Położenie, budowa geologiczna i rzeźba Polski - Planeta Nowa 7

1.Trzy sposoby rozumienia położenia kraju

Położenie geograficzne - lokalizacja względem obiektów geograficznych (kontynentów, mórz, gór, nizin, rzek). Położenie polityczne - umiejscowienie wśród innych państw i cechy wpływające na politykę i gospodarkę. Położenie matematyczne - współrzędne geograficzne skrajnych punktów kraju.

2.Położenie geograficzne Polski i jej granice naturalne

Polska leży w centralnej części Europy, w dużej części na Nizinie Środkowoeuropejskiej, od południowych wybrzeży Morza Bałtyckiego po Karpaty. Wyznaczają ją głównie granice naturalne: na zachodzie rzeki Odra i Nysa Łużycka, na wschodzie długi odcinek wzdłuż Bugu, na południu łańcuchy górskie Sudety i Karpaty.

3.Granice i powierzchnia Polski w liczbach

Granica państwowa ma 3572 km: lądowa 3071 km (najdłuższa z Czechami - 796 km, najkrótsza z Litwą - 104 km) i morska 501 km. Linia brzegowa liczy 687 km. Powierzchnia całkowita (ląd i woda): 322,7 tys. km², obszar lądowy z wodami śródlądowymi: 311,9 tys. km², powierzchnia administracyjna: 313,9 tys. km².

4.Położenie polityczne Polski

Polska ma siedmiu sąsiadów: Niemcy, Czechy, Słowację, Ukrainę, Białoruś, Litwę i Rosję. Przez jej obszar biegną szlaki komunikacyjne łączące wschód i zachód Europy. Ważne jest też położenie nad Morzem Bałtyckim, które pozwala przewozić towary drogą morską, nawet z innych części świata.

5.Polska część Bałtyku

Morskie wody wewnętrzne - m.in. Zalew Szczeciński, Zalew Wiślany i część Zatoki Gdańskiej. Morze terytorialne - pas wód o szerokości 12 mil morskich od linii brzegowej. Morska strefa ekonomiczna - Polska ma tu wyłączne prawo do korzystania z bogactw naturalnych, a inne kraje mogą tylko żeglować. Mila morska to 1852 m.

6.Położenie matematyczne Polski - skrajne punkty

Wyznaczają je współrzędne skrajnych punktów: północ - brzeg morza w Jastrzębiej Górze (54°50'N), południe - szczyt Opołonek (49°00'N), wschód - zakole Bugu koło Hrubieszowa (24°09'E), zachód - zakole Odry koło Cedyni (14°07'E).

7.Rozciągłość południkowa

Odległość między punktami terytorium wysuniętymi najdalej na północ i na południe, w stopniach kątowych lub w kilometrach. Gdy oba punkty leżą na tej samej półkuli, odejmujemy ich szerokości geograficzne; wynik w stopniach mnożymy przez 111 km (tyle w przybliżeniu ma 1° na południku). Dla Polski: 5°50', czyli ok. 647,5 km.

8.Rozciągłość równoleżnikowa

Odległość między punktami terytorium wysuniętymi najdalej na wschód i na zachód, w stopniach kątowych lub w kilometrach. Gdy oba punkty leżą na tej samej półkuli, odejmujemy ich długości geograficzne. Dla Polski wynosi 10°02'.

9.Konsekwencje rozciągłości Polski

Rozciągłość równoleżnikowa: Słońce wschodzi i zachodzi na wschodnich krańcach około 40 minut wcześniej niż na zachodnich; Polska leży w dwóch strefach czasowych. Rozciągłość południkowa: na południu Słońce góruje każdego dnia niemal o 6° wyżej niż na północy, a najdłuższy dzień trwa na północy ponad 17 godz., na południu ponad 16 godz. W Europie te różnice są dużo większe (ponad 5 godz., pięć stref czasowych, ponad 35°, trzy strefy klimatyczne).

10.Dzieje Ziemi i tabela stratygraficzna

Ziemia powstała około 4,6 mld lat temu. Jej historię dzielimy na ery i okresy, które przedstawia tabela stratygraficzna - czytamy ją od dołu do góry, czyli od wydarzeń najstarszych do najmłodszych. Ery: prekambr, paleozoiczna, mezozoiczna, kenozoiczna. Wygląd Ziemi kształtowały m.in. ruchy górotwórcze (fałdowania) związane ze zderzaniem się płyt litosfery oraz zlodowacenia wynikające ze zmian klimatu.

11.Era paleozoiczna na obszarze Polski

Trwały kaledońskie ruchy górotwórcze z działalnością wulkaniczną - częściowo sfałdowały Góry Świętokrzyskie i Sudety, które ponownie wypiętrzyły hercyńskie ruchy górotwórcze. W karbonie zaczęły powstawać pokłady węgla kamiennego, a pod koniec ery, w gorącym i suchym klimacie z silnym parowaniem wód, złoża soli kamiennej. W morzach żyły trylobity, które przetrwały jako skamieniałości (szczątki, odciski lub ślady dawnych organizmów).

12.Powstawanie węgla kamiennego

W karbonie panował gorący i wilgotny klimat, w którym rosły bujne lasy drzewiastych paproci, skrzypów i widłaków. Z ich szczątków na bagnistych terenach powstawały warstwy torfu, przykrywane co jakiś czas osadami (np. piaskami rzecznymi). Pod naciskiem nadległych warstw torf zmieniał się w węgiel brunatny, a potem w węgiel kamienny.

13.Era mezozoiczna na obszarze Polski

Obszar Polski zajmowały głównie zbiorniki morskie. Z muszli i szkieletów żyjących w nich organizmów powstały wapienie, które budują m.in. Wyżynę Krakowsko-Częstochowską. Rozwijał się świat roślin i zwierząt - żyły dinozaury (ich tropy znaleziono m.in. w Górach Świętokrzyskich i na Śląsku). Pod koniec ery zaczęły się alpejskie ruchy górotwórcze.

14.Era kenozoiczna i czwartorzęd

Na początku kenozoiku alpejskie ruchy górotwórcze sfałdowały Karpaty i objęły też Sudety oraz pas Wyżyn Polskich; w Sudetach i na ich przedpolu działały wulkany. Zaczęły się tworzyć złoża węgla brunatnego (okolice Bełchatowa, Bogatyni, Konina). Ostatni okres, czwartorzęd, dzielimy na plejstocen (ochłodzenie, na teren Polski wkroczył lądolód) i holocen (od około 12 tys. lat temu do dziś).

15.Jednostki geologiczne na obszarze Polski

W Polsce graniczą trzy główne jednostki geologiczne Europy: prekambryjska platforma wschodnioeuropejska (część północno-wschodnia), platforma paleozoiczna z górami kaledońskimi i hercyńskimi - kaledonidami i hercynidami (część południowo-zachodnia) oraz strefa fałdowań alpejskich (część południowa, np. Karpaty). Dlatego w Polsce są góry o różnej budowie i wysokości.

16.Góry i ich podział

Góry wyróżniają się urozmaiconą rzeźbą, wysokościami względnymi ponad 300 m i piętrami roślinności. Powstają przez zderzanie się i oddalanie płyt litosfery oraz działalność wulkaniczną, a niszczą je mróz, wiatr, woda i lodowce. Ze względu na genezę dzielimy je na fałdowe, zrębowe i wulkaniczne, a polskie góry ze względu na wysokość - na wysokie (Tatry), średnie (np. Beskidy) i niskie (Góry Świętokrzyskie).

17.Góry fałdowe

Powstają w miejscach zderzania się płyt litosfery: warstwy skał utworzone na dnie oceanów zostają sfałdowane i wypiętrzone. Taką budowę ma większość gór na Ziemi, m.in. najdłuższe (Kordyliery i Andy) i najwyższe (Himalaje). W Europie są to m.in. Alpy, Pireneje i Karpaty.

18.Karpaty w Polsce: Tatry i Beskidy

Karpaty to góry fałdowe, drugie w Europie pod względem obszaru; w Polsce leży tylko 1/10 ich powierzchni. Tatry to jedyne pasmo polskich Karpat o rzeźbie wysokogórskiej (turnie, granie, stożki piargowe, żleby), z Rysami (2499 m n.p.m.). Większość zajmują Beskidy - góry średnie o łagodnych, zalesionych wzniesieniach (m.in. Gorce, Beskid Sądecki, Bieszczady z połoninami); najwyższa jest Babia Góra (1724 m n.p.m.) w Beskidzie Żywieckim.

19.Góry zrębowe

Powstają, gdy wypiętrzane sztywne skały nie fałdują się, lecz pękają i przesuwają się wzdłuż uskoków (powierzchni pęknięć) - nawet o setki kilometrów w poziomie i kilka kilometrów w pionie. Wypiętrzone bloki to zręby tektoniczne, a obniżone - rowy tektoniczne. W Europie to m.in. Harz i Schwarzwald w Niemczech oraz Sudety.

20.Sudety

Góry zrębowe w południowo-zachodniej Polsce, po obu stronach granicy z Czechami, złożone z kilkunastu pasm oddzielonych kotlinami (np. Kotliną Kłodzką). Powstały w ruchach kaledońskich i hercyńskich, a ostateczny wygląd nadały im fałdowania alpejskie. Zrębową budowę widać zwłaszcza w Górach Stołowych (spłaszczone wierzchołki, strome stoki, poziome warstwy skał). Najwyższe pasmo to Karkonosze - wał o płaskim grzbiecie ze Śnieżką (1603 m n.p.m.).

21.Góry wulkaniczne

Powstają, gdy na powierzchnię wydostają się lawa i inne materiały; góra to stożek czynnego lub wygasłego wulkanu (z ogniskiem magmy, kominem i kraterem). Leżą głównie na granicach płyt litosfery i w ich pobliżu; w Europie najwięcej wulkanów jest we Włoszech, w Grecji i na Islandii. W Polsce wulkany wybuchały miliony lat temu, przy ruchach alpejskich - pozostały fragmenty stożków i pól lawowych, głównie w Sudetach, oraz np. Góra Świętej Anny (407 m n.p.m.) na Wyżynie Śląskiej.

22.Góry Świętokrzyskie

Góry niskie, sfałdowane w kaledońskich i hercyńskich ruchach górotwórczych. Do gór niskich zalicza się tylko ich najwyższe pasmo - Łysogóry z Łysicą (614 m n.p.m.), a reszta przypomina krajobraz wyżynny. Występują tu gołoborza - rumowiska skalne powstałe w plejstocenie, gdy woda wielokrotnie zamarzała w szczelinach i rozsadzała skały.

23.Lodowce i granica wiecznego śniegu

Lodowce powstają powyżej granicy wiecznego śniegu, gdzie więcej śniegu przybywa, niż topnieje, więc pokrywa śnieżna utrzymuje się cały rok. Granica ta jest najwyżej na zwrotnikach (do 6000 m n.p.m.), na równiku nieco niżej, a ku biegunom obniża się do poziomu morza. Typy lodowców: górskie i lądolody (grube pokrywy lodowe na tysiącach km²). Dziś istnieją dwa lądolody: na Antarktydzie (ponad 4500 m grubości) i mniejszy na Grenlandii.

24.Zlodowacenia na obszarze Polski

W plejstocenie, gdy klimat się ochłodził, na Półwyspie Skandynawskim powstał lądolód, który rozprzestrzeniał się na południe i kilkakrotnie wkraczał do Polski. Okresy jego obecności to zlodowacenia; najważniejsze: Sanu (południowopolskie) - o największym zasięgu, prawie cała Polska, Odry (środkowopolskie) i Wisły (północnopolskie) - najmłodsze.

25.Rzeźba polodowcowa (glacjalna)

Rzeźba ukształtowana przez lądolód (osadzony materiał skalny) i wody z topnienia lodu. Formy te zbudowane są głównie z piasku, gliny i żwiru, więc z czasem się wyrównują. Dlatego najwyraźniejsze są na obszarze zlodowacenia Wisły, skąd lądolód ustąpił kilkanaście tysięcy lat temu - tylko tam zachowały się misy jezior, stąd nazwa pojezierza. Formy: wzgórza moreny czołowej, morena denna, eratyki, sandry, rynny, pradoliny.

26.Wzgórza moreny czołowej

Formy powstałe w wyniku akumulacji (osadzania) materiału skalnego u czoła lądolodu. To najwyższe wzniesienia Niżu Polskiego, np. Wieżyca (329 m n.p.m.) i Dylewska Góra (312 m n.p.m.).

27.Sandr

Rozległa równina zbudowana ze żwirów oraz z piasków naniesionych przez wody roztopowe, powstająca głównie przed czołem lądolodu, np. sandr Brdy.

28.Eratyk (głaz narzutowy)

Fragment skały przyniesiony przez lądolód z Półwyspu Skandynawskiego, np. głaz w okolicy wsi Rychnowo niedaleko Olsztynka.

29.Morena denna

Płaskie, lekko faliste lub pagórkowate obszary (wysoczyzny pojezierne) zbudowane z materiału skalnego, który osadzał się z powierzchni i wnętrza topniejącego lądolodu.

30.Rynny i jeziora rynnowe

Rynny to podłużne zagłębienia utworzone przez niszczącą (erozyjną) działalność wody płynącej pod lądolodem. Wypełnione wodą tworzą jeziora rynnowe, np. Gopło i Jeziorak.

31.Pradolina

Szeroka dolina utworzona wzdłuż czoła lądolodu podczas jego postoju przez wody wypływające z topniejącego lodu. Jedna z największych to Pradolina Toruńsko-Eberswaldzka, od okolic Torunia do północnych Niemiec.

32.Lodowce górskie w Polsce

Gdy niziny pokrywał lądolód, w Tatrach i w mniejszym stopniu w Karkonoszach istniały lodowce górskie. W odróżnieniu od lądolodu nie przykrywały całego obszaru ani nie rozchodziły się od środka, lecz przesuwały się dolinami i były dużo mniejsze. Śnieg z pól firnowych zmieniał się w lód spływający jęzorami; lód pogłębiał doliny i stromił ich zbocza, zmieniając doliny V-kształtne w U-kształtne. W górnych częściach dolin powstały kotły lodowcowe (dziś często z jeziorami, np. Mały Staw w Karkonoszach).

33.Polska - kraj nizin

Niziny stanowią około 9/10 terytorium Polski. Średnia wysokość kraju (173 m n.p.m.) jest niższa niż Europy (292 m n.p.m.). Najniższe miejsce: okolice wsi Marzęcino na Żuławach Wiślanych (2,2 m p.p.m.), najwyższy szczyt: Rysy (2499 m n.p.m.). Kraj jest nachylony w kierunku północno-zachodnim, dlatego w tę stronę płynie większość rzek.

34.Pasowy układ rzeźby terenu Polski

Rzeźba Polski układa się w sześć pasów, od północy: pobrzeża, pojezierza, Niziny Środkowopolskie, Wyżyny Polskie, Kotliny Podkarpackie i góry. Największy wpływ na rzeźbę miały ruchy górotwórcze i zlodowacenia, a modelują ją także rzeki, wody opadowe, wiatr i wody Bałtyku.

35.Pas pobrzeży

Równinny obszar przy Morzu Bałtyckim: Pobrzeże Szczecińskie, Koszalińskie i Gdańskie. Rzeźbę ukształtował w dużej mierze lądolód, a także wody Bałtyku (klify, mierzeje), wiatr (wydmy) i rzeki (równiny w ujściu Wisły). Na Żuławach Wiślanych są depresje - obszary położone poniżej poziomu morza.

36.Pas pojezierzy

Obejmuje Pojezierze Mazurskie, Pomorskie i Wielkopolskie. Dominuje tu rzeźba glacjalna ukształtowana zwłaszcza przez ostatnie zlodowacenie: liczne jeziora (w tym największe i najgłębsze w Polsce) i pagórkowaty krajobraz. Najwyższe wzniesienia nieznacznie przekraczają 300 m n.p.m.

37.Pas Nizin Środkowopolskich

Obejmuje Nizinę Wielkopolską, Śląską, Mazowiecką i Podlaską oraz Polesie Lubelskie. Rzeźbę ukształtowały wcześniejsze zlodowacenia i liczne rzeki. Przeważają równiny z szerokimi dolinami rzecznymi, w których leżą wydmy usypane przez wiatr wiejący od czoła lądolodu. Najwyższe wzniesienie to sztuczna Góra Kamieńska (406 m n.p.m.).

38.Pas Wyżyn Polskich

Obejmuje m.in. Wyżynę Śląską, Krakowsko-Częstochowską, Małopolską, Lubelską i Roztocze. Ich podłoże budują skały z różnych er o różnej odporności na niszczenie, więc ukształtowanie jest bardzo zróżnicowane: rozpuszczane wapienie Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej tworzą krajobraz krasowy, a w lessach Wyżyny Lubelskiej wody opadowe żłobią wąwozy. Lessy powstały z pyłu niesionego przez wiatr od czoła lądolodu.

39.Pas Kotlin Podkarpackich

Pas o charakterze nizinnym: Kotlina Sandomierska i mniejsza Kotlina Oświęcimska, połączone Bramą Krakowską. Powstał w wyniku ruchów górotwórczych jako zapadlisko przedgórskie, które długo wypełniało morze, więc budują go skały osadzone na jego dnie. Jako obniżenie między wyżynami a Karpatami zbiera wiele rzek z wyżyn i gór.

40.Pas gór

Tworzą go Karpaty i Sudety, oddzielone Bramą Morawską. Różnią się budową geologiczną, wiekiem skał, klimatem, wysokością szczytów i piętrami klimatyczno-roślinnymi. Rzeźbę ukształtowały głównie ruchy górotwórcze, w Tatrach i Karkonoszach także lodowce górskie, a ponadto rzeki i ruchy masowe - przemieszczanie się mas skalnych po stoku pod wpływem siły ciężkości (tak powstają np. stożki piargowe).