Organizm człowieka. Skóra - powłoka organizmu - Puls życia 7

1.Poziomy organizacji ciała człowieka

Komórki → tkanki → narządy → układy narządów → organizm. Podstawową jednostką budulcową i czynnościową organizmu jest komórka. Przykład z układu szkieletowego: komórki kostne tworzą tkankę kostną, ta buduje kości (np. kość ramienną), ponad 200 kości tworzy układ szkieletowy, a on razem z innymi układami - organizm.

2.Tkanka

Zespół komórek, które mają podobne pochodzenie, podobną budowę i pełnią te same funkcje. Tkanki są wyspecjalizowane w pełnieniu określonych funkcji.

3.Rodzaje tkanek zwierzęcych

Wyróżniamy cztery podstawowe rodzaje tkanek zwierzęcych: tkankę nabłonkową, tkankę mięśniową, tkankę nerwową i tkankę łączną. Człowiek jest zbudowany z tych samych rodzajów tkanek co pozostałe zwierzęta.

4.Tkanka nabłonkowa

Tkanka zbudowana z jednej, kilku lub kilkunastu warstw ściśle przylegających do siebie komórek. Chroni ciało przed uszkodzeniami oraz umożliwia wchłanianie, wytwarzanie i wydzielanie różnych substancji.

5.Tkanka mięśniowa

Tkanka zbudowana z elementów, które kurczą się i rozkurczają. Dzięki niej ciało się porusza, krew krąży w naczyniach, a pokarm przesuwa się w jelitach. Rodzaje: gładka (np. ściany jelit i żołądka), poprzecznie prążkowana serca oraz poprzecznie prążkowana szkieletowa (mięśnie szkieletowe).

6.Tkanka nerwowa

Tkanka przypominająca gęstą sieć. Odbiera informacje ze wszystkich narządów wewnętrznych i ze środowiska zewnętrznego oraz umożliwia koordynację pracy całego organizmu.

7.Tkanka łączna

Najbardziej zróżnicowana pod względem budowy i funkcji tkanka zwierzęca. Jej komórki są luźno rozrzucone w substancji międzykomórkowej, występującej zwykle w dużej ilości. Należą do niej m.in. tkanka kostna, chrzęstna, tłuszczowa i krew. Stanowi podporę dla narządów, chroni przed urazami i utratą ciepła, transportuje i magazynuje substancje.

8.Narząd

Część organizmu zbudowana z tkanek, która zajmuje określone miejsce w organizmie i pełni określone funkcje, np. nerki, płuca, mózg. Narząd zwykle składa się z kilku rodzajów tkanek. Budową narządów i układów narządów zajmuje się dział biologii zwany anatomią.

9.Narządy parzyste i nieparzyste

Narządy parzyste występują w parach, np. nerki, płuca, jądra i jajniki; zwykle leżą symetrycznie, ale mogą się różnić wielkością i kształtem. Prawe płuco ma trzy płaty i jest większe od lewego, które ma dwa płaty, bo po lewej stronie mieści się serce.

10.Z jakich tkanek zbudowane jest serce?

Najważniejszą tkanką serca jest tkanka mięśniowa poprzecznie prążkowana. Powierzchnię serca okrywają tkanka nabłonkowa i tkanka łączna, a jego pracę kontroluje tkanka nerwowa.

11.Układ narządów

Zespół narządów, które współuczestniczą w wykonywaniu określonych czynności. Niektóre narządy należą do dwóch układów, np. jajniki wytwarzają żeńskie komórki płciowe i wydzielają hormony płciowe, więc są częścią układu rozrodczego i hormonalnego.

12.Układ szkieletowy i układ mięśniowy - funkcje

Układ szkieletowy jest rusztowaniem ciała: nadaje mu kształt, utrzymuje jego ciężar i chroni narządy wewnętrzne. Układ mięśniowy umożliwia przemieszczanie się ciała oraz zmianę położenia jego części.

13.Układ pokarmowy, oddechowy i krwionośny - funkcje

Układ pokarmowy umożliwia pobieranie i trawienie pokarmu oraz wchłanianie substancji odżywczych. Układ oddechowy umożliwia wymianę gazową: dostarcza tlen i usuwa dwutlenek węgla. Układ krwionośny transportuje gazy oddechowe, substancje odżywcze i związki regulujące pracę organizmu.

14.Układ wydalniczy i układ limfatyczny - funkcje

Układ wydalniczy usuwa z organizmu szkodliwe i zbędne substancje oraz reguluje ilość wody i soli mineralnych. Układ limfatyczny uczestniczy w reakcjach obronnych organizmu i transportuje niektóre substancje, np. tłuszcze i wodę.

15.Układ nerwowy, hormonalny i rozrodczy - funkcje

Układ nerwowy odbiera bodźce i wywołuje odpowiednie reakcje, dzięki czemu kontroluje pracę organizmu. Układ hormonalny (dokrewny) reguluje i koordynuje pracę innych układów za pomocą substancji wydzielanych do krwi. Układ rozrodczy odpowiada za wykształcenie cech płciowych i umożliwia rozmnażanie się.

16.Współpraca układów narządów

Żaden układ narządów nie pracuje samodzielnie. Na przykład układ mięśniowy potrzebuje substancji odżywczych z układu pokarmowego oraz tlenu, który pobiera układ oddechowy, a dostarcza układ krwionośny.

17.Homeostaza

Zdolność organizmu do zachowania stanu równowagi wewnętrznej, czyli utrzymania na właściwym poziomie m.in. temperatury ciała, ciśnienia krwi, stężenia glukozy we krwi, zawartości tlenu i dwutlenku węgla we krwi oraz ilości wody. Uczestniczą w niej wszystkie układy, a mechanizmy regulacyjne kontrolują układ nerwowy i hormonalny. Ich zaburzenie może wywołać chorobę, a nawet śmierć.

18.Funkcje skóry: ochronna, termoregulacyjna, wydalnicza

Ochronna - chroni przed urazami, szkodliwymi substancjami, drobnoustrojami chorobotwórczymi i promieniowaniem UV. Termoregulacyjna - reguluje temperaturę przez wydzielanie potu oraz rozszerzanie i zwężanie naczyń krwionośnych. Wydalnicza - usuwa wodę z potem i zbędne produkty przemiany materii.

19.Funkcje skóry: wydzielnicza, syntetyzująca, odbieranie bodźców, wymiana gazowa

Wydzielnicza - wydzielanie łoju, potu i mleka. Syntetyzująca - wytwarzanie witaminy D pod wpływem promieni słonecznych oraz melaniny. Odbieranie bodźców - dzięki receptorom czujemy dotyk, ucisk, ból, ciepło i zimno. Przez skórę zachodzi też niewielka wymiana gazowa (u człowieka tylko 1%).

20.Budowa skóry i warstwa podskórna

Skóra składa się z dwóch warstw: naskórka (na zewnątrz) i skóry właściwej. Pod skórą leży warstwa podskórna, zbudowana głównie z tkanki tłuszczowej - nie jest częścią skóry, ale także pełni funkcje ochronne: izoluje przed zimnem i chroni przed urazami.

21.Naskórek

Zewnętrzna warstwa skóry zbudowana z tkanki nabłonkowej, która nie przepuszcza wody i innych substancji. Składa się z kilku warstw. Na zewnątrz leży warstwa rogowa z martwych, płaskich komórek, które stale się złuszczają. Zastępują je nowe komórki powstające w najgłębszej warstwie rozrodczej i stopniowo wypychane na powierzchnię.

22.Melaniny

Barwniki wytwarzane przez komórki barwnikowe w warstwie rozrodczej naskórka. Nadają kolor skórze, włosom i oczom oraz chronią organizm przed szkodliwym promieniowaniem UV. Barwa skóry zależy od ilości melanin; pod wpływem słońca ich ilość rośnie (opalenizna). Nie występują na dłoniach i podeszwach stóp.

23.Wytwory naskórka

Włosy (izolują najbardziej wrażliwe okolice ciała), paznokcie (twarde płytki chroniące opuszki palców) oraz gruczoły: potowe, łojowe i sutkowe. Gruczoły sutkowe kobiet po urodzeniu dziecka wydzielają mleko z substancjami potrzebnymi do jego wzrostu i rozwoju; u mężczyzn są nieaktywne.

24.Gruczoły potowe i gruczoły łojowe

Gruczoły potowe wydzielają pot przez otwory na powierzchni skóry, dzięki czemu biorą udział w termoregulacji, wydalaniu zbędnych substancji i usuwaniu nadmiaru wody. Gruczoły łojowe leżą najczęściej przy nasadach włosów i wydzielają łój - tłustą substancję, która chroni skórę i włosy przed wysychaniem i wnikaniem drobnoustrojów.

25.Skóra właściwa

Warstwa skóry pod naskórkiem, zbudowana z tkanki łącznej z włóknami białka kolagenu, które nadają skórze sprężystość, elastyczność i odporność na rozerwanie. Zawiera liczne włosowate naczynia krwionośne, struktury odbierające bodźce, włosy i gruczoły.

26.Udział naczyń krwionośnych skóry w termoregulacji

Gdy jest zbyt ciepło, naczynia krwionośne skóry rozszerzają się, przepływa przez nie więcej krwi, która oddaje ciepło do otoczenia. Gdy jest zimno, naczynia zwężają się, przepływa mniej krwi i ciepło pozostaje w organizmie.

27.Receptory skóry

Zakończenia nerwowe w skórze, które odbierają bodźce z otoczenia, dzięki czemu czujemy ciepło, zimno, dotyk, ucisk i ból. Najwięcej jest ich w miejscach najbardziej wrażliwych, m.in. na opuszkach palców i wargach.

28.Adaptacja receptorów

Zdolność większości receptorów do dostosowywania się do zmian: gdy bodziec działa długo, receptor reaguje na niego słabiej. Chroni to organizm przed nadmiarem informacji, który mógłby zakłócić jego funkcjonowanie.

29.Zasady higieny skóry

Regularne mycie całego ciała - usuwa drobnoustroje chorobotwórcze i złuszczony naskórek. Prysznice na przemian zimne i ciepłe - zwężają i rozszerzają naczynia krwionośne, co poprawia krążenie krwi. Nieużywanie cudzych ręczników i przyborów toaletowych, bo osadzają się na nich bakterie, zarodniki grzybów i jaja pasożytów.

30.Opryszczka

Choroba skóry wywoływana przez wirusa. Na skórze, najczęściej warg, pojawiają się bolesne pęcherze. Objawy zwykle mijają same, ale wirus pozostaje w organizmie i powoduje nawroty, zwłaszcza gdy organizm jest osłabiony zmęczeniem, stresem, infekcją lub urazem.

31.Łupież

Nadmierne złuszczanie się naskórka na głowie. Powodują go głównie grzyby z powierzchni ciała, które rozwijają się zbyt intensywnie m.in. na skutek niedokładnego spłukiwania szamponu i przegrzewania skóry głowy suszarką.

32.Grzybice skóry i paznokci

Przyczyna: zakażenie grzybami chorobotwórczymi, m.in. po stosowaniu antybiotyków lub przez kontakt z przedmiotami chorej osoby. Objawy: swędząca wysypka, pieczenie, łuszczenie się skóry, zgrubiałe i łamliwe paznokcie. Leczenie: leki przeciwgrzybicze na skórę lub doustne. Profilaktyka: higiena, obuwie ochronne na basenach i w łazienkach publicznych, dieta bogata w cynk, żelazo i witaminy z grupy B.

33.Promieniowanie UV a skóra

Pod wpływem promieni słonecznych w skórze powstaje witamina D, niezbędna do prawidłowego działania organizmu. Nadmiar promieniowania UV uszkadza jednak materiał genetyczny komórek (DNA), co może prowadzić do groźnych chorób skóry, np. czerniaka. Ochrona: unikanie zbyt długiego przebywania na słońcu i stosowanie kremów ochronnych.

34.Czerniak skóry

Nowotwór złośliwy skóry - najgroźniejsza choroba skóry. Przyczyna: zmiany w materiale genetycznym powodujące niekontrolowane dzielenie się komórek skóry. Objaw: nieregularna, ciemna zmiana barwnikowa o poszarpanych brzegach. Leczenie: najczęściej chirurgiczne wycięcie zmienionego fragmentu skóry. Profilaktyka: unikanie długiego opalania i solarium, samokontrola znamion, regularne wizyty u dermatologa.

35.Alfabet czerniaka (ABCDE)

Cechy znamienia, które powinny zaniepokoić: A - asymetria (połowy różnią się od siebie), B - brzegi nieregularne, poszarpane, C - ciemny kolor w różnych odcieniach brązu, D - duża średnica (powyżej 6 mm), E - ewolucja, czyli zmiany kształtu, koloru i wielkości.

36.Wszawica (wszy)

Pasożytnicza choroba skóry wywoływana przez wszy - owady żywiące się krwią, najczęściej na owłosionej skórze głowy. Ich jaja przyczepione do włosów to gnidy. Zakażenie następuje przez przedmioty osobistego użytku i bezpośredni kontakt z chorym. Wszy niszczy się specjalnymi środkami z apteki.

37.Świerzb

Pasożytnicza choroba skóry wywoływana przez roztocza - świerzbowca, który drąży korytarze w warstwie rogowej naskórka i powoduje silne swędzenie. Atakuje najczęściej skórę między palcami, w zgięciach łokciowych i na brzuchu. Zakażenie: bezpośrednio od chorego lub pośrednio, najczęściej przez bieliznę pościelową. Leczenie: maści przepisane przez dermatologa.

38.Trądzik młodzieńczy

Choroba skóry pojawiająca się często w okresie dojrzewania, spowodowana nadmiernym wydzielaniem łoju, najczęściej wskutek zaburzeń hormonalnych. Zaczopowane ujścia kanałów wyprowadzających łój ulegają zakażeniu bakteryjnemu i na twarzy, klatce piersiowej lub plecach pojawiają się krosty i drobne ropnie. O leczeniu decyduje dermatolog, zwykle zaleca antybiotyki.

39.Pielęgnacja skóry trądzikowej

Nie przesuszać i nie podrażniać skóry, nie myć jej zbyt często (ponad 3 razy dziennie), nie wyciskać krost (blizny), unikać długiego opalania (zaostrza chorobę), stosować maski oczyszczające (np. z zieloną glinką lub węglem drzewnym) oraz dietę z małą ilością słodyczy i tłuszczów, a dużą ilością owoców i warzyw.

40.Oparzenia i odmrożenia

Oparzenia to uszkodzenia skóry przez wysoką temperaturę; lekkie dają zaczerwienienie i bolesne pieczenie. Lekko oparzoną skórę schładza się zimną wodą co najmniej 10 minut, nie smaruje maścią i nie przekłuwa pęcherzy. Odmrożenia to uszkodzenia tkanek przez niską temperaturę: osobę przykrywa się kocem, podaje gorące napoje, a odmrożone ręce lub nogi wkłada do letniej wody, powoli podnosząc jej temperaturę. Ciężkie przypadki wymagają lekarza.