Bałtyk, gleby, lasy i ochrona przyrody w Polsce - Planeta Nowa 7

1.Wielkość i głębokość Bałtyku

Bałtyk ma powierzchnię 415 tys. km² (więcej niż Polska) i jest morzem szelfowym, czyli powstałym w wyniku zalania szelfu - przybrzeżnej, płytkiej części dna. Średnia głębokość wynosi 52 m. Głębsze obszary to baseny (np. Basen Bornholmski) i głębie (najgłębsza Głębia Landsort - 459 m), a miejsca o głębokości kilku metrów to ławice (np. Ławica Odrzańska).

2.Bałtyk - morze śródlądowe

Morze śródlądowe to morze otoczone lądami ze wszystkich stron. Bałtyk od Oceanu Atlantyckiego oddziela Półwysep Skandynawski, a z Morzem Północnym łączy go tylko system cieśnin: Sund, Wielki Bełt, Mały Bełt, Skagerrak i Kattegat. Bałtyk to niewielkie, chłodne i płytkie morze śródlądowe o małym zasoleniu.

3.Linia brzegowa i wyspy Bałtyku

Bałtyk ma bardzo urozmaiconą linię brzegową z wieloma wyspami, półwyspami i zatokami (np. Zatoka Botnicka, Fińska, Ryska). Największą wyspą Bałtyku jest Zelandia. Do Polski należą wyspa Wolin i część wyspy Uznam.

4.Rodzaje wybrzeży Bałtyku

Wybrzeża mierzejowo-zalewowe - płaskie i piaszczyste, zajmują większość południowego brzegu. Wybrzeża klifowe - wysokie i strome, zajmują niewielkie fragmenty. Wybrzeża szkierowe (szerowe) - skaliste, w Szwecji i Finlandii; powstały, gdy morze zatopiło obszar polodowcowy z licznymi wzniesieniami wygładzonymi przez lądolód.

5.Niszcząca i budująca działalność Bałtyku

Działalność niszcząca to abrazja - niszczenie wybrzeża przez fale; dotyczy wybrzeży wysokich, np. klifowych (klif w Gdyni-Orłowie cofa się średnio o 1 m rocznie). Działalność budująca polega na osadzaniu drobnego materiału skalnego niesionego przez prądy przybrzeżne - tak powstają np. mierzeje.

6.Mierzeja

Wąski piaszczysty wał utworzony najczęściej wzdłuż wybrzeża wskutek przenoszenia i osadzania piasku przez fale i prądy morskie. Przykładem jest Mierzeja Helska.

7.Temperatura wód Bałtyku

Bałtyk jest morzem chłodnym. Latem woda w części południowej ma do 18°C (w zatokach do 22°C), a w północnej tylko 13°C. Zimą woda na otwartym morzu ma średnio około 2°C, a przy brzegach 0°C. Zatoka Botnicka na północy zamarza od listopada do maja.

8.Zasolenie

Wskaźnik określający zawartość różnych soli w wodzie, podawany najczęściej w promilach (‰). Średnie zasolenie Bałtyku wynosi 7,5‰ i jest znacznie mniejsze niż średnie zasolenie wód oceanicznych (około 35‰).

9.Przyczyny małego zasolenia Bałtyku

Utrudniona wymiana wód z oceanem, bo z Morzem Północnym Bałtyk łączą tylko wąskie cieśniny; duże ilości słodkiej wody z licznych rzek (np. Wisły, Niemna, Dźwiny, Newy); niewielkie parowanie z powodu niskiej temperatury wody.

10.Szarytka morska

Najliczniejszy z kilku gatunków fok żyjących w Bałtyku, wciąż zagrożony wyginięciem. Zamieszkuje głównie południową część morza i najczęściej spotyka się ją na polskich plażach; bałtycka populacja liczy około 30 tys. osobników.

11.Przyczyny zanieczyszczenia Bałtyku

Słaba wymiana wód z Atlantykiem oraz: zanieczyszczenia przemysłowe z dużych ośrodków miejskich i portowych (np. Szczecina, Rygi, Królewca, Petersburga), ścieki komunalne odprowadzane do rzek (np. Wisły, Odry, Niemna) lub wprost do morza, nawozy sztuczne spływające z pól, wycieki ropy naftowej ze statków i platform wiertniczych. Skutkiem jest spadek bioróżnorodności, np. mniej dorszy i węgorzy.

12.Eutrofizacja

Przeżyźnienie wód spowodowane przedostawaniem się do nich dużych ilości składników nawozów sztucznych (głównie azotu i fosforu). Nadmierna eutrofizacja prowadzi do intensywnego rozwoju sinic, czyli zakwitu wody. Toksyny niektórych sinic mogą parzyć skórę, dlatego kąpieliska są wtedy zamykane.

13.Bałtyckie atrakcje

Najwyższe klify (ponad 90 m) na 15-kilometrowym odcinku wybrzeża w Wolińskim Parku Narodowym. Szlak 15 czynnych latarni morskich, m.in. latarnia w Niechorzu (45 m wysokości). Bursztyn (sukcynit, jantar) - kopalna żywica drzew iglastych, czasem z zatopionymi owadami; w Jantarze na Mierzei Wiślanej odbywają się mistrzostwa świata w jego poławianiu.

14.Powstawanie gleby

Trwa tysiące lat i obejmuje trzy procesy: rozpad skały na coraz mniejsze okruchy pod wpływem wody, czynników atmosferycznych oraz mchów, porostów i traw; rozwój roślin na gromadzącej się materii organicznej i mineralnej; mieszanie się składników gleby, głównie przez przesiąkającą wodę (gdy gleba ma już znaczną grubość). Dzięki temu tworzą się poziomy glebowe.

15.Poziomy glebowe

Warstwy gleby różniące się grubością, barwą, składem chemicznym i ilością materii organicznej. Od góry: ściółka (słabo rozłożone liście i trawy), poziom próchniczny (ziarna skalne i próchnica - decyduje o żyzności), poziom wymywania (woda wypłukuje z niego związki, zwykle jaśniejszy), poziom wmywania (najbogatszy w związki chemiczne, osadzają się w nim składniki z wyższych poziomów), skała macierzysta (skała, na której powstała gleba).

16.Próchnica i żyzność gleby

Próchnica to ciemna substancja powstała z rozkładu szczątków roślin i zwierząt; jest dla roślin źródłem cennych składników pokarmowych. Żyzność gleby to zdolność gleby do zapewnienia roślinom składników mineralnych, wody oraz powietrza. Im grubszy poziom próchniczny, tym żyźniejsza gleba.

17.Pedosfera i czynniki glebotwórcze

Pedosfera to sfera gleb - zewnętrzna warstwa litosfery o grubości do kilku metrów. Gleba składa się z cząstek mineralnych i organicznych, wody i powietrza; żyją w niej bakterie i inne organizmy. O typie gleby decydują czynniki glebotwórcze: skała macierzysta, rzeźba terenu, klimat, warunki wodne, roślinność i zwierzęta, gospodarcza działalność człowieka oraz czas.

18.Gleby w Polsce i ich przydatność rolnicza

Klimat umiarkowany i lasy liściaste oraz mieszane sprawiły, że na dużych obszarach powstały gleby brunatne i płowe. Na skałach polodowcowych, rzecznych i eolicznych (piaski, żwiry, gliny, lessy) wykształciły się też gleby bielicowe, mady i czarnoziemy. Najwięcej miejsca zajmują gleby brunatne, płowe i bielicowe o średniej i małej żyzności - wymagają nawożenia i dodatkowych prac. Żyzne czarnoziemy, czarne ziemie i mady zajmują mały obszar.

19.Jaka gleba ma taki profil?

Gleba bielicowa: ma cienki poziom próchniczny, a przez to małą żyzność; jej cechą jest jasna barwa poziomu wymywania. Powstaje np. na piaskach, występuje m.in. w Kotlinie Sandomierskiej.

20.Gleba brunatna

Ma poziom próchniczny, poziom brunatnienia i skałę macierzystą (np. gliny). Brunatna barwa jest wynikiem procesu brunatnienia. Należy do gleb o średniej żyzności; występuje np. na Pojezierzu Wielkopolskim.

21.Jaka gleba ma taki profil? (gruba warstwa próchnicy)

Czarnoziem: ma bardzo gruby poziom próchniczny, poziom przejściowy i skałę macierzystą (np. less). Dzięki grubej warstwie próchnicy jest najżyźniejszą glebą Polski, ale zajmuje niewielki obszar, np. na Wyżynie Lubelskiej.

22.Mada

Gleba żyzna, powstała na osadach rzecznych. W profilu ma poziom próchniczny i skałę macierzystą z widocznym warstwowaniem osadów rzecznych. Występuje w dolinach rzek, np. na Żuławach Wiślanych.

23.Rędzina

Gleba żyzna, ale trudna w uprawie, bo zawiera liczne odłamki skalne. Powstaje na wapieniach i gipsach; ma poziom próchniczny, przejściowy i skałę macierzystą. Występuje np. w Niecce Nidziańskiej. Nazwa pochodzi od staropolskiego „rzędzić”, czyli ‘mówić’ - zgrzyt pługa o kamienie kojarzył się z rozmową.

24.Gleba górska

Gleba mało żyzna, bo ma niewiele próchnicy. W jej profilu przeważa luźny materiał skalny - odłamki skał leżą na skale macierzystej (np. granitach). Występuje np. w Karpatach.

25.Lasy w Polsce dawniej i dziś

W X wieku lasy liściaste i mieszane zajmowały około 75% obszaru dzisiejszej Polski. Rozwój osadnictwa i rolnictwa oraz rosnące zapotrzebowanie na drewno zmniejszyły ich powierzchnię, a pod koniec XIX w. zniknęły prawie wszystkie naturalne drzewostany. Zastąpiły je uprawy leśne, głównie iglaste monokultury, czyli długotrwała uprawa jednego gatunku na tym samym obszarze. Dziś lasy zajmują około 30% kraju.

26.Skład gatunkowy lasów w Polsce

Od wielu lat przeważa sosna - zajmuje prawie 59% powierzchni lasów. Dalej są dąb (8%), brzoza, buk, olsza i świerk. W ostatnim czasie zwiększa się udział dębów, buków i brzóz.

27.Bory sosnowe i lasy mieszane

Bory to lasy iglaste: w borach sosnowych przeważają sosny, w świerkowych - świerki. Bory sosnowe są w Polsce najbardziej rozpowszechnione i porastają piaszczyste obszary z mało żyznymi glebami bielicowymi. Lasy mieszane rosną na wilgotniejszym podłożu i żyźniejszych glebach; oprócz drzew iglastych są w nich dęby, buki i brzozy.

28.Grądy

Lasy liściaste z przewagą dębów i grabów. Kiedyś porastały dużą część kraju, ale rosły na żyznych glebach, więc w większości je wycięto. Niewielkie fragmenty zachowały się we wschodniej Polsce, m.in. w Puszczy Białowieskiej.

29.Lasy łęgowe (łęgi) i lasy olszowe (olsy)

Łęgi tworzą głównie jesiony, wierzby i topole; rosną w okresowo zalewanych dolinach rzek (np. na Nizinie Mazowieckiej, koło Gorzowa Wielkopolskiego) i mają największą różnorodność gatunków roślin wśród polskich lasów. Olsy rosną w stale podmokłych obniżeniach terenu; przeważają w nich olsza, brzoza, wierzba i jesion (np. Nizina Podlaska, Polesie Lubelskie).

30.Funkcje lasów

Przyrodnicze: siedlisko roślin, zwierząt i innych organizmów; oczyszczanie powietrza (pochłaniają dwutlenek węgla, wytwarzają tlen); ochrona gleby przed wypłukiwaniem i wywiewaniem; kształtowanie klimatu lokalnego; magazynowanie wody, co zapobiega gwałtownym spływom i powodziom. Społeczno-gospodarcze: źródło drewna i pożywienia (grzyby, jagody, maliny), miejsce pracy ludzi oraz wypoczynku i rekreacji.

31.Drewno i jego zastosowanie

Drewno to podstawowy surowiec do produkcji mebli, papieru i celulozy, używa się go też jako opału. Każde ma inne właściwości: miękkie drewno lipy nadaje się do rzeźbienia, twarde drewno dębu i jesionu - na parkiety, a twarde, ale łatwe w obróbce i dające się wyginać drewno klonu - na meble i instrumenty muzyczne.

32.Formy ochrony przyrody w Polsce

Najważniejsze to: parki narodowe, rezerwaty przyrody, parki krajobrazowe, pomniki przyrody i ochrona gatunkowa. Największe znaczenie mają parki narodowe, rezerwaty i parki krajobrazowe - razem zajmują ponad 30 tys. km², czyli prawie 10% powierzchni kraju.

33.Dlaczego chronimy przyrodę? Ekosystem

Chronimy przyrodę, aby utrzymać różnorodność organizmów (bioróżnorodność) - każdy gatunek odgrywa ważną rolę w ekosystemie i jest potrzebny do zachowania równowagi. Walory przyrody sprzyjają też turystyce i rekreacji. Ekosystem to nieożywione elementy środowiska (biotop) i żyjące w nich organizmy (biocenoza), ściśle ze sobą powiązane, np. las, jezioro, łąka.

34.Park narodowy

Obszar o wybitnych walorach przyrodniczych i krajobrazowych o powierzchni powyżej 1000 ha. Chroni się w nim całą przyrodę, a turyści mogą chodzić tylko po oznakowanych szlakach. W Polsce są 23 parki narodowe; najliczniej odwiedzany jest Tatrzański Park Narodowy.

35.Park krajobrazowy

Forma ochrony, której celem jest zachowanie walorów przyrodniczych, historycznych, kulturowych i krajobrazowych. Można w nim prowadzić tylko taką działalność gospodarczą, która nie przekształca znacznie krajobrazu. Przykład: Park Krajobrazowy „Dolina Baryczy”. W Polsce jest ich 126.

36.Rezerwat przyrody

Obszar zwykle mniejszy niż 500 ha, na którym wszelka działalność gospodarcza jest zakazana. Rezerwaty chronią roślinność (florystyczne), zwierzęta (faunistyczne), budowę geologiczną (geologiczne), rzeźbę terenu (krajobrazowe) i lasy (leśne). Przykład: rezerwat Nad Tanwią na Roztoczu (krajobrazowy i leśny).

37.Park narodowy, park krajobrazowy i rezerwat - różnice

Park narodowy: ponad 1000 ha, ochrona całej przyrody, ruch turystów tylko szlakami. Rezerwat przyrody: zwykle poniżej 500 ha, chroni wybrany element przyrody, działalność gospodarcza zakazana. Park krajobrazowy: chroni walory przyrodnicze, historyczne, kulturowe i krajobrazowe, dozwolona działalność, która nie przekształca znacznie krajobrazu.

38.Pomniki przyrody i ochrona gatunkowa

Pomnik przyrody to pojedynczy twór przyrody (albo ich skupisko) o szczególnej wartości, np. stare drzewo lub głaz narzutowy, taki jak Głaz Królewski w województwie zachodniopomorskim; w Polsce jest ich prawie 35 tys. Ochrona gatunkowa obejmuje rzadkie i zagrożone gatunki zwierząt, roślin i grzybów - ścisłą ochroną objęto m.in. 589 gatunków zwierząt, 415 gatunków roślin i 232 gatunki grzybów.

39.Białowieski Park Narodowy

Chroni ostatni w Europie las pierwotny, czyli las niezmieniony przez działalność człowieka, z wieloma gatunkami roślin i zwierząt, także zagrożonych. Symbolem parku jest żubr - największy ssak lądowy Europy; w Puszczy Białowieskiej żyje około 900 żubrów, to największa wolno żyjąca populacja na świecie. Park jest wpisany na Listę UNESCO.

40.Narwiański Park Narodowy i Park Narodowy Gór Stołowych

Narwiański PN, zwany „polską Amazonią”, chroni odcinek Narwi płynącej wieloma korytami, z rozlewiskami i podtopionymi łąkami; żyje tam ponad 200 gatunków ptaków. W Parku Narodowym Gór Stołowych są Błędne Skały - labirynt wyrzeźbiony przez wodę i wiatr w piaskowcu.