Układ krążenia - Puls życia 7

1.Krew - skład

Płynna tkanka łączna złożona z osocza (substancji międzykomórkowej, głównie wody z rozpuszczonymi m.in. dwutlenkiem węgla, hormonami, substancjami odżywczymi i solami mineralnymi) oraz elementów morfotycznych: erytrocytów, leukocytów i płytek krwi. Elementy morfotyczne stanowią około 46% objętości krwi.

2.Funkcje krwi

U dorosłego w naczyniach krąży około 5 l krwi. Krew dostarcza komórkom tlen i substancje odżywcze, odbiera z nich dwutlenek węgla i inne zbędne produkty przemiany materii, transportuje związki regulujące pracę organizmu (np. hormony), bierze udział w regulacji temperatury ciała oraz ilości wody i soli mineralnych, a także zwalcza czynniki chorobotwórcze.

3.Erytrocyty (krwinki czerwone)

Najliczniejsze komórki krwi (4-6,5 mln w milimetrze sześciennym krwi, więcej u mężczyzn niż u kobiet). Nie mają jądra komórkowego i mają kształt spłaszczonych krążków. Powstają w szpiku kostnym czerwonym, żyją około 4 miesięcy, a potem są rozkładane w śledzionie i wątrobie. Zawierają hemoglobinę - czerwony barwnik, białko przyłączające tlen, dzięki któremu transportują tlen do komórek.

4.Leukocyty (krwinki białe)

Krwinki z jądrem komórkowym i zdolnością ruchu; jest ich znacznie mniej niż erytrocytów (4-10 tys. w milimetrze sześciennym krwi). Niszczą drobnoustroje chorobotwórcze: niektóre wchłaniają je i trawią, a część wytwarza przeciwciała, czyli białka biorące udział w zwalczaniu czynników chorobotwórczych.

5.Płytki krwi i krzepnięcie krwi

Płytki krwi to najmniejsze elementy morfotyczne, bez jądra i bez zdolności ruchu (150-400 tys. w milimetrze sześciennym krwi). Odpowiadają za krzepnięcie: przyklejają się do brzegów rany, wydzielają substancję, dzięki której białko osocza - fibrynogen - zmienia się w fibrynę, a sieć włókien fibryny zatrzymuje komórki krwi i twardnieje w skrzep, który zamyka ubytek w naczyniu.

6.Grupy krwi układu AB0

Cztery główne grupy krwi: A, B, AB i 0, wyróżnione na podstawie antygenów na powierzchni erytrocytów. Grupa A ma antygen A, grupa B - antygen B, grupa AB - antygeny A i B, a grupa 0 nie ma żadnego z nich. W osoczu są przeciwciała: przy grupie A anty-B, przy B anty-A, przy AB brak przeciwciał, przy 0 anty-A i anty-B.

7.Transfuzja (przetoczenie krwi) i krwiodawstwo

Transfuzja to przetoczenie krwi lub jej elementów od dawcy biorcy. Grupy krwi (AB0 i czynnik Rh) muszą być zgodne, bo przeciwciała osocza zlepiają erytrocyty innej grupy, co może zabić biorcę. Krew gromadzi się w bankach krwi; honorowy dawca krwi oddaje jednorazowo 450 ml (około 10% krwi), a organizm uzupełnia ten ubytek w ciągu 2-3 tygodni.

8.Czynnik Rh i konflikt serologiczny

Krew z czynnikiem Rh na erytrocytach oznacza się Rh+, a bez niego Rh-. Konflikt serologiczny to sytuacja, w której przeciwciała matki Rh- atakują krwinki płodu Rh+. Przeciwciała powstają, gdy podczas porodu krew dziecka Rh+ dostanie się do krwiobiegu matki, i zagrażają kolejnej ciąży z płodem Rh+ (choroby krwi dziecka, poronienia). Aby temu zapobiec, ciężarnym podaje się odpowiednie leki.

9.Układ krwionośny - układ zamknięty

Układ złożony z serca, które działa jak pompa, i naczyń krwionośnych. Jest zamknięty: krew płynie tylko w naczyniach i tylko w jednym kierunku. Tętnice wyprowadzają krew z serca, żyły doprowadzają ją do serca, a naczynia włosowate łączą końcowe odcinki tętnic z początkowymi odcinkami żył. Naczynia tworzą dwa krwiobiegi: mały (płucny) i duży (ustrojowy).

10.Krwiobieg mały (płucny)

Zaczyna się w prawej komorze serca: krew odtlenowana płynie pniem płucnym i tętnicami płucnymi do naczyń włosowatych oplatających pęcherzyki płucne, gdzie pobiera tlen. Krew utlenowana wraca żyłami płucnymi do lewego przedsionka. Przepływ przez krwiobieg mały trwa 4-8 s.

11.Krwiobieg duży (ustrojowy)

Zaczyna się w lewej komorze serca: krew utlenowana płynie aortą (największą tętnicą, o średnicy 2,5 cm) i coraz mniejszymi tętnicami do naczyń włosowatych wszystkich narządów, gdzie oddaje tlen i substancje odżywcze. Krew odtlenowana wraca żyłami głównymi do prawego przedsionka. Przepływ przez krwiobieg duży trwa około 30 s.

12.Budowa ściany tętnic i żył

Ściany tętnic i żył mają trzy warstwy: zewnętrzną z tkanki łącznej (chroni naczynie i przytwierdza je do tkanek), środkową głównie z tkanki mięśniowej gładkiej (zmienia średnicę naczynia i reguluje przepływ krwi) oraz wewnętrzną z gładkiego nabłonka, zwanego śródbłonkiem (wyściela wnętrze naczynia). Ściany naczyń włosowatych mają tylko jedną warstwę komórek śródbłonka.

13.Tętnice, żyły i naczynia włosowate - porównanie

Tętnice: grube, mocne i sprężyste ściany z grubą warstwą mięśni, wysokie ciśnienie i duża prędkość krwi. Żyły: cienkie, wiotkie ściany, niskie ciśnienie i mała prędkość krwi oraz zastawki (fałdy wewnętrznej warstwy), które nie pozwalają krwi się cofać; nieszczelne zastawki powodują żylaki. Naczynia włosowate: bardzo cienkie ściany bez mięśni i bardzo niskie ciśnienie - zachodzi w nich wymiana substancji między krwią a komórkami.

14.Budowa serca

Narząd wielkości zaciśniętej pięści, zbudowany z tkanki mięśniowej poprzecznie prążkowanej serca i otoczony osierdziem, które chroni go przed urazami. Ma cztery jamy: dwa przedsionki (górne) i dwie komory (dolne). Przegroda z mięśni oddziela prawą część serca od lewej i nie pozwala mieszać się krwi utlenowanej z odtlenowaną.

15.Zastawki serca i naczynia wieńcowe

Zastawki leżą między przedsionkami a komorami oraz między komorami a tętnicami; dzięki nim krew płynie przez serce w jedną stronę: z przedsionków do komór, a potem do tętnic. Ściany komór są grubsze niż ściany przedsionków, więc komory kurczą się z większą siłą. Serce zaopatrują w tlen i substancje odżywcze naczynia wieńcowe, które odchodzą od aorty i oplatają cały narząd.

16.Przepływ krwi przez serce

Prawa część serca pompuje krew odtlenowaną: żyły główne - prawy przedsionek - prawa komora - tętnice płucne - płuca. Lewa część pompuje krew utlenowaną: żyły płucne - lewy przedsionek - lewa komora - aorta - narządy ciała.

17.Cykl pracy serca

Regularnie powtarzający się ciąg trzech faz: skurcz przedsionków (krew przepływa do komór), skurcz komór (krew jest tłoczona do tętnic) i faza rozkurczu (przedsionki i komory są rozkurczone, krew wypełnia przedsionki). Cykl trwa 0,8 s. Serce kurczy się niezależnie od woli; pracę reguluje naturalny rozrusznik - komórki mięśnia sercowego wytwarzające impulsy elektryczne.

18.Tętno (puls)

Rytmiczne rozciąganie się ścian tętnic, spowodowane wzrostem ciśnienia krwi podczas skurczu komór; jest to fala krwi wyczuwalna w niektórych tętnicach. U zdrowego dorosłego wynosi 60-80 uderzeń na minutę, u dzieci jest wyższe. Rośnie podczas wysiłku (nawet do 200 uderzeń na minutę) i pod wpływem stresu, a podczas snu i relaksu spada.

19.Ciśnienie krwi

Siła, z jaką krew naciska na ściany tętnic; podaje się je w milimetrach słupa rtęci (mm Hg). U zdrowego dorosłego, mierzone w tętnicy ramiennej, wynosi 120/80 mm Hg: 120 to ciśnienie skurczowe (najwyższe, podczas skurczu lewej komory), a 80 - ciśnienie rozkurczowe (najniższe, podczas rozkurczu komór).

20.Badanie pracy serca i wpływ wysiłku

Pracę serca ocenia się, mierząc tętno i ciśnienie krwi oraz wykonując EKG (elektrokardiogram) - zapis czynności elektrycznej serca, który pokazuje, czy fazy cyklu następują po sobie regularnie. Podczas wysiłku tętno i ciśnienie rosną, bo serce bije częściej, a naczynia się kurczą; dzięki temu pracujące mięśnie dostają więcej krwi z tlenem i substancjami odżywczymi. Ilość krwi przepływającej przez serce rośnie wtedy przeciętnie czterokrotnie.

21.Czynniki ryzyka i profilaktyka chorób układu krwionośnego

Choroby te są jedną z najczęstszych przyczyn zgonów. Sprzyjają im m.in. niezdrowe jedzenie, otyłość, siedzący tryb życia, palenie papierosów, picie alkoholu, stres, nadciśnienie, cukrzyca, starszy wiek i czynniki genetyczne. Profilaktyka: dieta uboga w tłuszcze zwierzęce, a uwzględniająca oleje roślinne, ryby i orzechy, umiarkowany wysiłek fizyczny, unikanie alkoholu i papierosów oraz systematyczne badania krwi.

22.Cholesterol

Związek należący do tłuszczów, niezbędny organizmowi: składnik błon komórkowych zwierząt, z którego powstają m.in. niektóre hormony. Jego nadmiar gromadzi się w ścianach tętnic i zwęża ich światło aż do zamknięcia, co może spowodować zawał - obumieranie tkanek bez dopływu krwi. Ilość cholesterolu zwiększają m.in. palenie, długotrwały stres, nadwaga, brak ruchu i zła dieta, a zmniejsza ją dieta bogata w błonnik i tłuszcze roślinne.

23.Krwawienie i krwotok

Krwawienie to powolny wypływ krwi z naczyń włosowatych - ranę odkaża się i zakleja plastrem. Krwotok to szybki wypływ krwi z przerwanej tętnicy lub żyły: zewnętrzny (krew wylewa się przez uszkodzoną skórę) albo wewnętrzny (krew wylewa się do wnętrza ciała; jest groźniejszy, bo trudno go wykryć). Przy krwotoku z nosa: głowa lekko pochylona do przodu, ucisk miękkiej części nosa i zimny okład na grzbiet nosa lub kark.

24.Miażdżyca i choroba wieńcowa

W miażdżycy w uszkodzonych ścianach naczyń gromadzą się złogi, głównie związków tłuszczowych, i tworzą blaszki miażdżycowe, które utrudniają przepływ krwi, zmniejszają elastyczność naczyń i sprzyjają zakrzepom. Choroba wieńcowa to miażdżyca tętnic zaopatrujących serce; często prowadzi do zawału serca, czyli obumarcia serca lub jego części z powodu niedostatecznego dopływu krwi. Profilaktyka: ruch, mniej fast foodów, słodyczy i smażonych potraw, niepalenie, unikanie stresu.

25.Nadciśnienie tętnicze

Choroba, w której ciśnienie krwi jest stale podwyższone, bo krew jest zbyt szybko pompowana do naczyń albo naczynia są zwężone i mało elastyczne. Sprzyjają mu m.in. dieta z nadmiarem soli, stres, otyłość, palenie, alkohol i czynniki genetyczne. Może nie dawać innych objawów albo powodować bóle głowy i szybkie męczenie się; zwiększa ryzyko m.in. udaru mózgu, zawału serca i niewydolności nerek. Profilaktyka: mniej soli, ruch i regularne pomiary ciśnienia.

26.Niedokrwistość (anemia)

Choroba, w której we krwi jest obniżony poziom hemoglobiny i zmniejszona liczba erytrocytów; chorzy są osłabieni, mają zawroty głowy i szybko się męczą. Częstą przyczyną jest niedobór żelaza lub witamin z grupy B. Profilaktyka: dieta z mięsem, jajkami i warzywami liściastymi oraz systematyczne badania krwi.

27.Białaczka

Choroba, w której zmiany w materiale genetycznym komórek szpiku kostnego powodują nadmierne wytwarzanie krwinek białych; nie dojrzewają one prawidłowo i nie pełnią swoich funkcji. Objawy to m.in. niedokrwistość, krwawienia (z nosa, dziąseł, przewodu pokarmowego) i chudnięcie. Leczy się ją lekami, chemioterapią i przeszczepem szpiku. Profilaktyka: okresowe badania krwi, bo wczesne wykrycie zwiększa szanse na wyleczenie.

28.Układ limfatyczny - budowa

Część układu krążenia. Jest układem otwartym: jego naczynia zaczynają się w przestrzeniach między komórkami. Tworzą go naczynia limfatyczne z płynem zwanym limfą (chłonką) oraz narządy: węzły limfatyczne, śledziona, grasica i migdałki podniebienne. Nie ma pompy - limfę przesuwają skurcze sąsiednich mięśni, a zastawki w cienkich ścianach naczyń pozwalają jej płynąć w jednym kierunku. W ciele krąży 2-4 l limfy.

29.Funkcje układu limfatycznego

Układ limfatyczny uczestniczy w zwalczaniu drobnoustrojów chorobotwórczych, zwraca do krwiobiegu osocze przesączone przez naczynia włosowate, pośredniczy w wymianie składników między osoczem a tkankami, transportuje niektóre substancje, np. tłuszcze, oraz odprowadza z komórek zbędne substancje i nadmiar wody.

30.Powstawanie i krążenie limfy

Osocze przesącza się przez włosowate naczynia krwionośne do przestrzeni międzykomórkowych i tworzy płyn tkankowy; jego część trafia do włosowatych naczyń limfatycznych jako limfa, bogata w limfocyty. Drobne naczynia łączą się w coraz większe, aż do przewodu piersiowego i przewodu limfatycznego prawego, które wprowadzają limfę do dużych żył w pobliżu serca. Po drodze limfa przepływa co najmniej przez jeden węzeł chłonny, który zatrzymuje drobnoustroje.

31.Narządy układu odpornościowego

Układ odpornościowy tworzą narządy układu limfatycznego, skóra, błony śluzowe i krwinki białe. Główne narządy: śledziona - niszczy drobnoustroje oraz stare lub uszkodzone krwinki i płytki krwi, namnażają się w niej limfocyty, magazynuje elementy morfotyczne krwi; grasica - dojrzewają w niej limfocyty, około 20. roku życia zaczyna zanikać; węzły chłonne (jest ich 360-400) - usuwają drobnoustroje z chłonki, namnażają się w nich limfocyty.

32.Krwinki białe w reakcji odpornościowej

Makrofagi wchłaniają i trawią drobnoustroje, wytwarzają substancje hamujące namnażanie się wirusów i bakterii oraz rozwój komórek nowotworowych i informują inne krwinki o zakażeniu. Limfocyty T rozpoznają i zapamiętują obce antygeny, przekazują informację o zagrożeniu i niszczą głównie komórki zaatakowane przez wirusy oraz nowotworowe. Limfocyty B wytwarzają przeciwciała przeciwko obcym antygenom i zapamiętują te antygeny.

33.Odporność wrodzona (nieswoista) i linie obrony

Odporność to zdolność organizmu do obrony przed czynnikami chorobotwórczymi. Odporność wrodzona jest od urodzenia i działa natychmiast przeciw wszystkim antygenom. Pierwsza linia obrony: skóra i błony śluzowe (niektóre nabłonki z rzęskami), substancje bakteriobójcze (kwas solny w żołądku, związki w łoju, łzach, ślinie i śluzie) oraz kaszel, kichanie, wymioty i biegunka. Druga linia: krwinki białe, głównie makrofagi, i substancje wzmacniające obronę. Trzecia linia to odporność nabyta.

34.Odporność nabyta (swoista)

Kształtuje się w ciągu życia po kontakcie z czynnikami chorobotwórczymi i jest skierowana przeciw konkretnemu antygenowi - substancji wywołującej swoistą reakcję obronną, zwłaszcza cząsteczce na powierzchni komórek, dzięki której organizm odróżnia własne komórki od obcych. Limfocyty B wytwarzają przeciwciała dopasowane budową do jednego antygenu, które łączą się z nim i go unieszkodliwiają; udział biorą też limfocyty T. Jest precyzyjniejsza od wrodzonej, ale rozwija się od kilku dni do kilku tygodni.

35.Rodzaje odporności nabytej

Czynna - organizm sam wytwarza przeciwciała: naturalna (po zakażeniu lub chorobie) i sztuczna (po szczepieniu). Bierna - organizm otrzymuje gotowe przeciwciała: naturalna (od matki w czasie ciąży i karmienia piersią) i sztuczna (po podaniu surowicy).

36.Szczepionka a surowica

Szczepionka zawiera martwe lub osłabione drobnoustroje; podaje się ją zdrowym profilaktycznie, aby organizm sam wytworzył przeciwciała i był odporny na przyszłe zakażenia (odporność czynna sztuczna). Surowica to preparat z krwi zawierający gotowe przeciwciała; podaje się ją osobom już zakażonym, np. po zakażeniu rany bakteriami tężca, aby szybko zwalczyć zakażenie (odporność bierna sztuczna).

37.Alergia (uczulenie) i alergeny

Alergia to nadmierna reakcja układu odpornościowego na substancje nieszkodliwe dla zdrowych osób, zwane alergenami. Pierwszy kontakt z alergenem nie daje objawów, ale powoduje wytworzenie przeciwciał; objawy pojawiają się przy ponownym kontakcie. Alergen wykrywa się testami alergicznymi, najczęściej skórnymi: zaczerwienienie lub bąbel po 15-20 min świadczy o uczuleniu. W Polsce na alergie choruje około 40% osób.

38.Rodzaje alergii i wstrząs anafilaktyczny

Skórna (kontaktowa), np. na składniki kosmetyków - wypryski i zaczerwienienia. Wziewna, np. na pyłki roślin i sierść - m.in. katar sienny, który nieleczony może prowadzić do astmy (przewlekły stan zapalny oskrzeli, duszności, kaszel). Pokarmowa, np. na mleko, jaja, orzeszki ziemne - nudności, wymioty, biegunki, świąd i wysypka. Wstrząs anafilaktyczny to gwałtowna reakcja całego organizmu (obrzęk dróg oddechowych, spadek ciśnienia), groźna dla życia.

39.Transplantacja (przeszczepienie)

Przeniesienie narządu lub jego części z jednego organizmu do drugiego, często jedyny sposób ratowania życia; najczęściej przeszczepia się nerkę, serce, płuco lub szpik kostny. Wymaga zgodności tkankowej - antygeny dawcy muszą być podobne do antygenów biorcy. Mimo to może dojść do odrzucenia przeszczepu, dlatego biorca do końca życia przyjmuje leki. Narządy pobiera się najczęściej od osób zmarłych, czasem od żywych dawców (np. jedną nerkę).

40.AIDS (zespół nabytego niedoboru odporności)

Choroba wywołana przez HIV - wirus ludzkiego niedoboru odporności, który niszczy limfocyty T. Przez około 10 lat może nie dawać objawów; potem organizm nie rozpoznaje obcych antygenów, więc groźne stają się nawet niegroźne infekcje, pojawiają się nawracające zakażenia i nowotwory. Do zakażenia dochodzi przez kontakt seksualny, kontakt z zakażoną krwią oraz w ciąży, przy porodzie i karmieniu piersią. Profilaktyka: bezpieczne zachowania seksualne, unikanie kontaktu z zakażoną krwią.