Układ wydalniczy - Puls życia 7

1.Wydalanie

Usuwanie z organizmu zbędnych i szkodliwych produktów przemian chemicznych zachodzących w komórkach; produkty te trafiają z komórek do krwi. W wydalaniu uczestniczą układ wydalniczy (moczowy), układ oddechowy (płuca) i skóra (gruczoły potowe).

2.Drogi wydalania i wydalane substancje

Nerki usuwają w moczu mocznik, nadmiar wody i soli mineralnych oraz substancje trujące. Płuca usuwają w wydychanym powietrzu dwutlenek węgla i wodę. Gruczoły potowe w skórze usuwają w pocie wodę, sole mineralne i mocznik.

3.Wydalanie a defekacja

Defekacja to usuwanie niestrawionych resztek pokarmu przez końcowy odcinek układu pokarmowego. Nie jest wydalaniem, bo resztki pokarmu nie są produktami przemian chemicznych zachodzących w komórkach.

4.Mocz

Roztwór wody i rozpuszczonych w niej produktów przemiany materii, który powstaje w nerkach podczas oczyszczania krwi. Gdy zbierze się go odpowiednia ilość w pęcherzu moczowym, jest usuwany z ciała.

5.Narządy układu wydalniczego

Dwie nerki, które filtrują krew i wytwarzają mocz, oraz drogi wyprowadzające mocz: dwa moczowody (prowadzą mocz do pęcherza), pęcherz moczowy (gromadzi mocz) i cewka moczowa (wyprowadza mocz na zewnątrz ciała).

6.Nerki - położenie i kształt

Najważniejsze narządy układu wydalniczego. Leżą w tylnej części jamy brzusznej, między piersiowym a lędźwiowym odcinkiem kręgosłupa, i mają kształt nasion fasoli. Każda nerka ma wgłębienie, w którym łączą się z nią tętnica i żyła i z którego odchodzi moczowód. W ciągu doby przez nerki przepływa 1200-1400 l krwi.

7.Budowa nerki - kora, rdzeń i miedniczka

Kora to zewnętrzna warstwa nerki, zbudowana z licznych ciałek nerkowych. Rdzeń to warstwa wewnętrzna z kanalików nerkowych i cewek zbiorczych. Miedniczka nerkowa leży we wgłębieniu nerki; nie oczyszcza krwi, tylko odprowadza mocz do moczowodu.

8.Nefron

Podstawowy element budulcowy i funkcjonalny nerki, w którym krew jest oczyszczana i powstaje mocz; w jednej nerce jest ich około miliona. Składa się z ciałka nerkowego i kanalika nerkowego. Ciałko nerkowe tworzą kłębuszek nerkowy, czyli skupisko naczyń włosowatych, oraz otaczająca go torebka kłębuszka, do której przenikają substancje z krwi. Kanalik nerkowy odprowadza mocz z ciałka nerkowego, zmienia jego skład i uchodzi do cewki zbiorczej.

9.Moczowody

Długie na około 30 cm przewody, które wychodzą z miedniczek nerkowych i odprowadzają mocz z nerek do pęcherza moczowego. Ich ściany zbudowane są z mięśni gładkich, których skurcze wspomagają przepływ moczu.

10.Pęcherz moczowy

Narząd o elastycznych ścianach z grubą warstwą mięśni gładkich, w którym gromadzi się mocz. Gdy pęcherz się wypełnia, jego ściany się rozciągają i powstają impulsy nerwowe, które docierają do ośrodków w mózgowiu.

11.Cewka moczowa

Przewód, którym mocz jest usuwany z organizmu. U kobiet ma około 5 cm długości, u mężczyzn jest dłuższa (około 18 cm), łączy się z nasieniowodem i wyprowadza także nasienie. Oddawanie moczu kontrolujemy dzięki mięśniowi zwanemu zwieraczem, którego skurcz zamyka światło cewki.

12.Funkcja regulacyjna nerek

Nerki utrzymują odpowiedni skład płynów ustrojowych: usuwają zbędne produkty przemiany materii, odzyskują z powstającego moczu wodę i potrzebne związki, np. sole mineralne, a ich nadmiar usuwają z moczem. Dzięki temu ilość wody i soli mineralnych w organizmie jest niemal stała.

13.Powstawanie moczu

Zachodzi w kolejnych częściach nefronu w trzech etapach: filtracja krwi - składniki osocza przenikają z kłębuszka do torebki kłębuszka i powstaje mocz pierwotny; wchłanianie zwrotne do krwi wody i potrzebnych substancji, np. glukozy i aminokwasów; wchłanianie wody i soli mineralnych oraz wydzielanie zbędnych i szkodliwych substancji do kanalika. W cewce zbiorczej powstaje mocz ostateczny.

14.Mocz pierwotny a mocz ostateczny

Mocz pierwotny powstaje podczas filtracji krwi w ciałku nerkowym i zawiera zarówno substancje szkodliwe, jak i potrzebne organizmowi (np. glukozę, aminokwasy). Mocz ostateczny powstaje w cewce zbiorczej, gdy potrzebne substancje i większość wody wrócą do krwi; zawiera głównie zbędne i szkodliwe produkty, np. mocznik.

15.Jak dbać o układ wydalniczy

Dbać o higienę osobistą (częste mycie, zwłaszcza miejsc intymnych, codzienna zmiana bielizny), ubierać się odpowiednio do pogody, bo wychłodzenie osłabia odporność narządów, regularnie opróżniać pęcherz moczowy, ograniczać sól, pić około 2 l płynów dziennie, nie nadużywać leków (np. przeciwbólowych) i regularnie badać mocz.

16.Skutki przetrzymywania moczu, picia małej ilości wody i nadmiaru soli

Mocz zbyt długo zalegający w pęcherzu zagęszcza się i mogą się w nim rozwijać chorobotwórcze bakterie. Gdy pijemy za mało, niedobory wody są uzupełniane z nefronów, mocz się zagęszcza, co może uszkodzić nerki. Zbyt dużo soli we krwi utrudnia wchłanianie wody w nefronach, powoduje problemy z wydalaniem moczu i uszkadza ściany narządów układu wydalniczego.

17.Zakażenia dróg moczowych

Najczęstsze choroby układu wydalniczego, wywołane przez mikroorganizmy chorobotwórcze, najczęściej bakterie Escherichia coli. Objawy: ból pęcherza, pieczenie, częste oddawanie małych ilości moczu, czasem gorączka; w moczu są mikroorganizmy i więcej leukocytów. Częściej chorują kobiety, bo mają znacznie krótszą cewkę moczową. Leczenie: antybiotyki i dużo płynów. Profilaktyka: odpowiednia ilość płynów i higiena, zwłaszcza intymna.

18.Kamica nerkowa

Choroba, w której z osadów soli mineralnych w nerkach powstają kamienie; przyczyną jest picie zbyt małej ilości płynów lub przetrzymywanie moczu. Objawy: napady ostrego bólu w okolicy nerek, nudności, wymioty, krew w moczu, ból przy oddawaniu moczu; kamienie mogą uszkodzić nerki lub drogi moczowe. Leczenie: dużo płynów, mniej soli, leki rozkurczowe; duże kamienie rozbija się ultradźwiękami lub usuwa chirurgicznie. Profilaktyka: dość płynów, dieta z błonnikiem i mało soli.

19.Kłębuszkowe zapalenie nerek

Choroba, którą mogą wywołać silnie trujące substancje albo bakterie rozwijające się w układzie wydalniczym. Filtracja krwi w kłębuszkach jest zaburzona, więc chory oddaje mało moczu, a woda gromadzi się w innych narządach i zakłóca ich pracę. Z moczem uciekają też potrzebne aminokwasy, a nawet komórki krwi. Kłębuszki może też uszkodzić nadużywanie niektórych leków, np. przeciwbólowych.

20.Niewydolność nerek i dializa

Nieleczone choroby układu wydalniczego mogą doprowadzić do niewydolności nerek, a w konsekwencji do zatrucia organizmu, a nawet śmierci. Gdy nerki przestają pracować, konieczna jest dializa - oczyszczanie krwi ze szkodliwych produktów przemiany materii w urządzeniu zwanym sztuczną nerką (dializatorem). Krew z tętnicy płynie do dializatora, szkodliwe substancje przechodzą do płynu dializacyjnego, a oczyszczona krew wraca żyłą; zabieg trwa 6-8 godzin.

21.Badanie ogólne moczu

Najczęściej wykonywane badanie moczu; pozwala rozpoznać wiele chorób układu wydalniczego i niektóre choroby innych układów, które zmieniają skład moczu. Profilaktycznie należy je robić przynajmniej raz w roku. Barwa i pH moczu mogą się zmieniać nie tylko w chorobie, ale też zależnie od diety (np. po burakach). Gdy lekarz podejrzewa zakażenie, zleca posiew moczu, który pozwala określić gatunki bakterii.

22.Co w moczu może świadczyć o chorobie

Białko - o chorobach nerek; glukoza - o zbyt wysokim stężeniu glukozy we krwi; zbyt dużo leukocytów - o stanie zapalnym narządów układu wydalniczego; bakterie - o zakażeniu; zbyt dużo erytrocytów - o chorobie układu wydalniczego. Pojedyncze komórki nabłonka płaskiego są prawidłowe - złuszczają się z nerek i dróg moczowych.