Skały, surowce, klimat i wody Polski - Planeta Nowa 7

1.Skały i ich podział ze względu na sposób powstania

Skały budują litosferę i składają się z minerałów - naturalnie powstałych pierwiastków albo związków chemicznych. Skały magmowe - utworzone z magmy lub lawy. Skały osadowe - powstałe z okruchów innych skał lub obumarłych organizmów. Skały przeobrażone (metamorficzne) - utworzone ze skał magmowych i osadowych przekształconych pod wpływem bardzo wysokiej temperatury i ogromnego ciśnienia.

2.Skały magmowe głębinowe i wylewne

Skały magmowe głębinowe powstały z magmy zastygłej we wnętrzu Ziemi, np. granit i gabro. Skały magmowe wylewne powstały z lawy, np. bazalt, andezyt i pumeks.

3.Rodzaje skał osadowych

Okruchowe: luźne (ił, piasek, żwir) i zwięzłe (piaskowiec, zlepieniec, glina). Pochodzenia chemicznego: sól kamienna, sól potasowa, gips, wapień. Pochodzenia organicznego: węgiel brunatny, węgiel kamienny, ropa naftowa, wapień.

4.Skały występujące w Polsce

Około 3/4 powierzchni kraju pokrywają skały pozostawione przez lądolód skandynawski - głównie gliny, piaski i żwiry (północna i środkowa Polska). Na wyżynach są m.in. wapienie i piaskowce, a w górach także granity, bazalty i gnejsy. Najwięcej rodzajów skał występuje w Sudetach.

5.Surowce mineralne

Skały wydobywane, przetwarzane i wykorzystywane przez człowieka. W Polsce wydobywa się ponad 70 ich rodzajów, ale istotne znaczenie dla gospodarki ma tylko kilkanaście. Dzielimy je na cztery grupy: metaliczne, skalne, energetyczne i chemiczne.

6.Surowce metaliczne w Polsce

Wydobywa się rudy miedzi z domieszką srebra na Nizinie Śląskiej w okolicach Lubina i Głogowa. Miedź służy m.in. do produkcji urządzeń elektrycznych, elektronicznych i grzewczych, kabli, pokryć dachowych i instalacji wodociągowych; z cynkiem tworzy mosiądz. Rudy żelaza oraz rudy cynku i ołowiu występują, ale obecnie się ich nie eksploatuje.

7.Surowce skalne w Polsce

Mają duże znaczenie dla budownictwa. Wapienie (do produkcji cementu) są m.in. na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej, Lubelskiej i Kieleckiej, gipsy w Niecce Nidziańskiej. Żwiry, piaski i gliny są powszechne na nizinach i pojezierzach (także do produkcji ceramiki). Granity, bazalty i marmury z Sudetów (np. Strzelin) służą w budownictwie drogowym i jako materiały dekoracyjne.

8.Surowce energetyczne w Polsce

Najważniejsze dla gospodarki, bo dają energię elektryczną. Węgiel kamienny - Górnośląskie i Lubelskie Zagłębie Węglowe (Bogdanka); węgiel brunatny - okolice Bełchatowa, Bogatyni i Konina; gaz ziemny - m.in. Wielkopolska, Podkarpacie, dno Bałtyku; ropa naftowa (małe złoża) - koło Gorzowa Wlkp., w Karpatach, pod dnem Bałtyku. Z węgla kamiennego są tworzywa sztuczne, barwniki i leki, z ropy - benzyna, oleje i smary, a gaz służy głównie do ogrzewania i produkcji nawozów.

9.Surowce chemiczne w Polsce

Największe znaczenie ma sól kamienna, wydobywana głównie w okolicach Inowrocławia i w Kłodawie. Służy do produkcji artykułów spożywczych i wyrobów chemicznych oraz do posypywania oblodzonych dróg. W Polsce są też złoża siarki, ale jej wydobycie jest niewielkie.

10.Czynniki kształtujące klimat Polski

Jest ich sześć: ilość energii słonecznej docierającej do powierzchni terenu (umiarkowana, bo Polska leży w przybliżeniu między 49°N a 55°N), położenie między Oceanem Atlantyckim a kontynentem azjatyckim, ciepłe prądy morskie (Prąd Północnoatlantycki i Prąd Norweski), położenie nad Morzem Bałtyckim, ukształtowanie powierzchni oraz przemieszczanie się mas powietrza.

11.Przejściowość klimatu Polski

Polska leży w środkowej Europie między Oceanem Atlantyckim na zachodzie a Azją na wschodzie, dlatego jej klimat ma cechy przejściowe między morskim (zachód Europy) a kontynentalnym (wschód). Im dalej na wschód, tym mniejsze roczne sumy opadów i większa roczna amplituda temperatury. Nazywamy go klimatem umiarkowanym ciepłym przejściowym; na wschodnich krańcach kraju ma więcej cech kontynentalnych, a na zachodnich - morskich.

12.Prądy morskie, Bałtyk i ukształtowanie powierzchni a klimat Polski

Ciepłe prądy morskie - Prąd Północnoatlantycki i Prąd Norweski - ocieplają zachodnią Europę, co zwiększa kontrast z jej wschodem. Bałtyk łagodzi klimat, ale przez niewielkie rozmiary tylko do kilkudziesięciu kilometrów od brzegu. Od rzeźby terenu zależą rozkład opadów i temperatura, a pasowy układ rzeźby (równoleżnikowy przebieg Karpat i Sudetów) sprawia, że docierają do nas głównie masy powietrza z zachodu i ze wschodu.

13.Ciśnienie atmosferyczne, wyż i niż baryczny

Ciśnienie atmosferyczne to nacisk powietrza na powierzchnię Ziemi, podawany w hektopaskalach (hPa). Wyż baryczny (W) to obszar wyższego ciśnienia, niż baryczny (N) - niższego. Wiatr, czyli poziomy ruch powietrza, wieje od wyżu do niżu, bo powietrze wyrównuje różnice ciśnienia. Izobary to linie łączące punkty o tym samym ciśnieniu.

14.Masy powietrza

Fragmenty atmosfery o podobnej temperaturze i wilgotności. Nad Polskę napływają z wielu kierunków i mają różne właściwości, dlatego pogoda w naszym kraju często się zmienia. Najwięcej z nich przybywa z zachodu, znad Atlantyku, rzadziej znad Azji, a tylko sporadycznie z południa Europy i Afryki oraz z Arktyki.

15.Powietrze polarne morskie (PPm) i polarne kontynentalne (PPk)

PPm napływa z zachodu najczęściej: zimą przynosi ocieplenie, deszcz ze śniegiem i odwilż, latem ochłodzenie, wzrost zachmurzenia i opady. PPk napływa ze wschodu, głównie zimą - wtedy jest mroźno i słonecznie; latem przynosi dni upalne i suche.

16.Powietrze arktyczne (PA) i masy zwrotnikowe (PZm, PZk)

PA napływa z północy najczęściej wiosną (przymrozki, majowe ochłodzenia), a zimą przynosi silne mrozy i obfite opady śniegu. PZm z południowego zachodu jest ciepłe i wilgotne - powoduje wzrost temperatury i burze. PZk z południowego wschodu jest ciepłe lub gorące, suche i bardzo zapylone - daje słoneczną pogodę.

17.Temperatura powietrza w Polsce

Średnia roczna temperatura wynosi od 6,5°C na Pojezierzu Suwalskim do 8,5°C na zachodzie kraju, a w najwyższych partiach gór około 0°C. Najzimniejszy jest zwykle styczeń, najcieplejszy - zazwyczaj lipiec. Średnia roczna amplituda temperatury wynosi około 19°C na zachodnich krańcach i przekracza 22°C na wschodzie.

18.Termiczne pory roku

Pory roku wyznaczone na podstawie średniej dobowej temperatury powietrza, czyli uśrednionej wartości ze wszystkich pomiarów w ciągu doby. W Polsce jest ich sześć: przedwiośnie (0-5°C), wiosna (5-15°C), lato (powyżej 15°C), jesień (5-15°C), przedzimie (0-5°C) i zima (poniżej 0°C).

19.Okres wegetacyjny

Część roku, w której średnia dobowa temperatura powietrza przekracza 5°C, co umożliwia wzrost i rozwój roślin - dlatego ma duży wpływ na rolnictwo. W Polsce trwa od 190 dni na Pojezierzu Suwalskim do 225 dni na zachodzie kraju i w Kotlinie Sandomierskiej, a w wyższych partiach gór około 100 dni.

20.Opady atmosferyczne w Polsce

Średnia roczna suma opadów wynosi około 600 mm, a większość przypada na półrocze letnie. Na ich wielkość wpływają wysokość bezwzględna, rzeźba terenu oraz kierunek i rodzaj mas powietrza. Najwyższe opady są w górach (w Tatrach około 1800 mm), najniższe na Pojezierzu Wielkopolskim i Nizinie Mazowieckiej (poniżej 550 mm). Te regiony leżą częściowo w cieniu opadowym Pojezierza Pomorskiego i Mazurskiego, których wzniesienia zatrzymują wilgoć znad Atlantyku i Bałtyku.

21.Wiatry w Polsce

Przeważają wiatry zachodnie, czyli wiejące z północnego zachodu, zachodu i południowego zachodu. Najsilniejsze wiatry wieją w górach i na wybrzeżu; tam też występują wiatry lokalne - bryza nad Bałtykiem i halny w Tatrach.

22.Bryza

Wiatr lokalny na wybrzeżu, który powstaje z różnic temperatury lądu i morza. W dzień ląd nagrzewa się szybciej, powietrze nad nim się wznosi i tworzy się niż - bryza wieje od morza ku lądowi. Nocą ląd szybciej się wychładza, a woda dłużej trzyma ciepło, więc niż jest nad morzem i wiatr wieje od lądu ku morzu.

23.Halny

Ciepły, suchy i porywisty wiatr wiejący z południa w Tatrach, gdy po obu stronach gór jest duża różnica ciśnienia. Wilgotne powietrze wznosi się po południowych stokach i ochładza średnio o 0,6°C na 100 m - tworzą się chmury i pada deszcz. Za grzbietem osuszone powietrze szybko opada i ogrzewa się średnio o 1°C na 100 m.

24.Wpływ zmienności pogody na gospodarkę

Pogoda w Polsce zmienia się z dnia na dzień, a nawet z godziny na godzinę, dlatego trudno o wiarygodną prognozę na kilkanaście dni. Zmienność pogody szczególnie mocno wpływa na transport, rolnictwo i turystykę.

25.Utrudnienia w transporcie, rolnictwie i turystyce

Gołoledź pojawia się często wczesną wiosną, gdy napływowi mroźnego powietrza polarnego kontynentalnego towarzyszy deszcz - powoduje wypadki i opóźnienia. Mgły utrudniają ruch lotniczy. Wiosenne przymrozki niszczą pąki kwiatowe i zawiązki owoców w sadach. Zbyt ciepła zima zamyka stoki narciarskie, a letnie załamania pogody nad Bałtykiem (spadek temperatury, silny wiatr, opady) psują wypoczynek i przynoszą straty handlowcom.

26.System rzeczny, dorzecze, zlewisko i dział wodny

Rzeka to naturalny ciek, którym woda spływa pod wpływem grawitacji; zaczyna się zwykle w źródle (miejscu wypływu wód podziemnych). Rzeka główna uchodzi do morza, a dopływy - do niej. System rzeczny to rzeka główna z dopływami. Dorzecze to obszar, z którego wody spływają do jednego systemu rzecznego, a zlewisko - do jednego morza. Dział wodny to granica między dorzeczami lub zlewiskami.

27.Ujście deltowe i ujście lejkowate

Ujście to miejsce, w którym wody rzeki wpływają do morza lub innej rzeki. Delta powstaje, gdy morze jest płytkie i nie ma silnych prądów przybrzeżnych, więc materiał skalny gromadzi się u ujścia (np. Dunaj). Ujście lejkowate tworzy się tam, gdzie występują pływy, a naniesiony materiał jest regularnie usuwany (np. Tamiza).

28.Cechy sieci rzecznej Polski

Prawie cała Polska leży w zlewisku Morza Bałtyckiego; tylko niewielkie tereny na południu należą do zlewisk Morza Czarnego (dorzecze Dniestru) i Morza Północnego (dorzecze Łaby). Dorzecza Wisły i Odry zajmują niemal 90% powierzchni kraju i są asymetryczne: części lewobrzeżne są mniejsze od prawobrzeżnych, bo powierzchnia Polski jest nachylona ku północnemu zachodowi.

29.Zasilanie deszczowo-śnieżne i przepływ

Polskie rzeki mają zasilanie deszczowo-śnieżne - ich wody pochodzą głównie z opadów deszczu i topniejącego śniegu. Przepływ to ilość wody, która w ciągu sekundy przepływa w określonym miejscu rzeki. Największe przepływy są wczesną wiosną, gdy topnieje śnieg, a wysokie także latem po obfitych deszczach.

30.Wisła

Najdłuższa rzeka Polski (1022 km) i najdłuższa rzeka uchodząca do Bałtyku; dorzecze 194 tys. km². Źródła ma na stokach Baraniej Góry w Beskidzie Śląskim, uchodzi do Zatoki Gdańskiej. Przepływa przez wszystkie pasy rzeźby terenu, a w środkowym biegu zachowała niemal dziki krajobraz; cenne tereny chroni m.in. Kampinoski Park Narodowy.

31.Odra

Druga pod względem długości rzeka Polski: 841 km, w tym 716 km w Polsce; dorzecze 119 tys. km². Wypływa z Gór Odrzańskich w Czechach. Uregulowana na znacznej długości, jest najdłuższą śródlądową drogą wodną w Polsce (wozi się nią m.in. węgiel i piasek). Skutkiem regulacji są starorzecza - zbiorniki odcięte od obecnego koryta. Dolinę chroni m.in. Park Narodowy „Ujście Warty”.

32.Jeziora Polski

W Polsce jest około 9 tys. jezior, głównie małych i niezbyt głębokich; zajmują tylko 1% obszaru kraju i są rozmieszczone nierównomiernie. Najwięcej jezior jest na Pojezierzu Pomorskim. Największe jezioro to Śniardwy (113,4 km²), drugie - Mamry (102,8 km²), oba w Krainie Wielkich Jezior Mazurskich. Najgłębsze jest Hańcza (108,5 m) na Pojezierzu Suwalskim. Jeziora w górach nazywa się stawami.

33.Typy jezior w Polsce: polodowcowe i przybrzeżne

Morenowe (np. Śniardwy, Mamry) - woda wypełniła obniżenia między pagórami morenowymi; płytkie, rozległe, o urozmaiconej linii brzegowej. Rynnowe (np. Jeziorak, Gopło) - misy wyżłobiły wody płynące pod lądolodem; podłużne i głębokie. Cyrkowe (np. Czarny Staw pod Rysami) - woda wypełniła cyrk lodowcowy; małe i głębokie. Przybrzeżne (np. Gardno, Jamno) - mierzeje odcięły zatoki od morza; dosyć duże, ale płytkie.

34.Znaczenie gospodarcze rzek i jezior

Wody zużywają zakłady przemysłowe (zwłaszcza produkujące nawozy sztuczne, celulozę i papier); elektrownie wodne wytwarzają z nich energię elektryczną. Rzekami nawadnia się pola, a po uzdatnieniu dają wodę mieszkańcom miast (np. Warszawy i Krakowa). Rzeki i kanały to drogi transportu wodnego, a pojezierza, rzeki i sztuczne zbiorniki (np. najpojemniejsze Jezioro Solińskie na Sanie) sprzyjają turystyce i sportom wodnym.

35.Powódź i jej przyczyny

Powódź to sytuacja, gdy poziom wody, np. w rzece, podnosi się tak, że woda występuje z brzegów i zalewa okoliczne tereny, powodując straty i zagrożenie dla ludzi. Przyczyną są roztopy wiosną i intensywne opady deszczu, najczęściej latem; na wybrzeżu także cofka (podniesienie się wody w ujściu rzeki). Najbardziej zagrożone są dorzecza Odry na Dolnym Śląsku i Wisły w Małopolsce, także ich dopływy, np. Nysa Kłodzka i Dunajec.

36.Skutki powodzi

Zagrożenie dla zdrowia i życia ludzi oraz ogromne straty materialne: uszkodzone budynki, drogi, linie kolejowe, mosty i porty rzeczne. Zalane oczyszczalnie ścieków i szamba zanieczyszczają gleby oraz wody gruntowe i powierzchniowe. Fala powodziowa nanosi piasek, żwir i szczątki roślin, które zamulają i spłycają koryta rzek.

37.Największe powodzie ostatnich lat w Polsce

W lipcu 1997 r. w dorzeczu Odry zginęło 56 osób, a straty oszacowano na 12 mld zł. W maju i czerwcu 2010 r. w dorzeczach Odry i Wisły zginęło 12 osób, a straty wyniosły około 10 mld zł. Najbardziej ucierpiały województwa dolnośląskie i małopolskie. W 2024 r. fala powodziowa w Kłodzku miała niemal 8 m wysokości.

38.Wały przeciwpowodziowe i regulacja koryt

Obszar zalewowy między wałami leży na tej samej wysokości co tereny za nimi, więc woda może przez wały przesiąknąć. W miastach i na terenach przemysłowych wały i regulacja są zwykle konieczne, ale na terenach leśnych, łąkowych i rolniczych mogą szkodzić - fala, która nie rozleje się na polach, niszczy gęsto zabudowane obszary. Wyprostowanie i skrócenie Odry o około 150 km przyspieszyło i wzmocniło falę powodziową.

39.Zapory i sztuczne zbiorniki a powodzie

Regulują wielkość przepływu rzek i gromadzą nadmiar wody, więc są dość skutecznym, choć drogim sposobem ograniczania powodzi. Pełnią jednak też inne funkcje (zasilanie elektrowni wodnych, rekreacja), dlatego ich możliwości przeciwpowodziowe nie są w pełni wykorzystywane. Ich budowa bywa związana z wysiedleniem ludności i zmienia warunki życia roślin i zwierząt.

40.Kompleksowa ochrona przeciwpowodziowa

Działania obejmujące całe dorzecze: właściwe zagospodarowywanie terenów nadrzecznych (najbardziej zagrożonych nie należy zabudowywać), czasowe zatrzymywanie wód powodziowych, w tym przywracanie retencji naturalnej (zdolności do gromadzenia i przetrzymywania wody, jaką mają np. lasy), unikanie zbędnej regulacji koryt oraz budowa polderów powodziowych - obszarów, na których woda może się rozlewać bez wyrządzania strat.