Ludność Polski: liczba, struktura i migracje - Planeta Nowa 7

1.Państwa Europy

W Europie leży 47 państw, przy czym Rosja, Kazachstan i Turcja tylko częściowo. Na obecny podział polityczny kontynentu duży wpływ miały przemiany polityczne zapoczątkowane pod koniec XX wieku.

2.Przemiany polityczne w Europie pod koniec XX wieku

W 1991 r. rozpadł się ZSRS - w Europie pojawiło się 8 nowych państw. Wojna domowa w Jugosławii (1991-1995) zapoczątkowała jej podział na: Chorwację, Słowenię, Macedonię Północną, Bośnię i Hercegowinę, Serbię, Czarnogórę i Kosowo. W 1993 r. Czechosłowacja rozpadła się na Czechy i Słowację. Zjednoczyły się też Niemcy - RFN połączyła się z NRD.

3.Zmiany na mapie politycznej Europy w XXI wieku

2008 r. - powstało Kosowo, najmłodsze państwo Europy (jego niepodległość uznaje część krajów); 2014 r. - Rosja zajęła należącą do Ukrainy Autonomiczną Republikę Krymu; 2019 r. - Macedonia zmieniła nazwę na Macedonię Północną; 2022 r. - Rosja ponownie zaatakowała Ukrainę i wybuchła wojna.

4.Terytoria zależne

Obszary leżące poza granicami danego państwa, ale pozostające pod jego wpływem politycznym, militarnym i ekonomicznym. Przykłady w Europie: Gibraltar, Guernsey i Jersey (brytyjskie), Wyspy Owcze (duńskie), Svalbard i Jan Mayen (norweskie).

5.Trójstopniowy podział administracyjny Polski

Obowiązuje od 1 stycznia 1999 r. Kraj dzieli się na województwa (16), te na powiaty (314), a powiaty na gminy (2479 w 2025 r.). Największe województwo to mazowieckie (35 559 km²), najmniejsze - opolskie (9412 km²).

6.Miasta na prawach powiatu

Nietypowe jednostki podziału administracyjnego: duże miasta, np. Warszawa, Gdynia, Tarnów, które są gminami wykonującymi zadania powiatu. W 2025 r. było ich 66.

7.Rodzaje gmin w Polsce

Gminy wiejskie (1459), gminy miejsko-wiejskie (718) i gminy miejskie (302) - stan w 2025 r. W dwóch województwach siedziby władz są rozdzielone: w lubuskim urząd wojewódzki jest w Gorzowie Wielkopolskim, a sejmik w Zielonej Górze; w kujawsko-pomorskim urząd - w Bydgoszczy, a sejmik - w Toruniu.

8.Zmiany liczby ludności Polski po II wojnie światowej

Od końca II wojny światowej do połowy lat 90. XX w. liczba ludności rosła, przez długi czas szybciej niż w Europie. W latach 1999-2007 spadała, w latach 2008-2011 nieznacznie wzrosła, a od 2012 r. znów maleje - w 2024 r. wynosiła 37,5 mln. Wiosną 2022 r. liczbę mieszkańców na krótko zwiększyli uchodźcy z Ukrainy.

9.Przyrost naturalny

Różnica między liczbą urodzeń a liczbą zgonów na danym obszarze i w określonym czasie. Jest dodatni, gdy urodzeń jest więcej niż zgonów, a ujemny - gdy zgonów jest więcej. Obok migracji to główny czynnik zmian liczby ludności.

10.Współczynnik przyrostu naturalnego

Przyrost naturalny przeliczony na 1000 mieszkańców danego obszaru, wyrażany w promilach (‰). Najpierw liczymy przyrost naturalny $PN = U - Z$, potem współczynnik $W_{PN} = \frac{PN}{L} \cdot 1000$, gdzie U - urodzenia, Z - zgony, L - liczba ludności. Pozwala porównywać obszary o różnej liczbie mieszkańców.

11.Wyż demograficzny i niż demograficzny

Wyż demograficzny - okres, w którym współczynnik przyrostu naturalnego ma wysoką wartość. Niż demograficzny - okres, w którym ten współczynnik jest niski.

12.Wyże i niże demograficzne w powojennej Polsce

Największy wyż był w latach 1950-1955 (współczynnik prawie 20‰). W latach 60. XX w. liczba urodzeń spadła, bo dzieci miały mniej liczne roczniki z czasów okupacji. W latach 1972-1982 nastąpił kolejny wyż - w dorosłość weszło pokolenie wyżu z lat 50. Od połowy lat 80. urodzeń ubywało, a w 2002 r. współczynnik po raz pierwszy po wojnie był ujemny (-0,1‰).

13.Przyrost naturalny w Polsce w XXI wieku

W 2002 r. po raz pierwszy był ujemny, w kolejnych latach bliski zera, a w ostatnich latach jest wyraźnie ujemny; w czasie pandemii COVID-19 spadł niemal do -5‰, a w 2023 r. wyniósł -3,6‰ (272,5 tys. urodzeń, 409,0 tys. zgonów). Jest zróżnicowany przestrzennie - zależy od struktury wieku mieszkańców, ich przemieszczeń, względów kulturowych i sytuacji ekonomicznej regionu. W 2023 r. najniższy był w woj. świętokrzyskim (-6,1‰), najwyższy w małopolskim (-1,3‰).

14.Przyczyny małej liczby urodzeń w Polsce

O coraz mniejszej liczbie urodzeń decydują dwa czynniki: sytuacja ekonomiczna (np. niepewność finansowa, obawy o utratę pracy, brak mieszkania) i względy społeczne (np. skupianie się na karierze zawodowej i gromadzeniu majątku, lepsza znajomość metod planowania rodziny).

15.Polityka państwa a przyrost naturalny

Polityka państwa odgrywa bardzo ważną rolę w kształtowaniu przyrostu naturalnego. W Polsce wprowadza się udogodnienia dla rodzin z dziećmi: wydłuża urlopy macierzyńskie i rodzicielskie (także dla ojców), wypłaca świadczenia wychowawcze (np. program „Rodzina 800 plus”) i zwiększa liczbę miejsc w żłobkach i przedszkolach.

16.Przyrost naturalny w Europie

W latach 50. i 60. XX w. prawie wszystkie kraje Europy miały dodatni przyrost naturalny, a w środkowej i wschodniej części kontynentu był on nawet dwukrotnie wyższy niż na zachodzie (1950 r.: Polska 19,1‰, Bułgaria 15‰, Włochy 9,8‰, Irlandia 8,6‰). Potem przyrost malał; dziś w większości krajów środkowej i wschodniej Europy jest ujemny (Bułgaria 2023 r.: -6,8‰), a ujemny bywa też na zachodzie, m.in. w Niemczech, Portugalii i we Włoszech.

17.Struktura ludności Polski według płci

W Polsce żyje więcej kobiet niż mężczyzn: w 2023 r. na 100 mężczyzn przypadało średnio 107 kobiet (kobiety 51,7%, mężczyźni 48,3%). W młodszych rocznikach występuje niewielka przewaga mężczyzn, bo rodzi się nieco więcej chłopców niż dziewcząt; z wiekiem ta nadwyżka maleje.

18.Przyczyny przewagi kobiet w starszych rocznikach

Mężczyźni żyją średnio krócej - częściej umierają na choroby cywilizacyjne i giną w wypadkach, bo wykonują niebezpieczne zawody, częściej sięgają po używki i prowadzą niezdrowy tryb życia. W najstarszych rocznikach to także skutek wyższej śmiertelności mężczyzn w czasie II wojny światowej.

19.Średnia długość trwania życia w Polsce

Rośnie dzięki lepszym warunkom życia i rozwojowi medycyny. W latach 1990-2023 u mężczyzn wydłużyła się o 8,5 roku (do 74,7 roku), a u kobiet o prawie 7 lat (do 82 lat). W czasie pandemii COVID-19 spadła - w Polsce o ponad 2 lata.

20.Starzenie się społeczeństwa

Zmniejszanie się udziału najmłodszych roczników w ludności przy rosnącym udziale osób w średnim i podeszłym wieku. Wynika z wydłużania się życia i spadku liczby urodzeń. Dotyczy Polski i wielu innych krajów Europy.

21.Piramida płci i wieku: społeczeństwo starzejące się i młode

Piramida płci i wieku pokazuje liczbę mężczyzn i kobiet w kolejnych grupach wieku. Społeczeństwo starzejące się (np. Niemcy, większość krajów Europy) ma piramidę o podstawie węższej niż środek i wierzchołek. Społeczeństwo młode (np. Kosowo) ma piramidę w kształcie trójkąta o szerokiej podstawie.

22.Ekonomiczne grupy wieku

Podział ludności według zdolności do pracy: wiek przedprodukcyjny (0-17 lat), wiek produkcyjny (kobiety 18-59 lat, mężczyźni 18-64 lata) i wiek poprodukcyjny (kobiety od 60 lat, mężczyźni od 65 lat).

23.Ekonomiczne grupy wieku w Polsce w 2023 roku

Wiek produkcyjny - 58,4% ludności, przedprodukcyjny - 18,2%, poprodukcyjny - 23,4%. Praca osób w wieku produkcyjnym ma zapewnić utrzymanie dzieci, młodzieży i osób starszych, ale w tej grupie są też bezrobotni, renciści, osoby na zasiłkach chorobowych i na wcześniejszej emeryturze.

24.Piramida płci i wieku ludności Polski

Ma nieregularny kształt z wcięciami i wybrzuszeniami. Wcięcia: 78-82 lata (zgony i mało urodzeń w czasie II wojny światowej) oraz 53-58 lat (powojenny niż - dzieci mniej licznych roczników z okupacji). Wybrzuszenia: 63-73 lata (powojenny wyż) oraz 37-47 lat (wyż z przełomu lat 70. i 80., echo powojennego wyżu). Najmłodsze roczniki są mniej liczne, a od ok. 60 lat przeważają kobiety.

25.Gęstość zaludnienia

Liczba mieszkańców przypadająca na 1 km² danego obszaru (os./km²). Obliczamy ją, dzieląc liczbę ludności przez powierzchnię obszaru. Służy do opisu rozmieszczenia ludności.

26.Gęstość zaludnienia w Polsce

Średnio 120 os./km² (2024 r.) - na tle Europy to wartość średnia. Najgęściej zaludnione jest województwo śląskie (350 os./km²), najrzadziej warmińsko-mazurskie i podlaskie (po 56 os./km²). Największe skupiska ludności to główne miasta i obszary przemysłowe na południu, a najsłabiej zaludniona jest północno-wschodnia część kraju.

27.Czynniki wpływające na rozmieszczenie ludności w Polsce

Przyrodnicze (ukształtowanie powierzchni; warunki klimatyczne, wodne i glebowe; surowce mineralne), społeczno-ekonomiczne (możliwość znalezienia pracy, rozwój przemysłu i miast, dostępność usług) oraz historyczne (zmiany granic, przemieszczenia ludności, przymusowe przesiedlenia).

28.Czynniki przyrodnicze rozmieszczenia ludności

Osadnictwu nie sprzyjają wyższe partie gór (urozmaicona rzeźba) ani tereny z licznymi jeziorami i bagnami. Gęsto zaludnione są obszary z żyznymi glebami (np. Nizina Śląska, Pojezierze Wielkopolskie) oraz rejony występowania surowców mineralnych, na których rozwinął się przemysł (np. Wyżyna Śląska).

29.Czynniki społeczno-ekonomiczne rozmieszczenia ludności

Mają największy wpływ na zaludnienie. To m.in. możliwość podjęcia lepiej płatnej pracy i łatwiejszy dostęp do opieki zdrowotnej. Ludzie przez lata napływali do miast z rozwijającym się przemysłem (np. Katowic, Łodzi). Stolice województw przyciągają też jako siedziby władz lokalnych, a Warszawa - także władz państwowych.

30.Czynniki historyczne rozmieszczenia ludności

Zmiany granic Polski po II wojnie światowej oraz związane z nimi przemieszczenia i przymusowe przesiedlenia ludności. Skutkiem było m.in. wyludnienie powiatów bieszczadzkiego i leskiego na południowym wschodzie kraju.

31.Migracja, imigracja i emigracja

Migracja - przemieszczanie się ludzi w celu zmiany miejsca zamieszkania na stałe lub na dłuższy czas. Imigracja - napływ ludności (imigrantów) na dane terytorium. Emigracja - odpływ ludności (emigrantów) z danego terytorium. Migracje dzielimy na wewnętrzne (w obrębie kraju) i zagraniczne (do innego państwa).

32.Migracje wewnętrzne w Polsce

Ich główną przyczyną są względy ekonomiczne. Tradycyjnie ludzie przenosili się ze wsi do miast, gdzie praca w przemyśle i usługach dawała większe dochody niż praca na roli. Dziś wielu młodych ze wsi i małych miast wyjeżdża do dużych miast na studia i zostaje tam na stałe. Od początku XXI w. obserwuje się też odpływ ludności z miast - głównie na tereny podmiejskie.

33.Migracje zagraniczne Polaków

Dawniej powodowały je zwykle wydarzenia polityczne (np. II wojna światowa), dziś głównie względy finansowe. Polacy osiedlają się przede wszystkim w bogatych krajach Unii Europejskiej, zwłaszcza w Niemczech, oraz w Wielkiej Brytanii. Migracje zarobkowe były największe po wejściu Polski do UE, gdy bogatsze kraje stopniowo otwierały rynki pracy.

34.Główne kierunki emigracji z Polski (2023 r.)

Na pobyt stały Polacy wyjeżdżali najczęściej do Niemiec (31,2%) i Wielkiej Brytanii (22,4%), a dalej do Holandii (6,6%), Stanów Zjednoczonych (5,5%), Irlandii (4,2%) i Norwegii (4,1%).

35.Polonia

Polacy i osoby polskiego pochodzenia mieszkające za granicą - według szacunków ok. 22 mln. Najliczniejsza Polonia żyje w Stanach Zjednoczonych, Brazylii i Niemczech. Największym jej ośrodkiem jest Chicago (z przedmieściami ok. 1 mln osób polskiego pochodzenia).

36.Imigracja do Polski

Od lat 90. XX w. rośnie liczba osób osiedlających się w Polsce na stałe. Początkowo byli to głównie Polacy wracający z Wielkiej Brytanii i Niemiec, a ostatnio - wielu obywateli Ukrainy, przede wszystkim uchodźców po ataku Rosji w lutym 2022 r. (na początku 2025 r. ponad 1,5 mln). W 2023 r. imigranci na pobyt stały przybywali najczęściej z Ukrainy (23,4%), Wielkiej Brytanii, Niemiec i Białorusi.

37.Skutki migracji zagranicznych dla Polski

Pozytywne: imigranci wypełniają luki na rynku pracy (rolnictwo, budownictwo, handel), emigranci poprawiają sytuację materialną rodzin, podnoszą kwalifikacje i znajomość języków, rozwijają się firmy przewozowe dla migrantów. Negatywne: brak wykwalifikowanych pracowników (np. budowlańców), szybsze starzenie się społeczeństwa (wyjeżdżają młodzi), straty państwa na kształceniu specjalistów, którzy wyjechali (np. lekarzy), rozłąka rodzin; możliwe napięcia przy napływie ludności innej religii i kultury.

38.Saldo migracji i współczynnik salda migracji

Saldo migracji to różnica między liczbą imigrantów a liczbą emigrantów na danym obszarze w określonym czasie: $SM = I - E$. Jest ujemne, gdy emigrantów jest więcej, a dodatnie, gdy więcej jest imigrantów. Współczynnik salda migracji to saldo przeliczone na 1000 mieszkańców (‰) - w Polsce w 2023 r. dla migracji zagranicznych wyniósł 0,2‰.

39.Przyrost rzeczywisty i współczynnik przyrostu rzeczywistego

Przyrost rzeczywisty to suma przyrostu naturalnego i salda migracji: $PR = PN + SM$. Mówi, o ile faktycznie zmieniła się liczba mieszkańców obszaru w danym czasie. Współczynnik przyrostu rzeczywistego to przyrost rzeczywisty przeliczony na 1000 mieszkańców: $W_{PR} = \frac{PR}{L} \cdot 1000$ (‰). W Polsce w 2023 r. wyniósł -3,4‰.

40.Przyrost rzeczywisty w Europie i w Polsce

Zależy w dużym stopniu od zamożności państw. W wielu krajach środkowej i wschodniej Europy jest ujemny - np. w Bułgarii ludności ubywa od początku lat 90. XX w. przez ujemny przyrost naturalny i ujemne saldo migracji. Bogate kraje zachodu (np. Wielka Brytania, Austria, Niemcy, Norwegia, Szwecja) mają dodatni przyrost rzeczywisty dzięki dodatniemu saldu migracji. W Polsce od lat 90. jest bliski zera.