Kujawsko-Pomorski Konkurs z Geografii - regiony świata

1.Azja - kontynent kontrastów: rzeźba powierzchni

Azja to największy kontynent, a jego rzeźba łączy skrajności. W Himalajach wznosi się Mount Everest (8848 m n.p.m.) - najwyższy szczyt Ziemi, a depresja Morza Martwego to najniżej położone miejsce na lądach - ponad 400 m p.p.m. Najwyższe góry (Himalaje, Karakorum) i najwyżej położona Wyżyna Tybetańska sąsiadują z wielkimi nizinami: Zachodniosyberyjską, Chińską i Hindustańską. Różnica wysokości między najwyższym i najniższym punktem kontynentu przekracza 9 km.

2.Azja - kontrasty klimatu, wód i zaludnienia (obszary bezludne i przeludnione)

Azja sięga od Arktyki po okolice równika, więc ma klimaty od polarnego po równikowy: mroźną Syberię, gorące pustynie Półwyspu Arabskiego i bardzo wilgotne południe. Leżą tu Morze Kaspijskie - największe jezioro świata i Bajkał - najgłębsze jezioro świata, ale też ogromne obszary bez stałych rzek. Obok obszarów prawie bezludnych (Tybet, pustynia Gobi, północna Syberia) są obszary przeludnione: Nizina Hindustańska, Nizina Chińska i wyspa Jawa. Ludzie skupiają się na żyznych nizinach, w dolinach rzek i na wybrzeżach.

3.Pacyficzny „pierścień ognia”

To pas wokół Oceanu Spokojnego, w którym leży większość czynnych wulkanów świata i dochodzi do bardzo wielu silnych trzęsień ziemi. Biegnie wzdłuż granic płyt litosfery: przez Andy i Kordyliery, Alaskę, Kamczatkę, Japonię, Filipiny i Indonezję po Nową Zelandię. Płyty napierają tu na siebie, dlatego powstają góry, wulkany i głębokie rowy oceaniczne, m.in. Rów Mariański - najgłębsze miejsce oceanów. Znane wulkany tej strefy to Fudżi w Japonii, Mount St. Helens w Stanach Zjednoczonych i Pinatubo na Filipinach.

4.Trzęsienia ziemi, wulkany i tsunami - skutki i ochrona

Trzęsienie ziemi to gwałtowne drgania skorupy ziemskiej wywołane nagłym przesunięciem skał, najczęściej na granicy płyt litosfery. Miejsce na powierzchni nad ogniskiem wstrząsu to epicentrum. Gdy wstrząs zachodzi pod dnem morza, może powstać tsunami - seria fal, które na pełnym oceanie są niskie i bardzo szybkie, a przy brzegu spiętrzają się i wdzierają w głąb lądu. Tsunami z 2004 r. u wybrzeży Sumatry i z 2011 r. w Japonii spowodowały ogromne zniszczenia. Chronią przed skutkami: systemy ostrzegania, budynki odporne na wstrząsy i ćwiczenia ewakuacji.

5.Klimat monsunowy - monsun letni i monsun zimowy

Monsuny to wiatry zmieniające kierunek dwa razy w roku, typowe dla Azji Południowej, Południowo-Wschodniej i Wschodniej. Latem ląd nagrzewa się szybciej niż ocean, ciśnienie nad lądem spada i monsun letni wieje znad oceanu - jest wilgotny i przynosi obfite deszcze (pora deszczowa). Zimą ląd stygnie szybciej, ciśnienie nad nim rośnie i monsun zimowy wieje z lądu nad ocean - jest suchy (pora sucha). Na południowych stokach Himalajów, gdzie wilgotne powietrze musi się wznosić, notuje się jedne z najwyższych opadów na Ziemi.

6.Uprawa ryżu i tarasy w Azji monsunowej („kultura ryżu”)

Ryż potrzebuje wysokiej temperatury i bardzo dużo wody - pola przez część okresu wzrostu są zalane, więc uprawę dopasowano do pory deszczowej monsunu letniego. Na stokach buduje się tarasy: poziome stopnie z wałami, które zatrzymują wodę i chronią glebę przed spłukaniem. Ciepło i woda pozwalają w wielu miejscach zebrać plony 2-3 razy w roku, dlatego ryż wyżywia gęsto zaludnione obszary Azji. Uprawa wymaga wiele pracy ręcznej i wspólnego dbania o kanały i wały. Spóźniony lub słaby monsun oznacza suszę, a zbyt silny - powodzie.

7.Japonia - gospodarka na tle warunków przyrodniczych i społeczno-kulturowych

Japonia leży na wyspach (największe: Honsiu, Hokkaido, Kiusiu, Sikoku) w pacyficznym pierścieniu ognia. Większość kraju zajmują góry, brakuje surowców mineralnych i terenów pod uprawy, a zagrażają trzęsienia ziemi, tsunami, wulkany i tajfuny. Mimo to Japonia jest jedną z najlepiej rozwiniętych gospodarek świata: importuje surowce, a eksportuje wyroby zaawansowanych technologii - samochody, elektronikę, roboty. Sprzyjają temu porty morskie, wysoki poziom wykształcenia, pracowitość i dyscyplina. Problemem jest starzenie się społeczeństwa.

8.Chiny - rozmieszczenie ludności i problemy demograficzne (polityka jednego dziecka)

Chiny są jednym z dwóch najludniejszych państw świata, ale ludność rozmieszczona jest bardzo nierówno. Gęsto zaludniony jest wschód: Nizina Chińska, wybrzeża oraz doliny rzek Huang He i Jangcy (żyzne gleby, łagodniejszy klimat, porty). Zachód i północ - Wyżyna Tybetańska, pustynie Takla Makan i Gobi - są prawie bezludne. Aby ograniczyć przyrost ludności, państwo prowadziło od około 1980 r. do 2015 r. politykę jednego dziecka. Jej skutki to szybkie starzenie się społeczeństwa, mniej osób w wieku produkcyjnym i przewaga liczby mężczyzn nad liczbą kobiet.

9.Chiny - znaczenie w gospodarce światowej

Od końca lat 70. XX w. Chiny otwierały się na świat: tworzyły specjalne strefy ekonomiczne na wybrzeżu, przyciągały zagraniczne firmy niskimi kosztami pracy i rozbudowywały porty. Dzięki temu stały się jedną z największych gospodarek świata i czołowym eksporterem towarów przemysłowych - od odzieży i zabawek po elektronikę. Stąd określenie „fabryka świata”. Ważnymi ośrodkami są Szanghaj, Pekin i Shenzhen. Szybki rozwój ma też koszty: zanieczyszczenie powietrza i wód oraz duże różnice zamożności między bogatym wschodem a biedniejszym wnętrzem kraju.

10.Indie - wielkie możliwości rozwojowe i kontrasty społeczne (system kastowy, slumsy, nowoczesne technologie)

Indie to jedno z dwóch najludniejszych państw świata, z młodym społeczeństwem i szybko rosnącą gospodarką. Nowoczesne technologie rozwijają się m.in. w Bengaluru - ośrodku informatyki nazywanym indyjską Doliną Krzemową; atutem są wykształceni specjaliści i znajomość języka angielskiego. Obok nowoczesnych dzielnic istnieją rozległe slumsy, np. w Mumbaju, a wielu mieszkańców wsi żyje w ubóstwie. Na życie społeczne wpływa tradycyjny system kastowy - podział na grupy, do których należy się od urodzenia. Prawo zakazuje dyskryminacji kastowej, ale dawne podziały bywają nadal odczuwalne.

11.Bliski Wschód - kultura regionu (islam) i ropa naftowa

Bliski Wschód obejmuje głównie państwa południowo-zachodniej Azji, m.in. Arabię Saudyjską, Irak, Iran, Kuwejt i Izrael. W większości z nich dominuje islam - religia, której wyznawcy (muzułmanie) wierzą w jednego Boga, a ich świętą księgą jest Koran. Świętym miastem islamu jest Mekka, a miejscem modlitwy - meczet. Region ma jedne z największych na świecie złóż ropy naftowej, skupione wokół Zatoki Perskiej. Dochody z jej eksportu pozwoliły zbudować nowoczesne miasta, np. Dubaj, drogi i odsalarnie wody morskiej. Klimat jest suchy, więc brakuje wody słodkiej.

12.Bliski Wschód - obszar konfliktów zbrojnych

Na Bliskim Wschodzie od dziesięcioleci dochodzi do konfliktów zbrojnych. Ich przyczyny to spory o ziemię i granice, o dostęp do skąpych zasobów wody i do złóż ropy naftowej, a także różnice religijne i narodowe. Długotrwały jest konflikt izraelsko-palestyński, trwający od powstania państwa Izrael w 1948 r.; dotyczy m.in. ziemi i Jerozolimy - miasta świętego dla wyznawców judaizmu, chrześcijaństwa i islamu. Skutki konfliktów to ofiary wśród ludności cywilnej, zniszczenia, uchodźstwo wielu ludzi i zahamowanie rozwoju gospodarczego.

13.Położenie Afryki a cyrkulacja powietrza - pasaty i strefa zbieżności pasatów

Afrykę przecinają równik i oba zwrotniki, więc większość kontynentu leży w strefie międzyzwrotnikowej. Przy równiku silnie nagrzane powietrze unosi się, ochładza i daje niemal codzienne ulewne deszcze (opady zenitalne). Górą odpływa ku zwrotnikom, tam opada, ogrzewa się i wysusza - stąd pustynie. Przy powierzchni od zwrotników ku równikowi wieją stałe wiatry - pasaty. Obszar, w którym się spotykają, to strefa zbieżności pasatów. W ciągu roku przesuwa się ona na północ i na południe w ślad za Słońcem górującym w zenicie i przynosi porę deszczową.

14.Strefowość klimatyczno-roślinno-glebowa Afryki: las równikowy i sawanna

Strefy Afryki układają się pasami po obu stronach równika, prawie symetrycznie. Przy równiku (Kotlina Konga, wybrzeże Zatoki Gwinejskiej) jest gorąco i wilgotno przez cały rok; rośnie tam wiecznie zielony, piętrowy las równikowy na czerwonożółtych glebach ubogich w próchnicę. Dalej od równika są dwie pory roku: deszczowa i sucha. To strefa sawanny - wysokich traw z pojedynczymi drzewami (baobaby, akacje) na czerwonych i czerwonobrunatnych glebach. Żyją tu wielkie stada roślinożerców: zebry, antylopy, żyrafy, słonie oraz polujące na nie drapieżniki.

15.Strefy Afryki: półpustynia i pustynia, roślinność śródziemnomorska

Im dalej od równika, tym krótsza pora deszczowa. Sawanna przechodzi w półpustynię z kępami suchych traw i kolczastych krzewów, a w okolicach zwrotników - w pustynię: Saharę (największą gorącą pustynię świata) na północy oraz Kalahari i Namib na południu. Opady są tam znikome, dobowe wahania temperatury duże, gleby słabo wykształcone, a życie skupia się w oazach. Na północnym i południowym krańcu kontynentu panuje klimat śródziemnomorski: lato gorące i suche, zima łagodna i deszczowa. Rośnie tam roślinność śródziemnomorska - twardolistne, wiecznie zielone zarośla (makia) i oliwki.

16.Rzeźba i wody Afryki: Kilimandżaro, Wielkie Rowy Afrykańskie, Nil

Afryka jest kontynentem wyżynnym o słabo rozwiniętej linii brzegowej. Na wschodzie ciągną się Wielkie Rowy Afrykańskie - system długich, głębokich pęknięć skorupy ziemskiej, w których leżą jeziora, m.in. Tanganika i Malawi. W pobliżu rowów wznoszą się wulkany, w tym Kilimandżaro (5895 m n.p.m.) - najwyższy szczyt Afryki, położony w Tanzanii. Nil, jedna z najdłuższych rzek świata, płynie z wilgotnych okolic równika przez Saharę do Morza Śródziemnego; jego dolina i delta to gęsto zaludniony pas pól wśród pustyni. Największym jeziorem kontynentu jest Jezioro Wiktorii.

17.Sahel - warunki gospodarowania, pustynnienie i równowaga ekologiczna

Sahel to pas suchych sawann i półpustyń na południe od Sahary, ciągnący się od Atlantyku po Morze Czerwone (m.in. Mali, Niger, Czad, Sudan). Pora deszczowa jest krótka, a opady niepewne - zdarzają się wieloletnie susze. Ludność żyje głównie z pasterstwa oraz uprawy prosa i sorga. Rosnąca liczba ludzi i zwierząt prowadzi do nadmiernego wypasu, wycinania drzew na opał i wyjaławiania gleb. Odsłoniętą glebę wywiewa wiatr - postępuje pustynnienie. Równowagę ekologiczną pomagają zachować: ograniczenie wypasu, sadzenie drzew, studnie i oszczędne nawadnianie.

18.Rozwój turystyki w Kenii - parki narodowe i safari

Kenia leży na równiku we wschodniej Afryce, nad Oceanem Indyjskim; jej stolicą jest Nairobi. Turystów przyciąga przyroda sawanny chroniona w parkach narodowych i rezerwatach, m.in. Amboseli (z widokiem na Kilimandżaro), Tsavo i Masai Mara. Safari to wyprawa, podczas której obserwuje się i fotografuje dzikie zwierzęta, np. lwy, słonie, nosorożce, bawoły i lamparty. Atrakcjami są też plaże i rafy koło Mombasy oraz kultura Masajów. Turystyka daje miejsca pracy i dochody, pomaga finansować ochronę przyrody, ale wymaga ograniczeń, by nie płoszyć zwierząt i nie niszczyć środowiska.

19.Tradycyjna gospodarka Afryki: rolnictwo żarowo-odłogowe i koczownictwo

W gospodarce tradycyjnej rodzina wytwarza żywność głównie na własne potrzeby. Rolnictwo żarowo-odłogowe polega na wypaleniu fragmentu lasu lub sawanny i uprawie roślin (np. manioku, prosa) na glebie użyźnionej popiołem. Po kilku latach gleba się wyjaławia, pole zostaje porzucone - odłogowane - a rolnicy wypalają nowy teren. Koczownictwo to wędrowne pasterstwo: ludzie przemieszczają się ze stadami bydła, kóz lub wielbłądów w poszukiwaniu wody i pastwisk, jak Tuaregowie na Saharze. Oba sposoby wymagają dużych przestrzeni, a przy wzroście liczby ludności niszczą roślinność i glebę.

20.Nowoczesna gospodarka Afryki: plantacje i górnictwo

Plantacje to wielkie gospodarstwa uprawiające zwykle jeden gatunek rośliny na sprzedaż za granicę: kakaowiec (Wybrzeże Kości Słoniowej, Ghana), kawę (Etiopia), herbatę (Kenia), bawełnę, palmę oleistą. Górnictwo wydobywa m.in. ropę naftową (Nigeria, Algieria, Libia), diamenty (Botswana, Republika Południowej Afryki), złoto i rudy miedzi (Zambia). Wiele państw sprzedaje surowce nieprzetworzone, więc ich dochody zależą od cen na rynkach światowych, a duża część zysków trafia do zagranicznych firm. Rozwijają się też usługi, w tym turystyka i telefonia komórkowa.

21.Ameryka - rozciągłość południkowa i południkowy układ rzeźby (Kordyliery, Andy, niziny)

Ameryka Północna i Południowa ciągną się od Arktyki prawie po Antarktykę, dlatego mają niemal wszystkie strefy klimatyczne. Główne formy rzeźby układają się południkowo - pasami z północy na południe. Na zachodzie biegną młode, wysokie góry: Kordyliery w Ameryce Północnej i Andy w Ameryce Południowej. Środek zajmują niziny i równiny: Wielkie Równiny, Niziny Wewnętrzne, Nizina Amazonki, Nizina La Platy. Na wschodzie leżą stare, niższe góry i wyżyny: Appalachy, Wyżyna Brazylijska i Wyżyna Gujańska. Góry na zachodzie zatrzymują wilgoć znad Pacyfiku.

22.Kanada - północna granica upraw i lasów

Kanada leży w większości w chłodnym klimacie, a ku północy lato jest coraz krótsze i chłodniejsze. Północna granica upraw to linia, za którą okres wegetacyjny jest zbyt krótki, by zboża dojrzały. Dlatego pola skupiają się na południu, głównie na preriach, gdzie na żyznych glebach uprawia się pszenicę w wielkich, zmechanizowanych farmach. Dalej na północ rozciąga się tajga - lasy iglaste, podstawa przemysłu drzewnego i papierniczego. Północna granica lasu oddziela ją od bezleśnej tundry z wieloletnią zmarzliną. Większość ludności mieszka w pasie wzdłuż południowej granicy kraju.

23.Tornada w Ameryce Północnej

Tornado to gwałtownie wirujący lej powietrza sięgający od chmury burzowej do ziemi. Ma niewielką średnicę i trwa krótko, zwykle od kilku minut do około godziny, ale wiatr w nim należy do najsilniejszych na Ziemi - zrywa dachy i przewraca samochody. W Ameryce Północnej góry biegną południkowo, więc nic nie zatrzymuje mas powietrza: nad Wielkimi Równinami zimne, suche powietrze z północy zderza się z ciepłym i wilgotnym znad Zatoki Meksykańskiej. Powstają tam potężne burze, a środkową część Stanów Zjednoczonych nazywa się Aleją Tornad. Najwięcej tornad pojawia się wiosną i na początku lata.

24.Cyklony tropikalne (huragany) i powodzie w Ameryce Północnej

Cyklon tropikalny to rozległy wir powietrza powstający nad bardzo ciepłym oceanem w strefie międzyzwrotnikowej; nad Atlantykiem nazywa się go huraganem. Ma średnicę setek kilometrów, trwa wiele dni, a w jego środku jest spokojne „oko”. Huragany uderzają głównie w wybrzeża Zatoki Meksykańskiej i Atlantyku oraz w wyspy Karaibów, najczęściej latem i jesienią. Niszczą wiatrem, ulewami i falą sztormową, która zalewa wybrzeże - w 2005 r. huragan Katrina zalał Nowy Orlean. Nad lądem cyklon słabnie, bo traci dopływ ciepłej pary wodnej. Powodzie powoduje też wezbrana Missisipi.

25.Amazonia - problemy zagospodarowania i wylesianie

Amazonia to największy na Ziemi obszar wilgotnych lasów równikowych, w dorzeczu Amazonki, głównie w Brazylii. Las wycina się i wypala pod pastwiska dla bydła i plantacje (np. soi), dla cennego drewna, pod kopalnie, drogi (m.in. Szosę Transamazońską) i zapory wodne. Skutki wylesiania: ginie wiele gatunków roślin i zwierząt, odsłonięta, uboga gleba jest szybko wymywana przez ulewy i jałowieje, zmienia się obieg wody i maleją opady, a spalanie lasu uwalnia do atmosfery dwutlenek węgla. Rdzenni mieszkańcy tracą ziemie, na których żyją. Ochronie służą rezerwaty i kontrola wyrębu.

26.Ludność Ameryki i sytuacja rdzennej ludności

Rdzenni mieszkańcy Ameryki to Indianie oraz Inuici na dalekiej północy. Po 1492 r. przybyli Europejczycy; wielu rdzennych mieszkańców zginęło w walkach i od chorób przywiezionych z Europy, a pozostałych wypierano z ich ziem. Do pracy na plantacjach przymusowo przywożono ludzi z Afryki. Dzisiejsze społeczeństwa są mieszane: potomkowie Europejczyków, Afrykanów i Azjatów, Metysi (potomkowie Europejczyków i Indian), Mulaci (potomkowie Europejczyków i Afrykanów). Rdzenna ludność stanowi mniejszość, część żyje w rezerwatach lub w Amazonii i zabiega o prawo do ziemi, języka i własnej kultury.

27.Slumsy (fawele) w wielkich miastach Ameryki Południowej

Slumsy to dzielnice nędzy: gęsta, prowizoryczna zabudowa wznoszona bez planu i pozwoleń, często z blachy, desek i cegieł, na stromych stokach albo terenach zalewowych. W Brazylii nazywa się je fawelami - znane są te w Rio de Janeiro i São Paulo. Powstają, gdy ludzie masowo przenoszą się ze wsi do miast w poszukiwaniu pracy, a miasto nie nadąża z budową mieszkań. Mieszkańcom brakuje często bieżącej wody, kanalizacji, wywozu śmieci, szkół i opieki zdrowotnej; problemem są bezrobocie i przestępczość. Część faweli z czasem otrzymuje prąd, wodę i murowane domy.

28.Megalopolis - przykład Boston - Waszyngton (BosWash)

Megalopolis to wielki, zurbanizowany obszar powstały ze zrośnięcia się kilku sąsiednich aglomeracji, połączonych gęstą siecią autostrad, kolei i lotnisk. Najbardziej znane ciągnie się wzdłuż atlantyckiego wybrzeża Stanów Zjednoczonych od Bostonu przez Nowy Jork, Filadelfię i Baltimore po Waszyngton - stąd nazwa BosWash. Skupia władze państwa, siedziby banków i wielkich firm, giełdę, uczelnie i porty. Inne megalopolis Stanów Zjednoczonych leżą nad Wielkimi Jeziorami (od Chicago po Pittsburgh) i w Kalifornii (od San Francisco po San Diego). Wady to korki, hałas i zanieczyszczenie powietrza.

29.Dolina Krzemowa jako przykład technopolii

Technopolia to obszar, na którym skupiają się firmy zaawansowanych technologii ściśle współpracujące z uczelniami i ośrodkami badawczymi. Najsłynniejsza jest Dolina Krzemowa w Kalifornii, na południe od San Francisco, koło miasta San José. Rozwinęła się wokół Uniwersytetu Stanforda, którego absolwenci zakładali firmy elektroniczne i informatyczne. Nazwa pochodzi od krzemu - materiału używanego do produkcji układów scalonych. Siedziby ma tu wiele firm komputerowych i internetowych. Sukces zapewniają wykształceni specjaliści, pieniądze inwestorów na nowe pomysły i szybkie wdrażanie wynalazków.

30.Znaczenie gospodarcze Stanów Zjednoczonych w świecie

Stany Zjednoczone to jedna z największych gospodarek świata. Mają bogate złoża surowców, rozległe żyzne tereny i dostęp do dwóch oceanów. Rolnictwo jest wielkoobszarowe, zmechanizowane i wyspecjalizowane, a kraj należy do czołowych eksporterów żywności. Przemysł zaawansowanych technologii wytwarza samoloty, elektronikę, oprogramowanie i leki. Większość mieszkańców pracuje w usługach: finansach, handlu, nauce. Dolar amerykański jest najważniejszą walutą światowego handlu, giełda na Wall Street w Nowym Jorku wpływa na rynki całego świata, a amerykańskie firmy i uczelnie przodują w wynalazkach.

31.Australia - środowisko przyrodnicze: suchość, Wielkie Góry Wododziałowe, Wielka Pustynia Wiktorii

Australia to najmniejszy kontynent i najsuchszy z zamieszkanych. Przecina ją zwrotnik Koziorożca, a w strefie zwrotnikowej powietrze opada i jest suche. Wzdłuż wschodniego wybrzeża ciągną się Wielkie Góry Wododziałowe z Górą Kościuszki (2228 m n.p.m.) - zatrzymują wilgotne powietrze znad Pacyfiku, więc deszcze padają głównie na wschodnich stokach, a wnętrze lądu jest suche. Środek i zachód zajmują pustynie i półpustynie, m.in. Wielka Pustynia Wiktorii i Wielka Pustynia Piaszczysta. Wiele rzek to rzeki okresowe, czyli creeki, wypełniające się wodą po deszczach; suche zarośla nazywa się skrubem.

32.Baseny artezyjskie Australii - Wielki Basen Artezyjski

Basen artezyjski to nieckowate zagłębienie, w którym warstwa wodonośna leży między warstwami skał nieprzepuszczalnych. Woda deszczowa wsiąka na wyżej położonych obrzeżach niecki, a w jej środku znajduje się pod ciśnieniem. Po przewierceniu skał woda sama wypływa na powierzchnię - to studnia artezyjska. Wielki Basen Artezyjski we wschodniej części Australii jest zasilany opadami z Wielkich Gór Wododziałowych i należy do największych zbiorników wód podziemnych na Ziemi. Jego woda jest zwykle ciepła i zasolona, dlatego służy głównie do pojenia owiec i bydła, a rzadko do nawadniania pól.

33.Endemity Australii (torbacze) i Wielka Rafa Koralowa

Endemit to gatunek żyjący naturalnie tylko na jednym, ograniczonym obszarze. Australia od milionów lat jest oddzielona oceanem od innych lądów, więc rozwinęły się tu zwierzęta, z których wiele nie występuje nigdzie indziej. Torbacze - kangur, koala, wombat - rodzą bardzo małe młode, które dorastają w torbie matki. Dziobak to ssak składający jaja. Typowymi drzewami są eukaliptusy. Wzdłuż północno-wschodniego wybrzeża ciągnie się Wielka Rafa Koralowa - największa rafa koralowa świata, zbudowana przez koralowce żyjące w ciepłej, czystej i płytkiej wodzie; szkodzi jej ocieplanie się oceanu.

34.Australia - rozmieszczenie ludności (wybrzeże południowo-wschodnie) i gospodarka (górnictwo, hodowla owiec)

Rdzennymi mieszkańcami Australii są Aborygeni, żyjący tu od dziesiątek tysięcy lat; od końca XVIII w. kontynent zasiedlali osadnicy z Wielkiej Brytanii, a rdzenną ludność wyparto z wielu jej ziem. Dziś większość ludzi mieszka na wybrzeżu południowo-wschodnim i wschodnim, gdzie klimat jest łagodny i wilgotniejszy - tam leżą dwa największe miasta, Sydney i Melbourne, a niedaleko - stolica Canberra. Suche wnętrze jest prawie bezludne. Gospodarka opiera się na górnictwie (rudy żelaza, węgiel, złoto, boksyty), hodowli owiec na wełnę i bydła oraz uprawie pszenicy - w dużej części na eksport.

35.Oceania: Melanezja, Mikronezja, Polinezja; wyspy wulkaniczne i koralowe (atole)

Oceania to tysiące wysp na Oceanie Spokojnym, dzielonych na trzy części. Melanezja („czarne wyspy”) leży najbliżej Australii - to m.in. Nowa Gwinea i Fidżi. Mikronezja („małe wyspy”) obejmuje drobne wyspy na północ od niej, np. Mariany i Wyspy Marshalla. Polinezja („wiele wysp”) zajmuje ogromny obszar od Hawajów po Nową Zelandię i Wyspę Wielkanocną. Wyspy wulkaniczne są górzyste i mają żyzne gleby. Wyspy koralowe są niskie i płaskie; atol to pierścień raf otaczający płytką lagunę. Mieszkańcy żyją głównie z rybołówstwa, uprawy palmy kokosowej i turystyki.

36.Arktyka - Ocean Arktyczny, Grenlandia, lodowiec i pak lodowy

Arktyka to obszar wokół bieguna północnego: Ocean Arktyczny z wyspami oraz północne krańce Europy, Azji i Ameryki Północnej. Biegun północny leży na oceanie pokrytym pływającym lodem morskim. Pak lodowy to zwarta pokrywa kry powstała z zamarzniętej wody morskiej, spiętrzana przez wiatr i prądy. Lodowiec natomiast powstaje na lądzie z nagromadzonego i zbitego śniegu. Grenlandia - największa wyspa świata - jest w większości przykryta lądolodem. W Arktyce żyją niedźwiedzie polarne, foki i renifery, a wśród rdzennych mieszkańców są Inuici. Na Spitsbergenie działa Polska Stacja Polarna Hornsund.

37.Antarktyka i Antarktyda - lądolód i góry lodowe

Antarktyda to kontynent wokół bieguna południowego, a Antarktyka - Antarktyda razem z otaczającymi ją wodami i wyspami. Niemal cały kontynent przykrywa lądolód - pokrywa lodowa o grubości miejscami ponad 4 km, zawierająca większość słodkiej wody Ziemi. Lód powoli spływa ku brzegom i tworzy na morzu lodowce szelfowe; od ich czoła odłamują się góry lodowe, których większa część jest ukryta pod wodą. Antarktyda jest najzimniejszym i najwietrzniejszym kontynentem, pustynią lodową bez stałych mieszkańców. Na wybrzeżach żyją pingwiny. Biegun południowy pierwszy zdobył Roald Amundsen w 1911 r.

38.Traktat antarktyczny i stacje badawcze (polska stacja im. Henryka Arctowskiego)

Traktat antarktyczny podpisano w 1959 r. Stanowi on, że Antarktyda może być wykorzystywana wyłącznie do celów pokojowych, przede wszystkim do badań naukowych. Zakazuje działań wojskowych, prób jądrowych i składowania odpadów promieniotwórczych, a roszczenia państw do części kontynentu zostały zawieszone. Późniejsze porozumienie zakazało też wydobywania surowców mineralnych. Naukowcy pracują w stacjach badawczych, badając klimat, lód, ocean i organizmy. Polska całoroczna stacja im. Henryka Arctowskiego działa od 1977 r. na Wyspie Króla Jerzego w archipelagu Szetlandów Południowych.

39.Dzień polarny, noc polarna i zorza polarna

Oś Ziemi jest nachylona do płaszczyzny orbity, dlatego w czasie obiegu wokół Słońca raz półkula północna, raz południowa jest silniej oświetlona. Za kołami podbiegunowymi występuje dzień polarny - Słońce nie zachodzi przez co najmniej dobę - oraz noc polarna, gdy przez co najmniej dobę nie wschodzi. Im bliżej bieguna, tym trwają dłużej; na biegunach około pół roku. Gdy w Arktyce jest dzień polarny, w Antarktyce panuje noc polarna. Zorza polarna to świecenie górnych warstw atmosfery wywołane przez cząstki napływające ze Słońca, kierowane przez pole magnetyczne Ziemi w okolice biegunów.

40.Skutki zmian klimatu na obszarach okołobiegunowych

Obszary okołobiegunowe, zwłaszcza Arktyka, ocieplają się szybciej niż reszta Ziemi. Topnieje lód morski: biały lód odbija promienie słoneczne, a odsłonięta ciemna woda je pochłania, co dodatkowo przyspiesza ocieplenie. Topnienie lądolodów Grenlandii i Antarktydy oraz lodowców górskich dostarcza oceanom wody i powoduje podnoszenie poziomu mórz - zagrożone są niskie wybrzeża i wyspy koralowe Oceanii. Zanik lodu zagraża zwierzętom: niedźwiedzie polarne tracą miejsca polowań na foki, a pingwiny - pożywienie i miejsca lęgowe. Rozmarza też wieloletnia zmarzlina, co niszczy drogi i budynki.