stresem

Przewidywanie trudnych sytuacji i przygotowanie się do nich, dystansowanie się (np. rozmowa z bliską osobą), rozładowanie emocji wysiłkiem fizycznym (poprawia nastrój i dotlenia mózg), aktywny wypoczynek i rozwijanie zainteresowań oraz sen - najlepsza forma odpoczynku. Dorosły potrzebuje 7-8 godzin snu na dobę, a młodzi ludzie nawet 9, w cichej i ciemnej sypialni.

35.Używki i uzależnienie

Używki, np. tytoń i alkohol, to produkty bez wartości odżywczych, które pobudzają organizm i wywołują uzależnienie. Uzależnienie to złożona, przewlekła choroba układu nerwowego; jej główną cechą jest natrętne i niekontrolowane dążenie do zażywania coraz większych ilości substancji uzależniającej.

36.Kofeina

Związek o działaniu pobudzającym, obecny m.in. w kawie i herbacie. W umiarkowanych ilościach poprawia samopoczucie, a nadużywany może zaburzać sen i wywoływać napięcie, niepokój, spadek koncentracji i bóle głowy; może też uzależniać. Filiżanka kawy zawiera ok. 85 mg kofeiny, puszka napoju energetycznego 80 mg, puszka coli 40 mg, filiżanka herbaty 30 mg, a kubek kakao 4 mg.

37.Nikotynizm

Uzależnienie od nikotyny - silnie uzależniającego związku wchłanianego do krwi z dymu tytoniowego. Dym zawiera też kilka tysięcy innych szkodliwych substancji, które obniżają sprawność fizyczną i umysłową oraz odporność i mogą prowadzić do nowotworów. Nikotynę i substancje rakotwórcze zawierają też płyny do e-papierosów. Palenie bierne, czyli wdychanie dymu z powietrza, grozi tymi samymi chorobami co palenie.

38.Alkohol - wpływ na organizm

Związek o działaniu odurzającym, który łatwo przenika do krwi i dociera do wszystkich narządów. Nawet niewielka ilość niszczy neurony, a większa zaburza koncentrację, koordynację ruchów, mówienie i widzenie. Nadużywany uszkadza serce i wątrobę (marskość), sprzyja wrzodom żołądka i nowotworom jamy ustnej i gardła. Stężenie we krwi mierzy się w promilach; 4 promile zagrażają życiu. Częste picie prowadzi do alkoholizmu.

39.Lekomania, narkotyki i dopalacze

Lekomania to uzależnienie od leków, np. przeciwbólowych, nasennych i uspokajających, przyjmowanych dla poprawy nastroju; grozi zaburzeniami pamięci, halucynacjami i uszkodzeniem narządów. Narkotyki to najbardziej niebezpieczne środki uzależniające: szybko wyniszczają organizm, uszkadzają mózg, wątrobę i nerki, a zwiększanie dawek grozi przedawkowaniem. Dopalacze to pochodne narkotyków spoza listy substancji kontrolowanych - wcale nie są bezpieczniejsze.

40.Układ nerwowy a układ hormonalny

Razem regulują pracę organizmu - to regulacja nerwowo-hormonalna. Układ nerwowy przekazuje informacje impulsami nerwowymi szybko (zwykle kilkadziesiąt metrów na sekundę), reakcja jest natychmiastowa, a działanie krótkotrwałe; jego elementy łączą się ze sobą. Układ hormonalny przekazuje informacje hormonami z prędkością płynącej krwi, reakcja następuje później, ale trwa długo; jego gruczoły nie są połączone.