Administracja publiczna, prawa obywatela i prawo UE

1.Rodzaje norm prawa administracyjnego

Normy ustrojowe określają strukturę urzędów i aparatu państwa, materialne wyznaczają prawa i obowiązki obywatela, a procesowe określają procedury załatwiania spraw administracyjnych, głównie w KPA.

2.Status obywatela oraz nabycie i utrata obywatelstwa polskiego

Podstawą statusu obywatela jest Konstytucja RP, gwarantująca równość wobec prawa i ochronę praw. Obywatelstwo polskie nabywa się m.in. przez urodzenie zgodnie z zasadą krwi, nadanie przez Prezydenta RP, uznanie przez wojewodę lub przywrócenie przez ministra właściwego do spraw wewnętrznych. Utrata następuje wyłącznie przez zrzeczenie się za zgodą Prezydenta RP. Konsulowie m.in. pośredniczą w przekazywaniu wniosków składanych za granicą.

3.Decentralizacja administracji i jednostki samorządu terytorialnego

Decentralizacja to ustawowe przekazanie samorządom zadań, kompetencji i środków przez władzę centralną, aby wykonywały je samodzielnie. JST to wspólnoty mieszkańców gmin, powiatów i województw, które mają własną podmiotowość prawną i budżet.

4.Społeczna i obywatelska kontrola administracji

Obywatele, organizacje pozarządowe i media kontrolują administrację przez dostęp do informacji publicznej, skargi, wnioski i konsultacje społeczne. Dostęp do informacji publicznej pozwala każdemu uzyskiwać dane o działalności urzędów, wydatkach publicznych i decyzjach władz.

5.Transformacja ustrojowa Polski w latach 1989-1997 i trójpodział władzy

Było to przejście od PRL do demokracji, zapoczątkowane Okrągłym Stołem w 1989 roku i zwieńczone uchwaleniem Konstytucji RP w 1997 roku. Trójpodział oznacza rozdzielenie i równoważenie się władzy ustawodawczej - parlamentu, wykonawczej - prezydenta i rządu, oraz sądowniczej - sądów i trybunałów.

6.Finansowanie JST i efektywność systemu podatkowego

JST otrzymują ustawowo dochody własne, subwencje i dotacje odpowiednio do swoich zadań, co zapewnia samodzielność finansową. Subwencje są ogólne i bezzwrotne, a dotacje celowe służą wyłącznie wskazanemu zadaniu. Efektywność systemu podatkowego polega na maksymalizowaniu wpływów przy minimalizowaniu kosztów poboru i upraszczaniu procedur.

7.Ustrój i przedmiot kontroli sądownictwa administracyjnego

Sądownictwo administracyjne jest odrębne od sądów powszechnych i dwuinstancyjne: tworzą je WSA i NSA. Kontroluje legalność działań i bezczynności organów administracji, czyli ich zgodność z prawem, a nie społeczną sprawiedliwość rozstrzygnięcia.

8.Główne zasady postępowania administracyjnego

KPA przewiduje m.in. praworządność, prawdę obiektywną, pogłębianie zaufania, dwuinstancyjność, pisemność i czynny udział strony. Prawda obiektywna zobowiązuje urząd do wyczerpującego zbadania i ustalenia rzeczywistego stanu faktycznego przed wydaniem decyzji.

9.Istota i zasady postępowania sądowoadministracyjnego

Jest to niezależna sądowa kontrola legalności działań administracji, służąca ochronie praw obywatela. Opiera się m.in. na prawie do sądu, legalności, jawności, dwuinstancyjności, pisemności i oficjalności. Oficjalność oznacza, że sąd nie jest związany zarzutami skargi i może dostrzec naruszenia niewskazane przez skarżącego.

10.Zakres kognicji sądów administracyjnych

Obejmuje skargi na decyzje, postanowienia, akty prawa miejscowego i bezczynność organów oraz rozstrzyganie sporów kompetencyjnych między urzędami. Akty prawa miejscowego to przepisy obowiązujące wyłącznie na określonym terenie.

11.Pozycja NSA i znaczenie skargi kasacyjnej

NSA jest najwyższym organem sądownictwa administracyjnego. Rozpoznaje skargi kasacyjne od wyroków WSA i podejmuje uchwały służące jednolitemu stosowaniu prawa. Skargę kasacyjną można oprzeć na naruszeniu prawa materialnego przez błędną wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie albo na naruszeniu przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

12.Zdolność sądowa, procesowa i pełna zdolność do czynności prawnych

Zdolność sądowa oznacza możliwość bycia stroną postępowania. Zdolność procesowa oznacza możliwość samodzielnego dokonywania czynności przed sądem i wymaga pełnej zdolności do czynności prawnych. Ta ostatnia pozwala samodzielnie zawierać umowy i zaciągać zobowiązania; uzyskuje się ją z reguły z chwilą pełnoletności.

13.Zasady i formy współpracy NGO z administracją

Współpraca opiera się na pomocniczości, partnerstwie i jawności; obejmuje zlecanie zadań w konkursach oraz konsultowanie aktów prawnych. Pomocniczość oznacza, że państwo powinno wykonywać tylko te zadania, których obywatele lub ich organizacje nie mogą wykonać samodzielnie na poziomie lokalnym.

14.Akt administracyjny i stosunek administracyjnoprawny

Akt administracyjny jest jednostronnym, władczym oświadczeniem organu rozstrzygającym konkretną sprawę konkretnego adresata i podlegającym egzekucji przymusowej. Stosunek administracyjnoprawny łączy organ z obywatelem lub firmą przy nierównorzędności stron - organ działa z pozycji władzy. Wyróżnia się stosunki materialne, procesowe i egzekucyjne.

15.Obowiązki pracownika administracji publicznej

Pracownik ma wykonywać zadania rzetelnie, sprawnie i bezstronnie, przestrzegać prawa, dbać o interes obywateli, zachowywać uprzejmość oraz tajemnicę służbową.

16.Podział terytorialny Polski i rola wojewody

Podział jest trójstopniowy: obejmuje 16 województw, powiaty i gminy. Służy działaniu samorządu i administracji rządowej. Wojewoda jest przedstawicielem Rady Ministrów w województwie, odpowiada za realizację polityki państwa i kontroluje samorządy.

17.System ochrony środowiska, jego zasady i zadania organów

System wykorzystuje pozwolenia i limity emisyjne, oceny oddziaływania na środowisko, Państwowy Monitoring Środowiska prowadzony przez GIOŚ oraz odpowiedzialność finansową i karną. Zasady to zrównoważony rozwój, prewencja, przezorność i „zanieczyszczający płaci”. Właściwe organy wydają pozwolenia, nakładają kary i kontrolują zakłady; kontrole prowadzą m.in. WIOŚ. Zrównoważony rozwój zaspokaja obecne potrzeby bez niszczenia zasobów przyszłych pokoleń.

18.Kategorie świadczeń finansowanych z FUS

Fundusz Ubezpieczeń Społecznych finansuje świadczenia emerytalne, rentowe, chorobowe oraz wypadkowe.

19.Świadczenia pieniężne w razie choroby i macierzyństwa

Świadczenia te rekompensują utratę zarobku w sytuacjach określonych ustawą; należą do nich m.in. zasiłki chorobowy, macierzyński i opiekuńczy oraz świadczenie rehabilitacyjne. Wypłaca je ZUS lub uprawniony płatnik składek przez ustawowo określony czas. Okres zasiłkowy to maksymalny łączny okres niezdolności do pracy, za który przysługuje zasiłek chorobowy; wlicza się do niego także okres pobierania wynagrodzenia chorobowego.

20.Źródła prawa UE i zasady ich stosowania przez administrację

Prawo pierwotne tworzą traktaty, a wtórne obejmuje rozporządzenia i dyrektywy. Administracja stosuje zasady pierwszeństwa prawa UE przed prawem krajowym i skutku bezpośredniego, który pozwala obywatelowi powoływać się bezpośrednio na przepisy unijne przed urzędem lub sądem.

21.Wolność gospodarcza, jej ograniczenia i koncesjonowanie

Wolność gospodarcza oznacza prawo prowadzenia działalności na równych zasadach; można ją ograniczyć wyłącznie ustawą ze względu na ważny interes publiczny. Koncesje dotyczą ustawowo wskazanych dziedzin o szczególnym znaczeniu dla bezpieczeństwa państwa lub obywateli albo innego ważnego interesu publicznego. Udzielają ich właściwe organy, m.in. ministrowie, Prezes URE i Przewodniczący KRRiT. Uznaniowość to wybór rozstrzygnięcia w granicach prawa, a nie dowolność.

22.Rejestracja działalności gospodarczej i CEIDG

Przedsiębiorca składa elektroniczny wniosek do CEIDG, co wiąże się z automatyczną obsługą NIP i REGON, zgłasza się do ZUS w ciągu 7 dni, wybiera formę opodatkowania i w razie potrzeby rejestruje się do VAT. CEIDG to ogólnokrajowy, bezpłatny rejestr teleinformatyczny jednoosobowych działalności gospodarczych.

23.Autorskie dobra osobiste i odpowiedzialność za ich naruszenie

Autorskie dobra osobiste chronią wieczną, niezbywalną i niemajątkową więź twórcy z utworem. Ochrona cywilna obejmuje żądanie zaniechania naruszeń, usunięcia ich skutków i zadośćuczynienie. Odpowiedzialność karna za plagiat obejmuje grzywnę, ograniczenie lub pozbawienie wolności.

24.Znak towarowy - definicja i funkcje

Znak towarowy to oznaczenie pozwalające odróżnić produkty jednej firmy od produktów innych firm. Pełni funkcję identyfikacyjną, czyli wskazuje pochodzenie, oraz funkcje jakościową i reklamową.

25.Prawo do informacji i gwarancje ochrony praw człowieka

Prawo do informacji jest fundamentalną wolnością, która zapewnia przejrzystość władzy i umożliwia kontrolowanie państwa. Krajowe gwarancje ochrony praw człowieka to Konstytucja, sądy, Trybunał Konstytucyjny i RPO. Gwarancją międzynarodową jest skarga do ETPCz w Strasburgu na podstawie EKPC. RPO jest niezależnym organem konstytucyjnym; skarga do niego jest bezpłatna.

26.Pomocniczość i proporcjonalność w UE

Pomocniczość oznacza, że w dziedzinach nienależących do jej wyłącznych kompetencji UE działa tylko wtedy, gdy państwa nie mogą wystarczająco osiągnąć celów na poziomie krajowym, regionalnym lub lokalnym, a ze względu na skalę lub skutki można je lepiej osiągnąć na poziomie UE. Chroni kompetencje państw i zapobiega niepotrzebnej centralizacji. Proporcjonalność ogranicza środki działania UE do niezbędnych dla osiągnięcia celu, chroniąc przed nadregulacją i nadmiernymi kosztami.

27.Postępowanie prejudycjalne przed TSUE

Jest procedurą współpracy sądów krajowych z TSUE, w której sąd krajowy zadaje pytanie dotyczące wykładni prawa UE lub ważności aktów instytucji, organów i jednostek organizacyjnych UE. Służy jednolitej wykładni i stosowaniu prawa unijnego oraz kontroli ważności tych aktów.

28.Instrumenty ochrony praw podstawowych w UE

Są to Karta Praw Podstawowych UE o mocy równej traktatom, ogólne zasady prawa wywodzone przez TSUE oraz unijne procedury ochrony praworządności, w tym art. 7 TUE.

29.Wzajemne uznawanie kwalifikacji w UE

Polega na uznawaniu w państwach członkowskich dyplomów i kwalifikacji zawodowych zdobytych w innym państwie UE. Umożliwia swobodny przepływ pracowników.

30.Podstawowe funkcje zarządzania zasobami ludzkimi

Obejmują planowanie zatrudnienia, rekrutację i selekcję, rozwój i ocenianie pracowników, motywowanie przez wynagrodzenia oraz administrację kadrową.

31.Etyka zawodowa i zawody zaufania publicznego

Etyka zawodowa to zasady moralne danej grupy zawodowej; buduje zaufanie społeczne i chroni interes publiczny. Zawody zaufania publicznego wymagają szczególnej dbałości o interes klienta lub pacjenta i podlegają własnym samorządom zawodowym oraz kodeksom etycznym.

32.Działalność gospodarcza JST i użyteczność publiczna

JST prowadzą działalność gospodarczą głównie dla zaspokajania zbiorowych potrzeb mieszkańców, z zachowaniem uczciwej konkurencji wobec firm prywatnych. Użyteczność publiczna oznacza bieżące i nieprzerwane świadczenie usług kluczowych dla mieszkańców.

33.Działalność gospodarcza organizacji pożytku publicznego

Ma charakter wyłącznie dodatkowy wobec celów statutowych. Cały zysk musi służyć ich realizacji i nie może być dzielony między członków. Cele statutowe to podstawowe zadania i misja społeczna, dla których powołano organizację.

34.Status cudzoziemca i formy legalnego pobytu w Polsce

Ustawa o cudzoziemcach reguluje wjazd i pobyt, podlegające kontroli Straży Granicznej i Urzędu do Spraw Cudzoziemców. Legalny pobyt opiera się na ruchu bezwizowym, wizie lub zezwoleniu na pobyt czasowy, stały albo rezydenta UE. Obywatele UE korzystają ze swobody przemieszczania się, lecz pobyt ponad 3 miesiące muszą zarejestrować u wojewody.

35.Prawo azylowe i status uchodźcy

Prawo azylowe dotyczy ochrony cudzoziemców. W Polsce azyl i status uchodźcy są odrębnymi formami ochrony. Azyl można przyznać, gdy jest to niezbędne do zapewnienia cudzoziemcowi ochrony i przemawia za tym ważny interes RP. Status uchodźcy przysługuje osobie przebywającej poza państwem pochodzenia, która z uzasadnionej obawy przed prześladowaniem z powodu rasy, religii, narodowości, przekonań politycznych lub przynależności do określonej grupy społecznej nie może albo nie chce korzystać z ochrony tego państwa.

36.Polityka społeczna oraz administracja zatrudnienia i rynku pracy

Polityka społeczna służy poprawie warunków życia i walce z wykluczeniem; obejmuje zdrowie, edukację, rynek pracy, ubezpieczenia społeczne i pomoc społeczną. Administracja rynku pracy działa zdecentralizowanie przez PUP i WUP, rejestruje bezrobotnych, wypłaca zasiłki i prowadzi programy aktywizacji zawodowej, pomagające wrócić do pracy.

37.Podstawy administracji ubezpieczeń społecznych i solidaryzm

Podstawą jest ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych, a głównym wykonawcą ZUS, który pobiera składki i wypłaca świadczenia przy gwarancji państwa. Solidaryzm oznacza wspólne tworzenie funduszu i ponoszenie ryzyka przez ubezpieczonych, dzięki czemu zdrowsi lub lepiej zarabiający wspierają chorych i uboższych.

38.Prawo ochrony konkurencji i pozycja dominująca

Prawo ochrony konkurencji chroni wolny rynek przed monopolami przez zakaz zmów cenowych, zakaz nadużywania pozycji dominującej i kontrolę fuzji; nadzoruje je Prezes UOKiK. Pozycja dominująca pozwala przedsiębiorcy działać niezależnie od reakcji konkurentów i konsumentów.

39.Ochrona danych osobowych, RODO i UODO

Ochrona danych osobowych polega na prawnym i technicznym zabezpieczaniu danych osób fizycznych zgodnie z RODO. Zapewnia m.in. prawo dostępu do danych i, w określonych przypadkach, ich usunięcia oraz nakłada obowiązki na administratorów. RODO ujednolica zasady przetwarzania danych w UE. W Polsce organem nadzorczym jest Prezes UODO, którego obsługuje Urząd Ochrony Danych Osobowych.

40.Ewolucja strategii zarządzania w administracji publicznej

Rozwój przebiegał od sztywnego modelu biurokratycznego Webera przez Nowe Zarządzanie Publiczne, nastawione na efektywność i wyniki, do Dobrego Współrządzenia, opartego na cyfryzacji i partnerstwie. Nowe Zarządzanie Publiczne przenosi do urzędów metody zarządzania stosowane w biznesie.