Praca z mapą - Planeta Nowa 7

1.Mapa

Obraz powierzchni Ziemi lub jej fragmentu przedstawiony na płaszczyźnie, w skali i za pomocą znaków umownych.

2.Elementy mapy

Skala - informuje, ile razy pomniejszono na mapie rzeczywiste odległości. Legenda - zestawienie wszystkich znaków kartograficznych użytych na mapie wraz z ich wyjaśnieniem. Treść mapy - wszystkie informacje o terenie przedstawione za pomocą znaków kartograficznych. Siatka kartograficzna - pozwala odczytać współrzędne geograficzne punktu lub obszaru.

3.Podział map ze względu na skalę

Mapy topograficzne przedstawiają niewielkie fragmenty terenu i sporządza się je zwykle w skalach większych niż 1:200 000. Mapy przeglądowe obejmują rozległe obszary i wykonuje się je w skalach mniejszych niż 1:1 000 000.

4.Podział map ze względu na treść

Mapy ogólnogeograficzne pokazują najważniejsze informacje o obszarze, np. rzeźbę terenu, sieć rzeczną, miasta, drogi i granice państw. Mapy tematyczne najczęściej obrazują jedno zjawisko - są to m.in. mapy samochodowe, klimatyczne i glebowe.

5.Plan miasta

Mapa miasta wykonana w dużej skali. Nie zaznacza się na niej ukształtowania powierzchni ani siatki kartograficznej. Miejsca odnajduje się dzięki siatce kwadratowej (prostokątnej).

6.Jak opisać trasę na podstawie mapy turystycznej?

Odszukaj w legendzie sygnatury punktu startowego i końcowego, a potem te obiekty na mapie. Wybierz trasę i ustal, w których kierunkach geograficznych będziesz się poruszać. Na podstawie legendy opisz pokrycie terenu (np. las, zabudowa), rodzaje dróg i obiekty mijane po drodze.

7.Skala mapy

Informuje o tym, ile razy odległości na mapie są mniejsze niż odpowiadające im odległości w terenie.

8.Mała i duża skala mapy

W małej skali (np. 1:500 000) przedstawia się duże obszary, ale mapa jest mniej szczegółowa. W dużej skali (np. 1:50 000) sporządza się mapy niewielkich obszarów i są one bardziej szczegółowe. Im większa liczba po dwukropku, tym mniejsza skala.

9.Rodzaje skali

Skalę zapisuje się jako skalę liczbową (np. 1:100 000), skalę mianowaną (np. 1 cm - 1 km) albo przedstawia graficznie jako podziałkę liniową.

10.Skala liczbowa

Zapis skali w postaci ułamka, np. 1:100 000. Oznacza, że odległości w terenie pomniejszono na mapie 100 000 razy, czyli 1 cm na mapie to 100 000 cm w terenie.

11.Skala mianowana

Zapis skali z jednostkami, np. 1 cm - 1 km. Oznacza, że 1 cm na mapie odpowiada 1 km w terenie.

12.Podziałka liniowa

Graficzne przedstawienie skali: odcinek podzielony na równe części (zwykle po 1 cm) opisane odległościami w terenie, np. 0 - 1 - 2 - 3 km.

13.Jak zamienić skalę liczbową na mianowaną?

Liczba po dwukropku to centymetry w terenie odpowiadające 1 cm na mapie. Zamień je na metry (dzieląc przez 100) i ewentualnie na kilometry (dzieląc przez 1000). Przykład: 1:1 000 000 to 1 cm - 1 000 000 cm = 10 000 m, czyli 1 cm - 10 km. W drugą stronę zamieniasz km lub m z powrotem na centymetry.

14.Jak narysować podziałkę liniową?

Zamień skalę na mianowaną. Narysuj linię i podziel ją na co najmniej pięć odcinków po 1 cm. Pierwszy odcinek od lewej podziel na 10 części po 1 mm. Opisz kreski zgodnie ze skalą mianowaną: zero na końcu pierwszego odcinka, dalej kolejne wielokrotności odległości z 1 cm.

15.Jak obliczyć odległość w terenie na podstawie mapy?

Zamień skalę liczbową na mianowaną. Zmierz linijką odległość między obiektami na mapie (w cm). Pomnóż liczbę centymetrów przez odległość w terenie, której odpowiada 1 cm na mapie.

16.Siatka geograficzna i siatka kartograficzna

Obie tworzą południki i równoleżniki. Na globusie nazywamy je siatką geograficzną, a na mapie - siatką kartograficzną.

17.Południki

Linie łączące bieguny kuli ziemskiej, biegnące w kierunku północ-południe. Wszystkie mają tę samą długość i kształt półokręgów od jednego bieguna do drugiego.

18.Równoleżniki

Linie przecinające południki pod kątem prostym, biegnące w kierunku wschód-zachód. Mają kształt okręgów, które zmniejszają się wraz z odległością od równika, więc ich długość jest zróżnicowana.

19.Cechy południków i równoleżników

Południki: tej samej długości, półokręgi od bieguna do bieguna. Równoleżniki: różnej długości, okręgi malejące wraz z odległością od równika. Wspólne: przecinają się pod kątem prostym (na Ziemi i na globusie); jest ich nieskończenie wiele, ale na mapach i globusach pokazuje się tylko niektóre.

20.Współrzędne geograficzne

Długość i szerokość geograficzna, które dzięki południkom i równoleżnikom precyzyjnie opisują położenie miejsca na Ziemi. Podaje się je w stopniach kątowych (°); 1° = 60 minut (60'), a 1' = 60 sekund (60"). Zapis, np. 50°30'N, 19°45'E: najpierw szerokość, potem długość.

21.Długość geograficzna

Kąt zawarty między półpłaszczyzną południka zerowego (0°) a półpłaszczyzną południka przechodzącego przez dany punkt na powierzchni Ziemi. Wynosi od 0° do 180° na półkuli wschodniej (E) i zachodniej (W).

22.Szerokość geograficzna

Kąt zawarty między płaszczyzną równika (0°) a promieniem Ziemi przechodzącym przez dany punkt na jej powierzchni. Wynosi od 0° na równiku do 90° na biegunach, na półkuli północnej (N) i południowej (S).

23.Jak odczytać współrzędne geograficzne punktu z mapy?

Ustal, co ile stopni poprowadzono południki i równoleżniki. Sprawdź, w którą stronę rosną ich wartości - to wskazuje półkule (na półkuli wschodniej południki rosną ku wschodowi, na półkuli północnej równoleżniki - ku północy). Odczytaj wartość południka i równoleżnika, na których leży punkt, a gdy leży między liniami, oszacuj minuty, pamiętając, że 1° = 60'.

24.Szacowanie minut między liniami siatki

Gdy linie siatki poprowadzono co 1°, punkt w 1/4 odległości od niższej wartości leży o 15' dalej, w połowie - o 30', a w 3/4 - o 45'. Np. połowa drogi między 50°N a 51°N to 50°30'N.

25.Jak odszukać obiekt o podanych współrzędnych?

Ustal, co ile stopni poprowadzono linie siatki. Odszukaj podany równoleżnik i południk, a jeśli ich nie ma na mapie, wyobraź je sobie w odpowiedniej części odległości między sąsiednimi liniami. Obiekt leży w miejscu przecięcia tych linii.

26.Metody prezentacji zjawisk na mapach

Najczęściej stosuje się metody: sygnaturową, izolinii, kartogramu i kartodiagramu. Wybór metody zależy m.in. od tematu, przeznaczenia i skali mapy. Na jednej mapie można połączyć dwie lub kilka metod.

27.Metoda sygnaturowa

Przedstawia obiekty zbyt małe, aby pokazać je w skali mapy. Sygnaturami mogą być figury geometryczne, litery lub obrazki naśladujące wygląd obiektów, np. złoża surowców mineralnych.

28.Metoda izolinii

Przedstawia zjawiska zmieniające się w przestrzeni w sposób ciągły. Izolinie łączą na mapie punkty o takiej samej wartości danego parametru, np. izotermy łączą punkty o jednakowej temperaturze powietrza.

29.Metoda kartogramu

Przedstawia natężenie zjawiska w poszczególnych jednostkach, np. województwach lub państwach, za pomocą barw o ustalonej skali. Ciemniejsza barwa oznacza większe natężenie, jaśniejsza - mniejsze (np. gęstość zaludnienia).

30.Metoda kartodiagramu

Przedstawia wielkość albo strukturę zjawiska na danym obszarze za pomocą wykresów (np. słupkowych) lub diagramów (np. kołowych) naniesionych na mapę, np. strukturę zatrudnienia w województwach.

31.Jak odczytać kartogram i kartodiagram?

Kartogram: sprawdź w legendzie barwę danego przedziału, odszukaj obszary tej barwy i odczytaj z legendy przedział wartości. Kartodiagram: znajdź na mapie odpowiedni wykres (np. najwyższy słupek), zmierz go linijką, odmierz tę długość na słupku w legendzie i odczytaj przybliżoną wartość.

32.Poziomice

Izolinie łączące punkty o tej samej wysokości nad poziomem morza. Za ich pomocą zwykle przedstawia się ukształtowanie powierzchni. Powierzchnie między nimi można wypełnić barwami według skali barw hipsometrycznych.

33.Metoda poziomicowa

Przedstawianie ukształtowania powierzchni poziomicami, stosowane często na mapach w dużych skalach. Pozwala odczytać wysokość formy terenu, jej kształt oraz nachylenie stoków.

34.Metoda hipsometryczna

Przedstawianie ukształtowania powierzchni barwami według skali barw hipsometrycznych (od zielonej na nizinach do brązowej wysoko), stosowane na mapach w małych skalach. Pozwala łatwo odczytać, jakie formy terenu występują na obszarze, np. niziny, wyżyny, góry.

35.Wysokość bezwzględna

Wysokość mierzona od poziomu morza. Podaje się ją w metrach nad poziomem morza (m n.p.m.) lub w metrach poniżej poziomu morza (m p.p.m.).

36.Wysokość względna

Wysokość mierzona od innego punktu odniesienia niż poziom morza, np. od dna doliny lub podnóża wzniesienia. Podaje się ją w metrach (m). Oblicza się ją, odejmując od wysokości bezwzględnej wyższego punktu wysokość bezwzględną niższego.

37.Jak czytać mapę poziomicową?

Wartości poziomic rosną ku najwyższym punktom; szczyt otacza zwykle kilka zamkniętych poziomic. W dolinie wartości poziomic maleją w kierunku dna (rzeki), a poziomice biegną niemal równolegle do rzeki. Im bliżej siebie leżą poziomice, tym stok jest bardziej stromy; gdy leżą daleko od siebie, stok jest łagodny.

38.Orientowanie mapy

Takie ułożenie mapy, aby kierunki geograficzne na mapie pokrywały się z kierunkami w terenie. Można to zrobić za pomocą kompasu (lub busoli) albo za pomocą obiektów w terenie. Na mapach w dużych skalach północ jest zwykle na górze, południe na dole, zachód z lewej, a wschód z prawej.

39.Jak zorientować mapę za pomocą kompasu?

Rozłóż mapę poziomo. Przyłóż kompas do lewej krawędzi ramki mapy i poczekaj, aż igła magnetyczna się zatrzyma i wskaże północ. Obracaj mapę razem z kompasem, aż kierunek północny na mapie pokryje się z kierunkiem wskazanym przez igłę.

40.Jak zorientować mapę za pomocą obiektów w terenie?

Wybierz kilka charakterystycznych obiektów w okolicy, np. samotne drzewo, pojedynczy budynek lub most. Odszukaj je na mapie i ustal, gdzie się znajdujesz. Obracaj mapę, aż kierunki do obiektów w terenie pokryją się z kierunkami do nich na mapie.