Rolnictwo i przemysł Polski - Planeta Nowa 7

1.Rolnictwo i warunki jego rozwoju

Rolnictwo to jeden z trzech sektorów gospodarki: obejmuje uprawę ziemi i chów zwierząt gospodarskich, a jego zadaniem jest dostarczanie żywności dla ludzi i zwierząt oraz surowców dla przemysłu. Warunki przyrodnicze: klimat, żyzność gleb, ukształtowanie powierzchni. Warunki pozaprzyrodnicze (kształtowane przez człowieka): forma własności i wielkość gospodarstw, zatrudnienie w rolnictwie, poziom mechanizacji i chemizacji, polityka rolna państwa.

2.Klimat a rolnictwo w Polsce

Klimat umiarkowany ciepły przejściowy sprzyja rolnictwu, a długość okresu wegetacyjnego (część roku, gdy średnia dobowa temperatura powietrza przekracza 5°C) pozwala uprawiać rośliny o różnych wymaganiach. Utrudnienia: nagłe wiosenne przymrozki i niekorzystny rozkład opadów - roczna suma wystarcza, ale wiosną zdarzają się susze, a w czasie żniw padają obfite deszcze; na niektórych obszarach także powodzie.

3.Gleby i ukształtowanie powierzchni a rolnictwo w Polsce

Większość gleb jest średniej lub słabej jakości (np. brunatne, płowe, bielicowe); najżyźniejsze - czarnoziemy, czarne ziemie, mady i rędziny - zajmują niewielkie obszary. Uprawie sprzyjają tereny równinne lub faliste, które przeważają w Polsce; najmniej korzystne są góry. Najlepsze warunki przyrodnicze mają m.in. Żuławy Wiślane, Nizina Śląska, Wyżyna Lubelska i Kujawy.

4.Gospodarstwa rolne w Polsce - własność i wielkość

Przeważają gospodarstwa indywidualne (99,4%), których właścicielami są zwykle pojedyncze osoby lub rodziny. Struktura wielkościowa jest niekorzystna: połowa gospodarstw ma poniżej 5 ha, a gospodarstw powyżej 20 ha jest nieco ponad 12%. Średnia wielkość gospodarstwa w 2023 r. wynosiła niecałe 12 ha (w Unii Europejskiej ok. 17 ha).

5.Rozdrobnienie gruntów

Cecha polskiego rolnictwa: gospodarstwo jednego właściciela składa się z kilku oddzielnych, niewielkich działek, często oddalonych od siebie. Jest niekorzystne, bo podnosi koszty produkcji rolnej.

6.Zatrudnienie w rolnictwie i wykształcenie rolników

W rolnictwie pracuje zbyt dużo osób - ok. 8% zatrudnionych (2023 r.), jeden z najwyższych udziałów w Unii. Przyczyną są trudności ze znalezieniem pracy we własnym regionie, przez co w wielu, zwłaszcza małych, gospodarstwach pracuje więcej osób, niż potrzeba. Dobrze wykształceni rolnicy zwykle lepiej zarządzają gospodarstwami i osiągają wyższe dochody.

7.Mechanizacja i chemizacja rolnictwa

Mechanizacja zależy od liczby i stanu technicznego maszyn, np. ciągników; w 2023 r. na jeden ciągnik przypadało 10 ha użytków rolnych, co jest korzystnym wynikiem na tle Unii, ale nowoczesne maszyny kupują głównie duże gospodarstwa. Chemizacja to nawożenie gleby nawozami sztucznymi i stosowanie chemicznych środków ochrony roślin, co zwiększa produkcję; w 2023 r. zużyto średnio 122 kg nawozów na 1 ha.

8.Polityka rolna państwa

Działania wspierające rozwój rolnictwa. Polsce wiele korzyści przynosi udział we wspólnej polityce rolnej Unii Europejskiej: swobodny handel produktami rolnymi na obszarze Unii i wsparcie finansowe z jej budżetu, które ułatwiają rolnikom rozwijanie gospodarstw, np. zakup nowoczesnych maszyn.

9.Użytki rolne

Wszystkie tereny wykorzystywane rolniczo: grunty orne (pod uprawy), łąki i pastwiska oraz sady. Zajmują ok. 46% powierzchni Polski - jeden z najwyższych udziałów w Europie, m.in. dzięki przewadze nizin. W 2022 r. grunty orne zajmowały 36,5% powierzchni kraju, łąki i pastwiska 8,6%, sady 1,2%, a lasy 30,5%.

10.Zbiory i plony

Zbiory to całkowita ilość zebranych płodów rolnych, wyrażana najczęściej w tonach (t). Plony to ilość płodów rolnych uzyskana z jednostki powierzchni, np. hektara, wyrażana najczęściej w decytonach na hektar (dt/ha); 1 decytona = 100 kg = 0,1 t. Dzięki dużej powierzchni użytków rolnych zbiory wielu roślin w Polsce są wysokie, choć plony nie należą do najwyższych w Europie.

11.Struktura upraw w Polsce

Na gruntach ornych uprawia się głównie zboża, a także rośliny pastewne (np. groch), rośliny przemysłowe, ziemniaki i warzywa. Zboża zajmują 65,2% powierzchni upraw (2023 r.), co wynika z opłacalności ich produkcji i dużego zapotrzebowania przemysłu spożywczego.

12.Pszenica

Zboże o największej powierzchni upraw w Polsce. Ma najwyższe wymagania klimatyczne i glebowe ze wszystkich zbóż, dlatego uprawia się ją na żyznych glebach, m.in. na Żuławach Wiślanych, Nizinie Śląskiej i Wyżynie Lubelskiej. Z jej ziaren otrzymuje się najlepsze gatunki mąki. Polska zajmuje trzecie miejsce w Unii w jej produkcji.

13.Kukurydza, pszenżyto, żyto i jęczmień

Kukurydza wymaga żyznych gleb i umiarkowanych opadów; to pasza, surowiec dla przemysłu i składnik żywności. Pszenżyto ma mniejsze wymagania glebowe niż pszenica, jest odporniejsze na przymrozki i służy głównie na pasze - Polska jest światowym liderem jego produkcji. Żyto ma niewielkie wymagania, daje pasze i mąkę, a jego uprawy maleją z powodu niskich plonów. Jęczmień to pasze, kasze i piwo.

14.Ziemniaki

Obok zbóż podstawowy produkt żywieniowy w Polsce; wytwarza się z nich m.in. frytki, chipsy, skrobię i pasze. Mają niewielkie wymagania glebowe, dlatego sadzi się je na słabszych glebach. Powierzchnia upraw od kilkunastu lat maleje z powodu coraz niższej opłacalności i mniejszego zapotrzebowania na ziemniaki jako paszę.

15.Rzepak i buraki cukrowe

Najważniejsze rośliny przemysłowe w Polsce. Rzepak to podstawowa roślina oleista: daje olej jadalny, biopaliwa i pasze; w 2023 r. zajmował ok. 10% powierzchni upraw. Buraki cukrowe wymagają dobrych gleb, więc uprawia się je na Żuławach Wiślanych, Wyżynie Lubelskiej i Pojezierzu Wielkopolskim; wytwarza się z nich przede wszystkim cukier.

16.Warzywa i owoce

Rozmieszczenie ich upraw zależy od klimatu, jakości gleb i bliskości rynków zbytu, dlatego warzywa uprawia się głównie w pobliżu dużych miast. Najwięcej sadów jest na Nizinie Mazowieckiej (między Łowiczem, Grójcem i Górą Kalwarią), w okolicach Sandomierza i na Lubelszczyźnie; rosną w nich głównie jabłka, wiśnie, śliwki i czereśnie. Polska jest pierwsza w Unii w produkcji jabłek (ok. 4 mln t w 2023 r.).

17.Pogłowie i główne zwierzęta gospodarskie

Pogłowie to liczba zwierząt, zazwyczaj jednego gatunku, na danym obszarze. Chów zwierząt dostarcza mięsa, mleka, jaj i skór. W Polsce chowa się przede wszystkim trzodę chlewną, bydło i drób (w 2023 r. 218,3 mln szt.); mniejsze znaczenie ma chów koni i owiec.

18.Chów bydła w Polsce

Pogłowie bydła od kilkunastu lat utrzymuje się na podobnym poziomie, ok. 6,3 mln sztuk (5. miejsce w Unii w 2023 r.). Najwięcej bydła jest w województwach mazowieckim, wielkopolskim i podlaskim: w północno-wschodniej Polsce, gdzie dużą część użytków rolnych stanowią łąki i pastwiska, oraz na Nizinie Wielkopolskiej z dużymi wyspecjalizowanymi gospodarstwami. Przeważa kierunek mleczny nad mięsnym - z powodu dużego zapotrzebowania na mleko (jogurty, sery) i małego spożycia wołowiny.

19.Trzoda chlewna

Świnie; ich pogłowie należy do największych w Unii (ok. 10 mln szt. w 2023 r.) i jest znacznie większe niż pogłowie bydła. Powody: krótszy cykl produkcyjny, przez co wieprzowina jest tańsza w produkcji niż wołowina, oraz popularność wieprzowiny wśród Polaków. Chów prowadzi się głównie w dużych nowoczesnych gospodarstwach w województwach wielkopolskim i kujawsko-pomorskim.

20.Chów drobiu

Ma ogromne znaczenie z powodu dużej popularności mięsa drobiowego. Niemal 90% pogłowia drobiu to kurczaki i kury nioski, znacznie mniejszą rolę odgrywają indyki, kaczki i gęsi. Polska jest największym producentem mięsa drobiowego w Unii i produkuje dużo kurzych jaj (ok. 70% z chowu klatkowego).

21.Chów koni i owiec

Konie dawniej służyły jako siła pociągowa w rolnictwie i leśnictwie; zastąpiły je maszyny, więc pogłowie koni maleje. Dziś wykorzystuje się je głównie rekreacyjno-sportowo, rośnie hodowla koni rasowych (np. stadnina w Wygodzie koło Janowa Podlaskiego). Pogłowie owiec spadało do 2015 r. z powodu mniejszego zapotrzebowania na wełnę i baraninę; chowa się je na terenach mało korzystnych do upraw, np. na Podhalu i w Beskidach. Z mleka owczego powstają sery bundz i oscypek.

22.Przemysł i jego sekcje

Sektor gospodarki obejmujący wydobywanie surowców mineralnych i przetwarzanie ich na różne produkty oraz gospodarowanie energią elektryczną, gazem i wodą. Działa na masową skalę, z udziałem wykwalifikowanych pracowników, maszyn i nowoczesnych technologii. Cztery sekcje: górnictwo i wydobywanie; przetwórstwo przemysłowe; wytwarzanie i zaopatrywanie w energię elektryczną, gaz, parę wodną i gorącą wodę; dostawa wody, gospodarowanie ściekami i odpadami, rekultywacja.

23.Polski przemysł przed 1989 rokiem

Od końca II wojny światowej do końca lat 80. XX w. rozwijano głównie górnictwo, produkcję metali (hutnictwo), produkcję wyrobów tekstylnych i energetykę, a zaniedbywano przedmioty codziennego użytku (np. żywność, sprzęt AGD). Zakłady należały głównie do państwa i miały przestarzałe technologie zużywające dużo energii, surowców i pracy, więc wyroby były niskiej jakości i trudno je było sprzedać na Zachód.

24.Restrukturyzacja przemysłu w Polsce

Zmiany w organizacji pracy i w strukturze produkcji przemysłowej rozpoczęte po przemianach politycznych i gospodarczych w 1989 r. Sprywatyzowano państwowe zakłady (sprzedano je inwestorom krajowym lub zagranicznym), zmniejszano rolę tradycyjnych działów (górnictwo, hutnictwo, wyroby tekstylne) i zwiększano produkcję towarów wysoko przetworzonych (elektronika, samochody, AGD). Kolejne zmiany wymusiło wejście do Unii w 2004 r. - konieczność spełnienia unijnych norm.

25.Przyczyny i skutki restrukturyzacji przemysłu

Przyczyny: wysokie koszty produkcji z powodu przestarzałych technologii, niska jakość wielu produktów, przewaga zakładów państwowych o słabej organizacji i małej wydajności pracy, ustalanie cen przez państwo, przez które produkcja była nieopłacalna. Skutki: nowoczesne technologie i niższe koszty, lepsza jakość i większa różnorodność wyrobów, lepsza organizacja i wydajność pracy w sprywatyzowanych firmach, ale też wzrost bezrobocia po zamknięciu nierentownych zakładów.

26.Zmiany w strukturze produkcji przemysłowej po 1989 roku

Wzrosły wydajność pracy i jakość wyrobów, więc polskie produkty konkurują za granicą. Między 1995 a 2023 r. zmalał udział górnictwa i wydobywania (z 8,0% do 3,0%), a wzrósł udział produkcji samochodów i innych środków transportu (z 5,9% do 11,5%). Największy udział ma produkcja artykułów spożywczych i napojów (20,4% w 2023 r.). Spadło wydobycie węgla kamiennego i produkcja stali, a wzrosła m.in. produkcja pralek i samochodów ciężarowych.

27.Produkcja sprzętu AGD w Polsce

Polska jest europejskim liderem w produkcji sprzętu gospodarstwa domowego (pralek, lodówek, zmywarek) dzięki przejęciu polskich zakładów i budowie ponad 20 nowych fabryk przez inwestorów zagranicznych. Przyciągają ich: położenie w centrum Europy (krótszy czas dostaw niż z Chin), duża wydajność pracy, wysoka jakość wyrobów i stosunkowo niskie koszty pracy. Zakłady AGD są m.in. we Wrocławiu, Wronkach, Łodzi i Rzeszowie.

28.Elektronika i środki transportu w polskim przemyśle

Polska jest pierwsza w Unii w produkcji telewizorów (LCD i OLED), m.in. w Mławie, pod Wrocławiem, w Gorzowie Wielkopolskim i Żyrardowie. Od lat 90. rośnie produkcja środków transportu: samochody osobowe i dostawcze (Tychy, Gliwice, Poznań, Września), autobusy (np. Bolechowo, Sanok, Starachowice, Solec Kujawski), śmigłowce (Mielec, Świdnik); Polska jest też największym producentem trolejbusów w Europie i ważnym producentem silników i części samochodowych.

29.Gospodarka centralnie sterowana a gospodarka rynkowa

Gospodarka centralnie sterowana (w Polsce po II wojnie światowej do 1989 r.): przewaga własności państwowej, ceny ustalane przez władze, centralne zarządzanie gospodarką, ograniczona możliwość prowadzenia działalności gospodarczej przez obywateli. Gospodarka rynkowa: przewaga własności prywatnej, ceny ustalane przez rynek, procesy gospodarcze regulowane przez rynek, swoboda prowadzenia prywatnej działalności.

30.Konurbacja katowicka przed 1989 rokiem i po nim

Konurbacja (aglomeracja policentryczna) to zespół wielu miast bez jednego dominującego ośrodka. W konurbacji katowickiej przez dziesiątki lat budowano kopalnie węgla kamiennego, huty, elektrownie i zakłady produkujące konstrukcje stalowe i sprzęt górniczy; w 1988 r. w przemyśle pracowało ok. 61% zatrudnionych. Restrukturyzacja zlikwidowała wiele nierentownych kopalń i hut, a na ich terenach powstają centra kulturalne i handlowe (np. na terenie byłej kopalni Gottwald w Katowicach).

31.Aglomeracja łódzka przed 1989 rokiem i po nim

W drugiej połowie XX w. Łódź była największym w Polsce centrum produkcji wyrobów tekstylnych i odzieży, a pod koniec lat 80. w przemyśle pracowało tam ponad 50% zatrudnionych. Po 1989 r. większość dużych zakładów zbankrutowała, ale Łódź wciąż uchodzi za stolicę polskiego włókiennictwa: działa tam wiele małych firm szyjących ubrania i specjalistyczne wyroby, np. dla medycyny i rolnictwa.

32.Zmiany struktury zatrudnienia po 1989 roku

Zmiana systemu gospodarczego i restrukturyzacja przemysłu zmniejszyły udział przemysłu w zatrudnieniu na rzecz usług - w konurbacji katowickiej i aglomeracji łódzkiej usługi dają dziś pracę blisko 70% zatrudnionych, a udział rolnictwa spadł z kilku procent do niecałego procenta. Przemysł wciąż jest ważny, ale nowocześniejszy: produkcja samochodów (np. w Gliwicach), sprzętu AGD i komputerów (w Łodzi).

33.Źródła energii

Odnawialne (OZE) - praktycznie niewyczerpywalne: energia wód, słoneczna, wiatru, biomasa, biogaz, energia geotermalna. Nieodnawialne - nie da się ich odtworzyć po wykorzystaniu: węgiel kamienny, węgiel brunatny, ropa naftowa, gaz ziemny, pierwiastki promieniotwórcze. W Polsce energię uzyskuje się głównie ze źródeł nieodnawialnych i przetwarza na energię elektryczną oraz cieplną w elektrowniach lub ciepłowniach.

34.Elektrownie cieplne w Polsce

Dają ok. 70% energii elektrycznej, bo Polska ma bogate złoża węgla kamiennego i brunatnego, którymi opala się większość elektrowni; spalanie węgla szkodzi jednak środowisku. Elektrownie na węgiel kamienny są w całym kraju, najwięcej w województwie śląskim; na węgiel brunatny - tylko przy miejscach wydobycia, bo traci on na jakości w transporcie. Gaz ziemny jest mniej szkodliwy, ale jego złoża są niewielkie. Elektrowni jądrowej nie ma, pierwsza ma działać po 2036 r.

35.Odnawialne źródła energii i elektrownie wiatrowe

Udział OZE w produkcji energii elektrycznej rośnie: w 2023 r. w Polsce ok. 27%, w całej Unii niemal 45%. Najwięcej daje energia wiatru (ok. 14%), potem słońca (6,8%) i biomasa (ok. 4%); mniej - energia wód (1,4%) i biogaz (0,9%). Ciepło z wnętrza Ziemi daje tylko energię cieplną. Elektrownie wiatrowe to wiatraki-turbiny, a ich skupiska to farmy wiatrowe. Wiatr na większości obszaru Polski wieje dość często i z odpowiednią prędkością, dlatego energetyka wiatrowa szybko się rozwija - w 2023 r. działało ponad 1,4 tys. farm wiatrowych.

36.Biomasa i biogaz

Biomasa to stałe produkty pochodzenia roślinnego, np. drewno opałowe, wióry, trociny, słoma; elektrownie na biomasę dają ok. 4% energii elektrycznej, a biomasę można spalać razem z węglem. Biogaz powstaje z rozkładu ścieków, odpadków, odchodów zwierząt i odpadów przemysłowych oraz rolniczych; składa się głównie z metanu, dwutlenku węgla i azotu i daje zaledwie 0,9% energii elektrycznej.

37.Energetyka słoneczna w Polsce

Warunki są gorsze niż na południu Europy, a mimo to energetyka słoneczna szybko się rozwija dzięki: spadkowi cen i wzrostowi wydajności paneli słonecznych, programom wsparcia i dotacjom oraz możliwości oddawania wyprodukowanej energii do sieci i rozliczania jej z dostawcą prądu. Panele montuje się często na dachach domów i szkół. W 2023 r. dały 6,8% energii elektrycznej.

38.Elektrownie wodne i energia geotermalna

Hydroelektrownie wykorzystują siłę przepływu lub spadku wody; w Polsce brak dużych rzek o znacznym spadku, więc dają tylko 1,4% energii elektrycznej (2023 r.). Wody termalne to wody podziemne cieplejsze niż średnia roczna temperatura powietrza na danym obszarze. Polska ma ich bogate zasoby, ale ze względu na głębokość występowania i temperaturę wykorzystuje się je na małą skalę i tylko do produkcji energii cieplnej - w geotermiach, czyli zakładach wytwarzających energię cieplną z ciepła wnętrza Ziemi, np. w Bańskiej Niżnej, Mszczonowie, Uniejowie i Poddębicach.

39.Energia z węgla, gazu i ropy w województwach łódzkim i pomorskim

O wykorzystaniu źródeł energii decydują głównie warunki przyrodnicze, ale też nowoczesne technologie, polityka państwa i środki z Unii. Łódzkie ma najzasobniejsze złoża węgla brunatnego i Elektrownię Bełchatów - największą na świecie na ten węgiel (ok. 13% energii elektrycznej Polski). Pomorskie nie ma złóż węgla: elektrociepłownie spalają węgiel kamienny z południa kraju, a porty, gazociągi i ropociągi pozwalają sprowadzać gaz i ropę; oba surowce wydobywa się też z szelfu bałtyckiego.

40.Energia odnawialna w województwach łódzkim i pomorskim

Oba województwa mają bardzo korzystne warunki wiatrowe - jest tam ponad 1/5 farm wiatrowych Polski (w pomorskim mniej farm niż w łódzkim, ale o większej mocy). Dość dobre nasłonecznienie, postęp technologiczny, przychylność władz i mieszkańców oraz dotacje sprzyjają budowie elektrowni słonecznych. W łódzkim jest ok. 1/3 zasobów energii geotermalnej kraju: w Uniejowie i Poddębicach woda o temperaturze ok. 70°C ogrzewa budynki. OZE dały w 2023 r. 65% energii elektrycznej pomorskiego i tylko 10% łódzkiego.