Wieś, narodowości, zatrudnienie i miasta w Polsce - Planeta Nowa 7

1.Saldo migracji na obszarach wiejskich (zachodniopomorskie i podlaskie)

W zdecydowanej większości wsi województw zachodniopomorskiego i podlaskiego saldo migracji jest ujemne, głównie z przyczyn ekonomicznych. Dodatnie jest na obszarach wiejskich w pobliżu większych miast, np. Szczecina i Białegostoku.

2.Dlaczego wsie w pobliżu dużych miast mają dodatnie saldo migracji?

Osiedlają się tam głównie bogatsi mieszkańcy miast, którzy nie chcą żyć w zatłoczonych centrach, ale nadal pracują w mieście i korzystają z jego sklepów, kin i uczelni. Duża skala tego zjawiska sprawia, że wsie wydają się atrakcyjniejsze dla osadnictwa niż miasta.

3.Wpływ migracji na zaludnienie i strukturę wieku na wsi

Wsie oddalone od dużych miast mają od lat ujemne saldo migracji, więc tracą ludność (wyludniają się), a ich społeczeństwa się starzeją, bo wyjeżdżają głównie młodzi. Na wsie sąsiadujące z dużymi miastami przenoszą się zwykle lepiej sytuowani młodzi ludzie z miast, dlatego odsetek ludności w wieku poprodukcyjnym jest tam niższy.

4.Starzenie się społeczeństw wsi w województwie podlaskim

Starzenie się ludności wiejskiej jest w Podlaskiem dużo silniejsze niż w Zachodniopomorskiem. W niektórych gminach wiejskich województwa podlaskiego osoby w wieku poprodukcyjnym stanowią ponad 30% mieszkańców (najwięcej na południowym wschodzie województwa). Niższy udział tej grupy jest w gminach wokół Białegostoku.

5.Starzenie się społeczeństw wsi w województwie zachodniopomorskim

Największy udział ludności w wieku poprodukcyjnym jest w gminach nadmorskich (np. Rewal) oraz na obszarach, na których dawniej działały państwowe gospodarstwa rolne (PGR-y), np. w okolicach Drawska Pomorskiego. Niższy jest w gminach wokół Szczecina.

6.Struktura narodowościowa Polski

W spisie powszechnym w 2021 r. 96,3% mieszkańców określiło swoją narodowość jako wyłącznie polską, a mniejszości narodowe stanowiły 3,7%. Na tle innych państw Europy Polska jest więc mało zróżnicowana narodowościowo - jest krajem niemal jednolitym narodowościowo.

7.Polska w okresie międzywojennym jako kraj wielonarodowościowy

Przez wieki w Polsce żyli przedstawiciele wielu narodów. W okresie międzywojennym mniejszości narodowe - m.in. Ukraińcy, Żydzi, Białorusini i Niemcy - stanowiły ponad 1/3 mieszkańców (w 1931 r. 36%, Polacy 64%). Przed II wojną światową w Polsce mieszkało ponad 3 mln Żydów.

8.Przyczyny zmiany struktury narodowościowej Polski

Obecną strukturę ukształtowały II wojna światowa i powojenne przesiedlenia ludności. Zbrodnicza polityka hitlerowskich Niemiec spowodowała znaczny spadek liczby Żydów i Romów, a po zmianie granic znaczna część ludności ukraińskiej i białoruskiej znalazła się poza Polską.

9.Mniejszość narodowa

Grupa ludzi trwale zamieszkująca dane państwo, ale różniąca się od większości mieszkańców przynależnością narodową, językiem i kulturą. Warunkiem uznania grupy za mniejszość narodową w Polsce jest zamieszkiwanie kraju przez jej przodków od co najmniej 100 lat - imigranci z ostatnich dziesięcioleci nie są mniejszością narodową.

10.Mniejszości narodowe w Polsce

Najliczniejsze są Ukraińcy, Niemcy i Białorusini. W Polsce żyją też m.in. Litwini, Rosjanie, Czesi, Słowacy, Ormianie i Żydzi. Niemcy mieszkają głównie na Śląsku Opolskim, a Ukraińcy są rozproszeni na północy i zachodzie kraju oraz na południowym wschodzie. Białorusini żyją na wschodzie województwa podlaskiego, a Litwini - na północnym wschodzie (okolice Sejn), czyli blisko granic z państwami swoich narodów.

11.Mniejszość etniczna

Grupa ludzi zachowująca historyczną, kulturową i językową odrębność wobec reszty mieszkańców kraju, w którym żyje. W odróżnieniu od mniejszości narodowej nie utożsamia się z narodem zamieszkującym inne państwo. W Polsce najliczniejsi są Łemkowie, dość liczni Romowie, a nieliczni - Tatarzy i Karaimi.

12.Społeczności etniczne i folklor

Społeczności etniczne to grupy Polaków wywodzące się z różnych regionów, różniące się kulturą, m.in. Ślązacy, Podhalanie, Łowiczanie, Kurpie i Kaszubi. Ich tradycje - oryginalne stroje, muzyka, rzemiosło artystyczne i taniec - nazywamy folklorem. Dziś widać go głównie na wsi.

13.Kaszubi i Podhalanie

Kaszubi to druga pod względem liczebności (po Ślązakach) społeczność etniczna w Polsce; mieszkają na zachód od Gdańska. Język kaszubski uznano w 2005 r. za język regionalny - można go używać w urzędach i szkołach i zdawać z niego maturę. Podhalanie żyją na południu, u podnóża Tatr; ich kulturę (stroje góralskie, styl zakopiański, muzykę, rzemiosło, gwarę) rozsławili w XIX w. artyści.

14.Struktura wyznaniowa Polski

Społeczeństwo jest dość jednorodne religijnie: katolicy stanowią ok. 90% (89,8% w 2021 r.). Do II wojny światowej Polska była krajem wielowyznaniowym, choć zawsze przeważali katolicy; wraz ze zmianą struktury narodowościowej ujednoliciła się też wyznaniowa.

15.Inne wyznania w Polsce

Kościół prawosławny (ok. 500 tys. wiernych, głównie we wschodniej części kraju), Kościoły protestanckie (ok. 140 tys.), świadkowie Jehowy (ok. 116 tys. - najliczniejszy z pozostałych związków wyznaniowych). Od kilku stuleci żyją tu też muzułmanie, m.in. potomkowie Tatarów (np. Białystok, Sokółka, Bohoniki), oraz wyznawcy judaizmu (np. w Krakowie).

16.Struktura zatrudnienia

Udział osób zatrudnionych w poszczególnych sektorach gospodarki. Wiele mówi o poziomie rozwoju kraju.

17.Sektory gospodarki

Rolnictwo (wraz z leśnictwem, łowiectwem i rybactwem), przemysł (wraz z budownictwem) i usługi.

18.Struktura zatrudnienia w państwach wysoko rozwiniętych

Przeważają usługi, mniejszy udział ma przemysł, a najmniejszy - rolnictwo. Produkcja w przemyśle i rolnictwie jest tam zautomatyzowana i wydajna, więc wymaga mniej pracowników, a duży udział usług wynika z zapotrzebowania na różnorodne usługi.

19.Zmiany struktury zatrudnienia w Polsce

Tuż po II wojnie światowej najwięcej osób pracowało w rolnictwie (1950 r.: 57%), potem wyraźnie wzrosło zatrudnienie w przemyśle. Po 1989 r. przemiany polityczne i gospodarcze spowodowały spadek produkcji przemysłowej i zatrudnienia w przemyśle; część osób znalazła pracę w usługach. W 2023 r. w usługach pracowało ok. 63%, w przemyśle prawie 30%, w rolnictwie niecałe 8%.

20.Struktura zatrudnienia w województwach

Największy odsetek pracujących w rolnictwie mają województwa lubelskie, podlaskie i świętokrzyskie. Przemysł ma największy udział w województwach silnie uprzemysłowionych (np. śląskim), a usługi - w województwach z dużymi miastami (np. mazowieckim).

21.Struktura zatrudnienia w Polsce na tle Europy

Od większości państw Europy Zachodniej Polskę odróżnia wysoki udział rolnictwa - prawie 8% zatrudnionych w 2023 r., jeden z najwyższych wskaźników w Unii Europejskiej. Udział usług (ok. 63%) jest mniejszy niż w większości państw UE i podobny do krajów środkowej i wschodniej Europy.

22.Miasto

W Polsce: jednostka osadnicza o zwartej, najczęściej wielopiętrowej zabudowie, pełniąca funkcje nierolnicze i mająca prawa miejskie. Funkcja nierolnicza to jedna z najważniejszych cech odróżniających miasto od wsi - prawie wszyscy mieszkańcy miast pracują poza rolnictwem.

23.Powstawanie miast w Polsce

Większość miast założono w średniowieczu. Ich zalążkami były zwykle osady na skrzyżowaniach szlaków komunikacyjnych i handlowych, przystanie morskie lub miejsca o naturalnych walorach obronnych. Najpierw miasta rozwijały się dzięki funkcjom handlowym (np. Gdańsk) i administracyjnym (np. Kraków, Warszawa, Poznań), później także przemysłowym (np. Katowice, Łódź) i transportowym (np. Szczecin, Gdynia).

24.Funkcje miast: usługowa, handlowa, administracyjna, przemysłowa

Usługowa - siedziba punktów usługowych, np. banków, restauracji. Handlowa - skupisko sklepów, hurtowni i giełd towarowych. Administracyjna - siedziba władz lokalnych (np. wojewódzkich, powiatowych), sądów. Przemysłowa - siedziba zakładów produkcyjnych.

25.Funkcje miast: transportowa, edukacyjno-naukowa, turystyczna, religijna

Transportowa - ośrodek transportowy lub ważny węzeł transportowy. Edukacyjno-naukowa - siedziba szkół, uczelni, instytutów naukowych i ośrodków badawczo-rozwojowych. Turystyczna - miejsce odwiedzane przez turystów (np. dla zabytków). Religijna - ośrodek kultu odwiedzany przez pielgrzymów. Dziś większość miast pełni wiele funkcji naraz.

26.Rozwój Warszawy a jej funkcje

Najpierw liczyła się funkcja handlowa (położenie nad Wisłą, na skrzyżowaniu szlaków północ-południe i wschód-zachód). W XVI w. ważniejsza stała się funkcja administracyjna (urzędy państwowe, potem stolica). Dziś oprócz administracyjnej duże znaczenie mają funkcje usługowe, handlowe i edukacyjno-naukowe, a mniejsze - przemysłowa.

27.Rozwój Krakowa a jego funkcje

Początkowo funkcje handlowe, administracyjne (stolica kraju) i edukacyjno-naukowe (w XIV w. powstała tu pierwsza wyższa uczelnia w Polsce). Później wzrosło znaczenie funkcji przemysłowej (np. huta). Obecnie coraz ważniejsze są funkcje edukacyjno-naukowe, turystyczne i religijne (centrum kultu Miłosierdzia Bożego).

28.Rozwój Gdańska a jego funkcje

Początkowo handel - sprzyjało mu położenie na wybrzeżu Bałtyku, blisko ujścia Wisły (symbolem jest Żuraw, największy średniowieczny dźwig portowy Europy). Z czasem rosło znaczenie funkcji przemysłowej (stocznie, rafineria ropy naftowej). Obecnie bardzo ważne są też funkcje usługowe i edukacyjno-naukowe.

29.Urbanizacja

Proces rozwoju istniejących miast i powstawania nowych. Wiąże się z upowszechnianiem miejskiego stylu życia i wzrostem liczby pracujących w przemyśle i usługach. Jej skutkiem jest wzrost liczby mieszkańców miast i zajmowanej przez nie powierzchni.

30.Wskaźnik urbanizacji

Procentowy udział ludności miejskiej w ogólnej liczbie ludności danego obszaru, np. kraju lub regionu: $W_U = \frac{\text{ludność miast}}{\text{ludność ogółem}} \cdot 100\%$. Jest najczęściej stosowanym miernikiem urbanizacji.

31.Urbanizacja w Polsce

W 2023 r. wskaźnik urbanizacji wynosił ok. 59% (59,5%) i był zróżnicowany przestrzennie: najwyższy w zachodniej części kraju i na Górnym Śląsku (woj. śląskie 75,8%), najniższy w południowo-wschodniej Polsce (woj. podkarpackie 41,0%). Na tle Europy Polska jest krajem średnio zurbanizowanym.

32.Wielkość miast w Polsce

W 2025 r. było 1020 miast. Ok. 3/4 to małe miasta poniżej 20 tys. mieszkańców. Prawie połowa ludności miejskiej mieszka w 37 miastach liczących ponad 100 tys. osób. Miast powyżej 200 tys. mieszkańców jest tylko 13, ale żyje w nich ok. 1/5 ludności Polski. Największe miasta (2023 r.): Warszawa (1,9 mln), Kraków (806 tys.), Wrocław (674 tys.).

33.Najmniejsze miasta w Polsce

Przez wiele lat najmniejszym miastem były Wyśmierzyce (ok. 900 mieszkańców). W 2018 r. prawa miejskie odzyskała Wiślica (ok. 450 mieszkańców), a w 2019 r. miastem ponownie stał się Opatowiec (ponad 300 mieszkańców).

34.Rozmieszczenie miast w Polsce

Jest nierównomierne: najwięcej miast leży w środkowej, południowej i zachodniej części kraju, wyraźnie mniej - w północnej i wschodniej. Najwięcej miast ma województwo wielkopolskie (120), najmniej - opolskie (37).

35.Aglomeracja monocentryczna i aglomeracja policentryczna

Aglomeracja to zespół blisko położonych miast. Monocentryczna składa się z jednego dużego, dominującego miasta i wielu mniejszych, np. warszawska, łódzka, krakowska, wrocławska. Policentryczna, czyli konurbacja, to zespół wielu miast, wśród których nie ma jednego ośrodka dominującego, np. konurbacja katowicka.

36.Przyczyny przeprowadzek mieszkańców miast do stref podmiejskich

M.in.: chęć posiadania domu z ogródkiem; więcej wolnych od zabudowy terenów; niższe ceny domów i mieszkań oraz niższe czynsze niż w miastach (zwłaszcza w centrach); gorsza jakość życia w starych dzielnicach centralnych (zły stan budynków); coraz większe korki, hałas i zanieczyszczenie powietrza. Firmy przyciągają też niższe ceny gruntów pod działalność gospodarczą.

37.Zmiany w zaludnieniu stref podmiejskich

Wokół dużych miast, np. Warszawy i Krakowa, od kilkunastu lat rośnie zaludnienie dzięki utrzymującemu się dodatniemu saldu migracji. Większość nowych mieszkańców nadal dojeżdża do pracy w mieście, dlatego najpopularniejsze są wsie bezpośrednio sąsiadujące z miastem i dobrze z nim skomunikowane. Ceną jest często długi dojazd do pracy i usług.

38.Zmiany struktury demograficznej w strefach podmiejskich

Przeprowadzają się tam zwykle osoby lepiej wykształcone i zarabiające więcej niż rodowici mieszkańcy, głównie młodzi, którzy mają dzieci lub je planują. Dlatego rośnie udział ludzi z wyższym wykształceniem i pracujących poza rolnictwem, a odsetek najmłodszych (0-17 lat) jest wyższy niż w mieście.

39.Przenoszenie firm do stref podmiejskich

Prowadzenie w mieście działalności, zwłaszcza produkcyjnej, staje się uciążliwe z powodu korków utrudniających dojazd pracownikom i klientom, małych placów manewrowych dla samochodów dostawczych i braku większych działek pod rozbudowę zakładów. Przykład: producent czekolady przeniósł fabrykę z centrum Krakowa do Dobczyc.

40.Zmiany w użytkowaniu i zagospodarowaniu terenu

W gminach wokół Warszawy i Krakowa znikają zagrody i pola uprawne, a na terenach dawniej rolniczych powstają osiedla, zakłady produkcyjne i biurowce - zmienia się charakter zabudowy z wiejskiej na przemysłowo-usługową. W miastach, zwłaszcza w śródmieściach i dawnych strefach przemysłowych, powstają m.in. biurowce, hotele, banki i galerie handlowe.