Kujawsko-Pomorski Konkurs z Geografii - Polska i Europa

1.Położenie i granice Europy

Europa leży na półkuli północnej, w większości na wschodniej, i razem z Azją tworzy Eurazję. Oblewają ją Ocean Arktyczny, Ocean Atlantycki i Morze Śródziemne. Umowna granica z Azją biegnie zwykle wschodnim podnóżem gór Ural, rzeką Ural (lub Embą), brzegiem Morza Kaspijskiego, na północ od Kaukazu (Obniżeniem Kumsko-Manyckim), przez Morze Czarne oraz cieśniny Bosfor i Dardanele. Linia brzegowa jest silnie rozwinięta: liczne półwyspy (Skandynawski, Iberyjski, Bałkański, Apeniński), wyspy (Wielka Brytania, Islandia, Irlandia) i morza wcinające się w ląd.

2.Podział polityczny Europy i rola Unii Europejskiej

Mapa polityczna Europy zmieniła się po 1989 r.: zjednoczenie Niemiec (1990), rozpad ZSRR (1991), Jugosławii (od 1991) i Czechosłowacji (1993). Największym państwem jest Rosja (leży też w Azji), najmniejszym Watykan. Unia Europejska to związek 27 państw (po wystąpieniu Wielkiej Brytanii w 2020 r.); Polska należy do niej od 2004 r. Rola Unii: wspólny rynek ze swobodnym przepływem osób, towarów, usług i kapitału, fundusze wyrównujące poziom rozwoju regionów, wspólna polityka rolna, ochrona środowiska. Strefa Schengen i strefa euro to osobne porozumienia - nie pokrywają się z Unią.

3.Ukształtowanie powierzchni i zróżnicowanie klimatyczne Europy

Europa jest kontynentem nizinnym - niziny zajmują większość powierzchni (Nizina Wschodnioeuropejska, Niż Środkowoeuropejski, Nizina Francuska). Młode, wysokie góry leżą głównie na południu: Alpy z Mont Blanc (około 4800 m n.p.m.), Pireneje, Karpaty, Apeniny; stare i niższe to Góry Skandynawskie i Ural. Klimat zależy od szerokości geograficznej, odległości od Atlantyku i ciepłego Prądu Północnoatlantyckiego: na północy subpolarny, na zachodzie umiarkowany morski, ku wschodowi coraz bardziej kontynentalny, na południu śródziemnomorski z gorącym, suchym latem i łagodną, deszczową zimą.

4.Islandia - zjawiska na granicy płyt litosfery

Islandia leży na Grzbiecie Śródatlantyckim, na granicy dwóch płyt litosfery: eurazjatyckiej i północnoamerykańskiej, które odsuwają się od siebie. Wzdłuż tej granicy biegnie ryft - strefa pęknięć i szczelin, którymi magma wydostaje się na powierzchnię. Skutki: czynne wulkany (Hekla, Eyjafjallajökull), częste trzęsienia ziemi, gejzery, czyli źródła wyrzucające co pewien czas gorącą wodę i parę, oraz gorące źródła. Mieszkańcy wykorzystują energię geotermalną do ogrzewania domów i szklarni oraz do produkcji prądu. Na wyspie są też lodowce, np. Vatnajökull.

5.Ludność Europy: rozmieszczenie, starzenie się społeczeństw, migracje

Najgęściej zaludniony jest pas od Anglii przez Belgię, Holandię i zachodnie Niemcy po północne Włochy (niziny, łagodny klimat, stary przemysł i miasta); słabo - północ Skandynawii, Islandia i wysokie góry. Społeczeństwa Europy starzeją się: rodzi się mało dzieci, a życie się wydłuża, więc ubywa pracowników i rosną wydatki na emerytury oraz leczenie. Europa Zachodnia przyciąga imigrantów zarobkowych i uchodźców. Kraj przyjmujący zyskuje pracowników i młodszą ludność, ale mierzy się z trudną integracją; kraj wyjazdu traci młodych, wykształconych ludzi, a zyskuje pieniądze przesyłane rodzinom.

6.Wielkie metropolie: Londyn a Paryż

Oba miasta to stolice i metropolie o znaczeniu światowym: siedziby banków, wielkich firm, uczelni i mediów, węzły komunikacyjne, ośrodki kultury i turystyki. Londyn leży nad Tamizą; centrum finansowe to City, symbole - Tower Bridge, Big Ben, Pałac Buckingham; lotnisko Heathrow. Paryż leży nad Sekwaną; dzielnica biznesowa to La Défense, symbole - wieża Eiffla, Luwr, katedra Notre-Dame; lotnisko im. Charles'a de Gaulle'a. Oba mają rozbudowane metro i łączy je kolej biegnąca tunelem pod kanałem La Manche. Wspólne problemy: korki, drogie mieszkania, zanieczyszczone powietrze.

7.Zróżnicowanie źródeł energii w krajach Europy

Źródła nieodnawialne: węgiel kamienny i brunatny, ropa naftowa, gaz ziemny, uran (energetyka jądrowa). Odnawialne: woda, wiatr, Słońce, biomasa, ciepło wnętrza Ziemi. Wybór zależy od warunków przyrodniczych i decyzji państwa: Francja opiera się na elektrowniach jądrowych, Norwegia na wodnych (górskie rzeki, obfite opady), Islandia na wodnych i geotermalnych, Dania rozwija energetykę wiatrową (wiatry znad morza), Polska przez dziesięciolecia korzystała głównie z węgla. Niemcy wyłączyły ostatnie elektrownie jądrowe w 2023 r. Unia Europejska dąży do ograniczania spalania paliw kopalnych.

8.Nowoczesny przemysł i usługi Francji

Francja należy do najlepiej rozwiniętych gospodarczo państw Europy. Nowoczesny przemysł, czyli przemysł zaawansowanych technologii, potrzebuje wykwalifikowanych pracowników i zaplecza naukowego, a nie surowców: lotniczy i kosmiczny (Tuluza - samoloty Airbus), samochodowy (Renault, Peugeot, Citroën), szybkie koleje TGV, elektroniczny, farmaceutyczny i kosmetyczny. Powstają technopolie - skupiska firm i uczelni, np. Sophia Antipolis koło Nicei. Większość pracujących zatrudniają usługi: turystyka (Paryż, Lazurowe Wybrzeże, Alpy), handel, bankowość, transport, edukacja.

9.Turystyka w Europie Południowej

Kraje Europy Południowej (Hiszpania, Włochy, Grecja, Chorwacja, Portugalia, Malta) przyciągają turystów dzięki warunkom przyrodniczym: gorące, słoneczne i suche lato, ciepłe morze, długie wybrzeża z plażami, wyspy (Kreta, Majorka, Sycylia), góry i wulkany (Etna, Wezuwiusz). Drugi atut to dziedzictwo kultury śródziemnomorskiej: zabytki starożytnej Grecji i Rzymu (Akropol w Atenach, Koloseum, Pompeje), Wenecja, Florencja, budowle Gaudiego w Barcelonie, Alhambra w Grenadzie. Turystyka daje pracę i dochody, ale powoduje tłok, zabudowę wybrzeży, braki wody i góry śmieci.

10.Przemiany przemysłu w Niemczech - Zagłębie Ruhry

Nadrenia Północna-Westfalia to gęsto zaludniony kraj związkowy Niemiec ze stolicą w Düsseldorfie. W XIX i XX w. w Zagłębiu Ruhry (Essen, Dortmund, Duisburg, Bochum) na złożach węgla kamiennego rozwinęły się górnictwo i hutnictwo żelaza. Gdy wydobycie przestało się opłacać, przeprowadzono restrukturyzację, czyli przebudowę gospodarki: zamknięto kopalnie (ostatnią w 2018 r.) i wiele hut, a rozwinięto usługi, uczelnie, parki technologiczne oraz nowoczesny przemysł (chemiczny, elektroniczny, maszynowy). Tereny pokopalniane zrekultywowano, a dawna kopalnia Zollverein w Essen stała się muzeum.

11.Dziedzictwo kulturowe Litwy i Białorusi

Oba kraje łączy z Polską wspólna historia - Rzeczpospolita Obojga Narodów. Litwa (stolica Wilno): wileńska starówka z Ostrą Bramą, uniwersytetem i katedrą, zamek na wyspie w Trokach, gdzie mieszkają Karaimi, Kowno, Góra Krzyży koło Szawli, a nad Bałtykiem Mierzeja Kurońska i port Kłajpeda. Białoruś (stolica Mińsk): zamki w Mirze i Nieświeżu związane z rodem Radziwiłłów, Grodno, Nowogródek związany z Adamem Mickiewiczem, twierdza w Brześciu, drewniane cerkwie. Przyroda Białorusi to niziny, bagna Polesia i Puszcza Białowieska dzielona z Polską. Białoruś nie ma dostępu do morza.

12.Czechy i Słowacja - środowisko przyrodnicze i atrakcje turystyczne

Oba państwa nie mają dostępu do morza; do 1993 r. tworzyły Czechosłowację. Czechy: Kotlina Czeska otoczona górami (Sudety, Rudawy, Szumawa) oraz Morawy; rzeki Wełtawa i Łaba. Atrakcje: Praga z Hradczanami i Mostem Karola, Czeski Krumlow, uzdrowisko Karlowe Wary, Skalne Miasto w Adršpachu, jaskinie Morawskiego Krasu. Słowacja jest górzysta - Karpaty z Tatrami, w których wznosi się Gerlach (2655 m n.p.m.), najwyższy szczyt Karpat. Atrakcje: Bratysława nad Dunajem, Zamek Spiski, Słowacki Raj, jaskinie, źródła termalne, ośrodki narciarskie w Tatrach i Niżnych Tatrach.

13.Ukraina - problemy polityczne, społeczne i gospodarcze

Ukraina (stolica Kijów nad Dnieprem) ma żyzne czarnoziemy i bogate złoża: węgiel kamienny w Donbasie, rudy żelaza koło Krzywego Rogu. Uprawia się tu pszenicę, kukurydzę i słonecznik. Problemy polityczne: W 2014 r. Rosja zajęła Krym (aneksji nie uznaje większość państw świata), a na wschodzie kraju, w Donbasie, wybuchł konflikt zbrojny. Społeczne: ubywa ludności przez małą liczbę urodzeń i emigrację zarobkową, m.in. do Polski. Gospodarcze: przestarzały, energochłonny przemysł ciężki, zależność od importowanych surowców energetycznych, korupcja i niskie zarobki.

14.Zróżnicowanie przyrodnicze Rosji

Rosja to największe państwo świata, położone w Europie i w Azji; części te rozdzielają góry Ural. Na zachodzie leży Nizina Wschodnioeuropejska, za Uralem Nizina Zachodniosyberyjska i Wyżyna Środkowosyberyjska, na południu i wschodzie góry (Kaukaz, Ałtaj, wulkany Kamczatki). Klimat jest głównie umiarkowany kontynentalny z mroźną zimą, na północy subpolarny; pod dużą częścią Syberii zalega wieloletnia zmarzlina. Strefy roślinne układają się z północy na południe: tundra, tajga, lasy mieszane, stepy. Wołga to najdłuższa rzeka Europy, Bajkał - najgłębsze jezioro świata. Bogate złoża ropy i gazu.

15.Położenie geograficzne Polski i skrajne punkty

Polska leży w Europie Środkowej, na półkuli północnej i wschodniej, między Morzem Bałtyckim a Sudetami i Karpatami. Skrajne punkty: północ - Jastrzębia Góra (54°50'N), południe - szczyt Opołonek w Bieszczadach (49°00'N), zachód - zakole Odry koło Osinowa Dolnego (14°07'E), wschód - zakole Bugu koło Zosina (24°09'E). Rozciągłość południkowa to 5°50', dlatego latem dzień na północy jest dłuższy niż na południu (zimą odwrotnie). Rozciągłość równoleżnikowa to 10°02', więc Słońce góruje na wschodzie kraju około 40 minut wcześniej niż na zachodzie.

16.Granice Polski, morskie wody wewnętrzne i morze terytorialne

Polska ma siedmiu sąsiadów: Niemcy na zachodzie, Czechy i Słowację na południu, Ukrainę i Białoruś na wschodzie, Litwę na północnym wschodzie i Rosję (obwód królewiecki, dawniej nazywany kaliningradzkim) na północy. Najdłuższa jest granica z Czechami, najkrótsza z Litwą. Granice naturalne tworzą m.in. Odra, Nysa Łużycka, Bug, Sudety i Karpaty. Na północy biegnie granica morska. Morskie wody wewnętrzne to m.in. polskie części Zalewu Szczecińskiego i Wiślanego, część Zatoki Gdańskiej i wody portów. Morze terytorialne to pas o szerokości 12 mil morskich (około 22 km) - nadal obszar państwa.

17.Ruchy górotwórcze: kaledońskie, hercyńskie i alpejskie

Góry Europy powstały w trzech głównych okresach. Ruchy kaledońskie (najstarsze): Góry Skandynawskie, góry Szkocji. Ruchy hercyńskie: Ural, Masyw Centralny, Harz, a w Polsce Sudety i Góry Świętokrzyskie; w obniżeniach u podnóży tych gór gromadziły się szczątki roślin, z których powstał węgiel kamienny. Ruchy alpejskie (najmłodsze): Alpy, Pireneje, Apeniny, Karpaty, Kaukaz - góry wysokie, o ostrych szczytach. W Polsce wypiętrzyły Karpaty, a u ich podnóża powstały kotliny podkarpackie; stare Sudety popękały i zostały podniesione jako góry zrębowe.

18.Zlodowacenia a pasowość rzeźby Polski

W plejstocenie, czyli epoce lodowcowej, na ziemie polskie kilkakrotnie nasuwał się ze Skandynawii lądolód. Najstarsze zlodowacenia sięgnęły aż po Sudety i Karpaty; ostatnie, północnopolskie, objęło tylko północ kraju. Dlatego na północy rzeźba jest młoda, urozmaicona i pełna jezior, a na nizinach środkowej Polski dawne formy zostały wyrównane. Rzeźba układa się w równoleżnikowe pasy: pobrzeża, pojezierza, Niziny Środkowopolskie, wyżyny, kotliny podkarpackie, góry (Sudety i Karpaty). Polska jest krajem nizinnym, pochylonym ku północnemu zachodowi.

19.Formy polodowcowe: moreny, sandry, pradoliny, jeziora

Morena czołowa - wały i wzgórza z gliny, piasku i głazów usypane wzdłuż czoła lądolodu. Morena denna - płaska lub falista równina z gliny pozostawionej pod lądolodem. Sandr - rozległa, płaska równina z piasku i żwiru naniesionych przez wody roztopowe na przedpolu lądolodu. Pradolina - szeroka dolina, którą wody roztopowe i rzeczne płynęły wzdłuż czoła lądolodu. Jeziora rynnowe są długie, wąskie i głębokie (Gopło, Jeziorak); jeziora morenowe - rozległe, płytkie, o urozmaiconej linii brzegowej (Śniardwy, Mamry). Inne formy: ozy, kemy, głazy narzutowe.

20.Przejściowość klimatu Polski i czynniki, które go kształtują

Polska leży w strefie klimatu umiarkowanego ciepłego przejściowego - między morskim klimatem Europy Zachodniej a kontynentalnym Europy Wschodniej. Czynniki: szerokość geograficzna (ilość energii słonecznej), odległość od Atlantyku, równoleżnikowy układ pasów rzeźby ułatwiający przepływ powietrza z zachodu i ze wschodu, wysokość nad poziomem morza (w górach chłodniej i wilgotniej) oraz Bałtyk łagodzący klimat wybrzeża. Skutki przejściowości: duża zmienność pogody z dnia na dzień i z roku na rok, sześć pór roku (z przedwiośniem i przedzimiem), roczna amplituda temperatury rosnąca ku wschodowi.

21.Masy powietrza nad Polską i długość okresu wegetacyjnego

Polarne morskie (znad Atlantyku, najczęstsze): latem ochłodzenie i deszcz, zimą odwilż i chmury. Polarne kontynentalne (ze wschodu): latem upał i susza, zimą mróz i słońce. Arktyczne (z północy): silne ochłodzenie, wiosną przymrozki. Zwrotnikowe (z południa): upały latem, ocieplenie zimą. Okres wegetacyjny to część roku ze średnią dobową temperaturą powietrza co najmniej 5°C - wtedy rosną rośliny. Najdłuższy jest na południowym zachodzie (Nizina Śląska, dolina Odry) - ponad 220 dni, najkrótszy w górach i na północnym wschodzie (Suwalszczyzna) - poniżej 200 dni.

22.Morze Bałtyckie - środowisko, małe zasolenie, degradacja wód

Bałtyk to morze śródlądowe, szelfowe, płytkie i młode. Z Morzem Północnym łączą go wąskie i płytkie Cieśniny Duńskie (Sund, Wielki Bełt, Mały Bełt), więc wymiana wód z oceanem jest słaba. Małe zasolenie - średnio około 7 promili, przy około 35 promilach w oceanach - wynika z dużego dopływu słodkich wód rzecznych, niewielkiego parowania w chłodnym klimacie i utrudnionego dopływu słonej wody. Przyczyny degradacji wód: ścieki komunalne i przemysłowe, nawozy spływające z pól (zakwity glonów i sinic, brak tlenu przy dnie), wycieki ropy ze statków. Zanieczyszczenia utrzymują się długo.

23.Wisła i Odra - systemy rzeczne, dorzecze, zlewisko

System rzeczny to rzeka główna z dopływami; dorzecze - obszar, z którego wody spływają do jednego systemu rzecznego; zlewisko - obszar, z którego rzeki płyną do jednego morza. Prawie cała Polska leży w zlewisku Morza Bałtyckiego. Wisła wypływa ze stoków Baraniej Góry i uchodzi do Zatoki Gdańskiej; dopływy prawe: Dunajec, San, Wieprz, Narew z Bugiem, lewe: Nida, Pilica, Bzura. Odra ma źródła w Czechach i uchodzi do Zalewu Szczecińskiego; prawy dopływ - Warta z Notecią, lewe - Nysa Kłodzka, Bóbr, Nysa Łużycka. Asymetria dorzeczy: dopływy prawe są dłuższe i liczniejsze niż lewe.

24.Główne typy gleb i lasy Polski

Brunatne i płowe - najczęstsze, średnio żyzne, powstały na glinach pod lasami liściastymi. Bielicowe - mało żyzne, na piaskach pod borami sosnowymi. Czarnoziemy - bardzo żyzne, na lessach (Wyżyna Lubelska, Nizina Śląska). Mady - żyzne, w dolinach rzek (Żuławy Wiślane). Rędziny - na skałach wapiennych (Wyżyna Lubelska, Niecka Nidziańska). Czarne ziemie - żyzne, na dawnych terenach podmokłych (Kujawy). Lasy zajmują prawie jedną trzecią kraju; przeważa sosna. Typy lasów: bory, grądy, buczyny, łęgi i olsy. Dziedzictwo przyrodnicze chronią m.in. 23 parki narodowe.

25.Surowce mineralne Polski

Węgiel kamienny - Górnośląskie Zagłębie Węglowe i Lubelskie Zagłębie Węglowe (kopalnia Bogdanka); paliwo dla elektrowni i hutnictwa. Węgiel brunatny - okolice Bełchatowa, Turoszowa i Konina, wydobywany odkrywkowo i spalany w elektrowniach obok kopalń. Rudy miedzi (ze srebrem) - Legnicko-Głogowski Okręg Miedziowy (Lubin, Polkowice). Siarka - okolice Tarnobrzega. Sól kamienna - Kłodawa; dawniej Wieliczka i Bochnia. Gaz ziemny - Podkarpacie i Wielkopolska; krajowe złoża nie pokrywają potrzeb, więc gaz trzeba też sprowadzać z zagranicy. Surowce skalne: wapienie, granity, piaski i żwiry.

26.Rozmieszczenie ludności Polski i gęstość zaludnienia

Gęstość zaludnienia to liczba ludności przypadająca na 1 kilometr kwadratowy: liczbę mieszkańców dzielimy przez powierzchnię obszaru. Ludność Polski jest rozmieszczona nierównomiernie. Najgęściej zaludnione są województwa śląskie i małopolskie oraz wielkie miasta z okolicami (Warszawa, Łódź, Trójmiasto, Kraków, Wrocław, Poznań) - zdecydowały o tym przemysł, miejsca pracy i dobra komunikacja. Najsłabiej zaludnione są podlaskie, warmińsko-mazurskie, lubuskie i zachodniopomorskie oraz obszary górskie - mniej miast i przemysłu, dużo lasów i jezior, słabsze gleby.

27.Przyrost naturalny, saldo migracji i struktura wiekowa

Przyrost naturalny to różnica między liczbą urodzeń a liczbą zgonów w danym czasie; ujemny nazywamy ubytkiem naturalnym. Współczynnik przyrostu naturalnego podaje tę różnicę na 1000 mieszkańców, w promilach. Saldo migracji to różnica między liczbą imigrantów a liczbą emigrantów. Przyrost rzeczywisty to suma przyrostu naturalnego i salda migracji. Strukturę wiekową pokazuje piramida wieku i płci - widać na niej wyże i niże demograficzne, np. wyż powojenny lat 50. W Polsce rodzi się mało dzieci, a życie się wydłuża, więc społeczeństwo się starzeje; kobiety żyją średnio dłużej niż mężczyźni.

28.Migracje Polaków

Migracje wewnętrzne odbywają się w granicach kraju: po 1945 r. masowo ze wsi do miast (praca w przemyśle), dziś często z dużych miast do stref podmiejskich. Migracje zagraniczne: po wejściu Polski do Unii Europejskiej w 2004 r. wielu Polaków wyjechało do pracy, głównie do Wielkiej Brytanii, Niemiec, Irlandii i Holandii. Przyczyny: wyższe zarobki, bezrobocie w kraju, nauka. Skutki: mniej bezrobotnych i pieniądze dla rodzin, ale rozłąka i ubytek młodych ludzi. Polonia, czyli Polacy i osoby polskiego pochodzenia za granicą, największe skupisko tworzy od dawna w Stanach Zjednoczonych.

29.Struktura narodowościowa i wyznaniowa Polski

Polska jest krajem niemal jednolitym narodowościowo - zdecydowaną większość stanowią Polacy. Prawo wyróżnia 9 mniejszości narodowych (mają własne państwo poza Polską): białoruską, czeską, litewską, niemiecką, ormiańską, rosyjską, słowacką, ukraińską i żydowską oraz 4 mniejszości etniczne (bez własnego państwa): Karaimów, Łemków, Romów i Tatarów. Kaszubi posługują się językiem regionalnym. Mniejszość niemiecka skupia się na Opolszczyźnie, białoruska na Podlasiu, litewska koło Sejn i Puńska. Wyznania: dominuje katolicyzm; prawosławie (Podlasie), protestantyzm (Śląsk Cieszyński), islam (Tatarzy).

30.Zróżnicowanie miast: urbanizacja, aglomeracja i konurbacja

Urbanizacja to wzrost liczby i udziału ludności miejskiej, rozwój miast i upowszechnianie się miejskiego stylu życia; wskaźnik urbanizacji to procent ludności mieszkającej w miastach. Miasta różnią się wielkością i funkcjami: administracyjne, przemysłowe, portowe (Gdynia), turystyczne i uzdrowiskowe (Zakopane, Krynica-Zdrój), akademickie. Aglomeracja monocentryczna to duże miasto z otaczającymi je mniejszymi miejscowościami (warszawska, krakowska, łódzka, poznańska). Konurbacja, czyli aglomeracja policentryczna, to zespół kilku równorzędnych miast - katowicka (górnośląska), Trójmiasto.

31.Sektory gospodarki i struktura zatrudnienia

Gospodarkę dzieli się na trzy sektory. Sektor I: rolnictwo, leśnictwo, łowiectwo i rybactwo. Sektor II: przemysł i budownictwo. Sektor III: usługi. Struktura zatrudnienia pokazuje, jaka część pracujących przypada na każdy sektor, i świadczy o poziomie rozwoju kraju: w krajach słabo rozwiniętych przeważa rolnictwo, w wysoko rozwiniętych - usługi. W Polsce najwięcej osób pracuje w usługach, a zatrudnienie w rolnictwie i przemyśle po 1989 r. zmalało, choć w rolnictwie jest nadal wyższe niż w Europie Zachodniej. Bezrobotny to osoba zdolna do pracy i jej szukająca, lecz bez zatrudnienia.

32.Warunki przyrodnicze i pozaprzyrodnicze rozwoju rolnictwa

Przyrodnicze: ukształtowanie powierzchni (niziny ułatwiają uprawę i pracę maszyn), gleby (najżyźniejsze na Wyżynie Lubelskiej, Nizinie Śląskiej, Żuławach i Kujawach), klimat - długość okresu wegetacyjnego, opady, przymrozki, susze - oraz stosunki wodne. Pozaprzyrodnicze: wielkość gospodarstw (duże na północy i zachodzie, małe i rozdrobnione na południowym wschodzie), mechanizacja, nawożenie i środki ochrony roślin, wykształcenie rolników, dopłaty z Unii Europejskiej, rynek zbytu. Najlepsze warunki łącznie mają Nizina Śląska, Wielkopolska, Kujawy, Żuławy i Wyżyna Lubelska.

33.Główne uprawy i chów zwierząt w Polsce

Pszenica - wymaga żyznych gleb i ciepła (Nizina Śląska, Wyżyna Lubelska, Żuławy, Kujawy). Żyto - mało wymagające, udaje się na słabych glebach środkowej i wschodniej Polski. Ziemniaki - znoszą słabsze gleby, uprawiane w całym kraju; ich areał maleje. Buraki cukrowe - żyzne gleby, w pobliżu cukrowni. Rzepak - roślina oleista, głównie na zachodzie i północy. Ważne są też kukurydza, owoce (jabłka z okolic Grójca) i warzywa. Chów: bydło na mleko i mięso - tam, gdzie dużo łąk i pastwisk (Podlasie, Mazowsze); trzoda chlewna - Wielkopolska, Kujawy; drób - w całym kraju, zwłaszcza koło dużych miast.

34.Rodzaje usług i rozwój komunikacji

Usługi to działalność, która zaspokaja potrzeby ludzi i firm, ale nie wytwarza przedmiotów. Rodzaje: handel, transport, łączność, edukacja, ochrona zdrowia, finanse, turystyka, administracja, kultura. Dzieli się je też na podstawowe, z których korzysta się często (sklep, szkoła, przychodnia), i wyspecjalizowane (uczelnia, bank, szpital specjalistyczny) - skupione w dużych miastach. Komunikacja obejmuje transport (przewóz osób i towarów: samochodowy, kolejowy, lotniczy, wodny, przesyłowy) oraz łączność (przekaz informacji: poczta, telefonia, internet), która rozwija się bardzo szybko.

35.Zagospodarowanie dorzecza a powodzie

Powódź to wezbranie rzeki, które powoduje straty. Przyczyny naturalne: długie lub ulewne deszcze (w górach często latem), gwałtowne roztopy, zatory lodowe, sztormy na wybrzeżu. Ryzyko zwiększa człowiek: wycinanie lasów na stokach, betonowanie i zabudowa terenów zalewowych, prostowanie koryt. Ochrona: zbiorniki retencyjne gromadzące nadmiar wody (np. Jezioro Czorsztyńskie na Dunajcu, Racibórz Dolny na Odrze), wały przeciwpowodziowe, poldery - obszary celowo zalewane w czasie wezbrania, kanały ulgi, zalesianie stoków, zakaz zabudowy dolin. Wielkie powodzie: 1997 r. na Odrze, 2010 r. na Wiśle.

36.Warunki przyrodnicze i pozaprzyrodnicze a energetyka Polski

Węgiel: elektrownie cieplne stoją przy złożach - na węgiel brunatny w Bełchatowie (województwo łódzkie), na kamienny na Górnym Śląsku; dają dużo energii, ale zanieczyszczają powietrze. Wiatr: najlepsze warunki są na Pobrzeżu Bałtyku (województwa pomorskie i zachodniopomorskie), stąd liczne farmy wiatrowe. Woda: elektrownie przy zaporach (Solina na Sanie, Włocławek na Wiśle) i szczytowo-pompowa w Żarnowcu. Usłonecznienie, czyli liczba godzin ze Słońcem, decyduje o opłacalności fotowoltaiki. Czynniki pozaprzyrodnicze: koszty, polityka państwa i Unii Europejskiej, zgoda mieszkańców.

37.Suburbanizacja i wyludnianie się wsi

Suburbanizacja to przenoszenie się mieszkańców dużych miast do strefy podmiejskiej (wokół Warszawy, Krakowa, Poznania). Przyczyny: tańsze działki, cisza, własny dom. Skutki: wsie zmieniają się w osiedla, ubywa pól, rosną korki i koszty budowy dróg, szkół i kanalizacji; ludność strefy podmiejskiej jest młoda. Odwrotnie dzieje się na wsiach położonych daleko od miast (np. w województwach podlaskim, zachodniopomorskim, opolskim): młodzi, częściej kobiety, wyjeżdżają do miast i za granicę, zostają osoby starsze. Wieś wyludnia się i starzeje, zamyka się szkoły i sklepy, a pola leżą odłogiem.

38.Przemiany gospodarcze po 1989 r. a struktura zatrudnienia

W 1989 r. Polska zaczęła przechodzić od gospodarki centralnie sterowanej do rynkowej. Zakłady państwowe prywatyzowano, a nierentowne zamykano; przeprowadzono restrukturyzację górnictwa, hutnictwa i przemysłu włókienniczego. W konurbacji katowickiej zamknięto wiele kopalń i hut, w aglomeracji łódzkiej upadły fabryki włókiennicze - przejściowo wzrosło bezrobocie. Potem rozwinęły się usługi (handel, logistyka, obsługa firm), nowoczesny przemysł i specjalne strefy ekonomiczne przyciągające inwestorów. Efekt: mniej zatrudnionych w przemyśle ciężkim i rolnictwie, więcej w usługach.

39.Transport a rozwój gospodarczy: porty i autostrady

Dobra sieć transportowa obniża koszty przewozu, przyciąga inwestorów i ułatwia dojazdy do pracy; przy węzłach autostrad powstają centra logistyczne i fabryki. Autostrady: A1 z północy na południe (Gdańsk - Łódź - Górny Śląsk), A2 z zachodu na wschód (Poznań - Łódź - Warszawa), A4 na południu (Wrocław - Katowice - Kraków - Rzeszów). Porty morskie: Gdańsk, Gdynia, Szczecin i Świnoujście - przeładowują kontenery, węgiel, zboże i paliwa, a wokół nich działają stocznie, rafinerie i terminale. Trójmiasto zawdzięcza rozwój gospodarce morskiej.

40.Walory przyrodnicze i dziedzictwo kulturowe a rozwój turystyki

Atrakcyjność turystyczna Polski zależy od walorów przyrodniczych (morze i plaże Pobrzeża Bałtyku, jeziora Mazur, góry - Tatry, Sudety, Bieszczady, parki narodowe), od dziedzictwa kulturowego (zabytki, muzea, obiekty z Listy UNESCO, np. Stare Miasto w Krakowie, kopalnia soli w Wieliczce, zamek w Malborku) oraz od infrastruktury turystycznej: noclegów, gastronomii, dróg, szlaków i wyciągów. Turystyka daje pracę w usługach i dochody gminom, np. w Małopolsce i nad Bałtykiem. Minusy: sezonowość, tłok, śmieci, zabudowa cennych przyrodniczo terenów.