Kujawsko-Pomorski Konkurs z Geografii - mapa, Ziemia, krajobrazy świata

1.Mapa ogólnogeograficzna i mapa krajobrazowa

Mapa ogólnogeograficzna pokazuje ogólny obraz terenu: ukształtowanie powierzchni, wody, miasta, granice i ważniejsze drogi. Wysokość oznacza się barwami: zieleń to niziny, żółć - wyżyny, pomarańcz i brąz - góry, a odcienie niebieskiego - głębokość wód; przy szczytach podaje się wysokość w m n.p.m. Mapa krajobrazowa pokazuje, jak teren wygląda: barwami i rysunkami oznacza lasy, łąki, pola uprawne, bagna, pustynie, skały i tereny zabudowane. Nie odczytasz z niej dokładnej wysokości, ale od razu widzisz, czy okolica jest leśna, rolnicza, czy miejska.

2.Mapa turystyczna - drukowana i cyfrowa

Mapa w dużej skali (np. 1:25 000 albo 1:50 000) dla wędrujących i zwiedzających. Treść mapy turystycznej to m.in. kolorowe szlaki piesze i rowerowe, schroniska, pola namiotowe, parkingi, zabytki i punkty widokowe, a rzeźbę terenu pokazują poziomice. Mapa drukowana działa bez prądu i bez zasięgu. Mapa cyfrowa (w telefonie lub komputerze) pozwala zmieniać skalę, wyszukiwać obiekty i wyznaczać trasę, a dzięki GPS pokazuje, gdzie jesteś. Plan to bardzo szczegółowy obraz małego obszaru, np. miasta albo okolic szkoły.

3.Legenda mapy, znaki na mapie i treść mapy

Legenda to objaśnienie znaków użytych na mapie - bez niej nie da się poprawnie odczytać mapy. Znaki na mapie dzielimy na: punktowe (np. miasto, szczyt, kopalnia), liniowe (rzeka, droga, kolej, granica) i powierzchniowe (las, jezioro, bagno); uzupełniają je barwy i napisy. Treść mapy to wszystko, co na niej przedstawiono: obiekty przyrodnicze i wytwory człowieka. Każda mapa jest obrazem Ziemi widzianym z góry, pomniejszonym i uproszczonym, a o stopniu pomniejszenia mówi skala mapy.

4.Skala mapy: liczbowa, mianowana i liniowa

Skala mapy informuje, ile razy odległości na mapie zmniejszono względem rzeczywistych. Skala liczbowa, np. 1:50 000, znaczy, że 1 cm na mapie to 50 000 cm w terenie. Skala mianowana podaje to samo z jednostkami: 1 cm - 500 m. Skala liniowa (podziałka) to odcinek podzielony na części opisane odległościami w terenie. Zamiana skali liczbowej na mianowaną: podziel mianownik przez 100, aby z centymetrów otrzymać metry, albo przez 100 000, aby otrzymać kilometry, np. 1:300 000 to 1 cm - 3 km.

5.Odległość na mapie i odległość rzeczywista

Odległość rzeczywistą obliczysz, mnożąc odległość zmierzoną na mapie przez wartość ze skali mianowanej. Przy skali 1:50 000 (1 cm - 500 m) odcinek 4 cm to $4 \cdot 500~\mathrm{m} = 2000~\mathrm{m} = 2~\mathrm{km}$. Odwrotnie: odległość na mapie to odległość rzeczywista podzielona przez tę wartość, więc 3 km w terenie to $3000~\mathrm{m} : 500~\mathrm{m} = 6$, czyli 6 cm. Im mniejszy mianownik skali, tym skala większa i mapa dokładniejsza: 1:10 000 jest skalą większą niż 1:1 000 000.

6.Skala polowa

Skala polowa mówi, jakiej powierzchni w terenie odpowiada $1~\mathrm{cm^2}$ na mapie. Otrzymujemy ją, podnosząc do kwadratu wartości ze skali mianowanej. Dla skali 1:50 000 mamy 1 cm - 0,5 km, więc $1~\mathrm{cm^2}$ - $0{,}5~\mathrm{km} \cdot 0{,}5~\mathrm{km} = 0{,}25~\mathrm{km^2}$. Dla skali 1:100 000 mamy 1 cm - 1 km, więc $1~\mathrm{cm^2}$ - $1~\mathrm{km^2}$. Typowy błąd to pominięcie kwadratu: gdy odległości na mapie są 2 razy mniejsze, powierzchnie są mniejsze aż 4 razy.

7.Powierzchnia na mapie i powierzchnia rzeczywista

Powierzchnię rzeczywistą obliczysz, mnożąc powierzchnię zmierzoną na mapie przez wartość ze skali polowej. Przy skali 1:200 000 mamy 1 cm - 2 km, czyli $1~\mathrm{cm^2}$ - $4~\mathrm{km^2}$; jezioro o powierzchni $3~\mathrm{cm^2}$ na mapie ma więc w terenie $3 \cdot 4~\mathrm{km^2} = 12~\mathrm{km^2}$. Odwrotnie: powierzchnię na mapie otrzymasz, dzieląc powierzchnię rzeczywistą przez wartość ze skali polowej. Przydatne zamiany: $1~\mathrm{km^2} = 100~\mathrm{ha}$, $1~\mathrm{ha} = 10\,000~\mathrm{m^2}$.

8.Wysokość bezwzględna i wysokość względna

Wysokość bezwzględna to wysokość punktu liczona od poziomu morza; zapisujemy ją w metrach nad poziomem morza (m n.p.m.), np. Rysy mają 2499 m n.p.m. Wysokość względna to różnica wysokości między dwoma punktami, np. między szczytem a dnem doliny - mówi, ile trzeba podejść. Obliczamy ją, odejmując od większej wysokości bezwzględnej mniejszą: szczyt 900 m n.p.m. i wieś 600 m n.p.m. dają wysokość względną 300 m. Obszar lądu położony poniżej poziomu morza to depresja.

9.Rysunek poziomicowy i poziomica

Poziomica to linia na mapie łącząca punkty o tej samej wysokości bezwzględnej. Rysunek poziomicowy to obraz rzeźby terenu utworzony z poziomic prowadzonych co stałą wartość, np. co 20 m. Zasady czytania: poziomice blisko siebie oznaczają stok stromy, daleko od siebie - łagodny; zamknięte poziomice o wartościach rosnących ku środkowi pokazują wzniesienie, a o malejących - zagłębienie. Wysokość punktu leżącego między dwiema poziomicami mieści się między ich wartościami.

10.Kontynenty

Kontynent to wielka część lądu otoczona wodami oceanów. Jest ich siedem: Europa, Azja, Afryka, Ameryka Północna, Ameryka Południowa, Australia i Antarktyda. Największa jest Azja, najmniejsza Australia. Europa i Azja tworzą jeden wielki ląd - Eurazję. Afryka leży po obu stronach równika i południka zerowego. Ameryka Północna leży na półkuli północnej i zachodniej, Ameryka Południowa - głównie na południowej i w całości na zachodniej. Australia leży na półkuli południowej i wschodniej, a Antarktyda otacza biegun południowy.

11.Oceany

Wody oceanów łączą się w jeden wszechocean, który dzielimy na pięć części. Ocean Spokojny (Pacyfik) jest największy i najgłębszy - leży między Azją i Australią a obiema Amerykami. Ocean Atlantycki oddziela Europę i Afrykę od obu Ameryk. Ocean Indyjski leży między Afryką, Azją i Australią; na południu sąsiaduje z Oceanem Południowym. Ocean Arktyczny, najmniejszy, otacza biegun północny i jest w dużej części pokryty lodem. Ocean Południowy oblewa Antarktydę. Oceany i morza zajmują ponad dwie trzecie powierzchni Ziemi.

12.Równik, południk zerowy i południk 180°, półkule

Równik to najdłuższy równoleżnik (0° szerokości geograficznej); dzieli Ziemię na półkulę północną (N) i południową (S). Południk zerowy (0°), przechodzący przez Greenwich w Londynie, razem z południkiem 180° dzieli Ziemię na półkulę wschodnią (E) i zachodnią (W). Bieguny - północny i południowy - to punkty, w których oś ziemska przebija powierzchnię Ziemi. Polska leży na półkuli północnej i wschodniej. Równik przecina Amerykę Południową, Afrykę i wyspy Azji, a południk zerowy - Europę, Afrykę i Antarktydę.

13.Zwrotniki i koła podbiegunowe

Cztery ważne równoleżniki wyznaczone przez oświetlenie Ziemi. Zwrotnik Raka (23°27'N) i zwrotnik Koziorożca (23°27'S) to granice obszaru, nad którym Słońce bywa w zenicie, czyli świeci pionowo. Koło podbiegunowe północne (66°33'N) i koło podbiegunowe południowe (66°33'S) to granice obszarów, na których występują dzień polarny i noc polarna. Zauważ: $23^\circ 27' + 66^\circ 33' = 90^\circ$. Zwrotnik Raka przecina m.in. Saharę, a zwrotnik Koziorożca - Australię.

14.Klimatogram

Wykres klimatu danego miejsca w ciągu 12 miesięcy. Linia (zwykle czerwona) pokazuje średnie miesięczne temperatury powietrza w °C, a słupki (zwykle niebieskie) - miesięczne sumy opadów w mm. Z klimatogramu odczytasz: najcieplejszy i najchłodniejszy miesiąc, roczną amplitudę temperatury (różnicę między nimi), roczną sumę opadów (sumę dwunastu słupków) oraz to, czy występuje pora sucha. Gdy najcieplej jest w grudniu, styczniu i lutym, stacja leży na półkuli południowej.

15.Krajobraz wilgotnego lasu równikowego

Położenie: okolice równika - Nizina Amazonki, Kotlina Konga, wyspy Azji Południowo-Wschodniej. Klimat: przez cały rok gorąco (około 25-27°C), brak pór roku, obfite deszcze niemal codziennie, zwykle po południu; roczna suma opadów często przekracza 2000 mm. Roślinność: wiecznie zielony, bardzo bujny las o budowie piętrowej, liany, storczyki. Zwierzęta: małpy, papugi, węże; w Amazonii jaguar i leniwiec, w Afryce goryl i szympans. Ludzie: zbieractwo, łowiectwo, małe poletka, domy na palach; problemem jest wycinanie lasu.

16.Krajobraz sawanny

Położenie: po obu stronach lasów równikowych, najwięcej w Afryce, także w Ameryce Południowej, Australii i Indiach. Klimat: gorąco przez cały rok, dwie pory - deszczowa i sucha. Roślinność: wysokie trawy i pojedyncze drzewa odporne na suszę; w Afryce są to baobab i akacja. W porze suchej trawy żółkną i zdarzają się pożary. Zwierzęta sawanny afrykańskiej: słoń, żyrafa, zebra, antylopa, lew, gepard, hiena. Ludzie: pasterstwo bydła (np. Masajowie) i uprawa prosa, chaty z gałęzi i gliny; turystów przyciągają parki narodowe.

17.Krajobraz pustyni gorącej

Położenie: głównie w pobliżu zwrotników, np. Sahara w Afryce, pustynie Półwyspu Arabskiego i Australii. Klimat: opadów bardzo mało, w niektórych latach nie pada wcale; w dzień upał, nocą chłodno - duża amplituda dobowa, bo bezchmurne niebo i suche powietrze nie zatrzymują ciepła. Pustynie bywają piaszczyste (z wydmami), żwirowe i kamieniste. Roślinność jest skąpa; w oazach, gdzie jest woda, rośnie palma daktylowa. Zwierzęta: wielbłąd jednogarbny (dromader), fenek, skorpion. Ludzie: koczownicy, np. Tuaregowie i Beduini, mieszkają w namiotach.

18.Krajobraz śródziemnomorski

Położenie: wybrzeża Morza Śródziemnego, m.in. Hiszpania, Włochy i Grecja, a także niewielkie obszary na innych kontynentach. Klimat: lato gorące i suche, zima łagodna i deszczowa - opady przypadają na chłodną połowę roku. Roślinność: wiecznie zielona, twardolistna - makia (gęste zarośla), oliwka, dąb korkowy, cyprys, pinia, laur. Uprawy: winorośl, oliwki, owoce cytrusowe. Ludzie: turystyka, rolnictwo, rybołówstwo; domy często kamienne, o jasnych ścianach i z okiennicami, które chronią przed upałem.

19.Krajobraz stepu

Położenie: wnętrza kontynentów w strefie umiarkowanej - w Europie i Azji (Ukraina, Kazachstan, Mongolia), w Ameryce Północnej (preria), w Ameryce Południowej (pampa). Klimat: suchy, lato gorące, zima w Eurazji mroźna, opady niewielkie. Roślinność: trawy i zioła, drzew prawie brak. Gleby: bardzo żyzne czarnoziemy, dlatego dużą część stepów zaorano pod pszenicę i kukurydzę. Zwierzęta: suseł, suhak, na prerii bizon. Ludzie: uprawa zbóż, wypas bydła, owiec i koni; w Mongolii koczownicy mieszkają w jurtach.

20.Krajobraz lasu strefy umiarkowanej

Położenie: Europa (także Polska), wschód Ameryki Północnej, wschód Azji. Klimat umiarkowany: cztery pory roku, lato ciepłe, zima chłodna, opady przez cały rok. Roślinność: lasy liściaste i mieszane - dąb, buk, grab, lipa, klon, a w lasach mieszanych także sosna i świerk. Drzewa liściaste zrzucają liście na zimę, co ogranicza utratę wody. Zwierzęta: jeleń, sarna, dzik, lis, wilk, dzięcioł. Ludzie: większość dawnych lasów wycięto pod pola, miasta i drogi, dlatego jest to krajobraz mocno przekształcony; pozostałe lasy dostarczają drewna.

21.Krajobraz tajgi

Położenie: szeroki pas na półkuli północnej - Syberia, północ Europy (Skandynawia), Kanada. Klimat: zima długa, mroźna i śnieżna, lato krótkie i dość ciepłe. Roślinność: lasy iglaste - świerk, sosna, jodła i modrzew, który zrzuca igły na zimę; wiele bagien i torfowisk. Zwierzęta: łoś, niedźwiedź brunatny, wilk, ryś, rosomak, soból. Ludzie: wyrąb lasu i przemysł drzewny, łowiectwo, wydobycie surowców mineralnych; tradycyjne domy buduje się z drewna. Ludność jest nieliczna, skupiona głównie wzdłuż rzek i linii kolejowych.

22.Krajobraz tundry

Położenie: północne krańce Europy, Azji i Ameryki Północnej, na północ od tajgi. Klimat: zima bardzo długa i mroźna, lato krótkie i chłodne. Głębiej grunt jest stale zamarznięty (wieloletnia zmarzlina); latem odmarza tylko warstwa przy powierzchni, woda nie wsiąka i powstają bagna. Roślinność: mchy, porosty, trawy, krzewinki, karłowate brzozy i wierzby - brak wysokich drzew. Zwierzęta: renifer, wół piżmowy, lis polarny, leming, latem chmary komarów. Ludzie: Inuici, Nieńcy, Saamowie - hodowla reniferów, łowiectwo, rybołówstwo.

23.Krajobraz pustyni lodowej

Położenie: Antarktyda i wnętrze Grenlandii. Ląd pokrywa lądolód - gruba pokrywa lodu powstała ze śniegu gromadzonego przez tysiące lat. Klimat: mróz przez cały rok, silne wiatry i bardzo małe opady (dlatego to pustynia), a w pobliżu biegunów dzień polarny i noc polarna. Roślin prawie brak - na skrawkach wolnych od lodu rosną mchy i porosty. Zwierzęta żyją na wybrzeżach i żywią się w morzu: w Arktyce niedźwiedź polarny, foki i morsy, w Antarktyce pingwiny i foki. Na Antarktydzie nie ma stałych mieszkańców - pracują tam naukowcy w stacjach badawczych.

24.Krajobraz wysokogórski Himalajów

Himalaje to najwyższe góry świata, leżące w Azji (m.in. Nepal, Indie, Chiny); najwyższy szczyt to Mount Everest - 8848 m n.p.m. Wraz z wysokością robi się chłodniej, więc roślinność układa się w piętra: u podnóża wiecznie zielone lasy, wyżej lasy liściaste i iglaste, zarośla różaneczników, łąki wysokogórskie, a najwyżej nagie skały, wieczne śniegi i lodowce. Południowe stoki otrzymują bardzo dużo deszczu z letniego monsunu. Ludzie: uprawa na tarasach (ryż, herbata), hodowla jaków; Szerpowie są przewodnikami i tragarzami wypraw.

25.Strefowość i piętrowość klimatyczno-roślinna

Strefowość to zmiana klimatu i roślinności od równika ku biegunom: im dalej od równika, tym mniej ciepła od Słońca. Stąd układ krajobrazów: wilgotny las równikowy, sawanna, pustynia gorąca, krajobraz śródziemnomorski, step i las strefy umiarkowanej, tajga, tundra, pustynia lodowa. Piętrowość w górach to podobna zmiana wraz z wysokością nad poziomem morza - temperatura spada średnio o około 0,6°C na 100 m, więc kolejne piętra przypominają kolejne strefy. Klimat decyduje o roślinności, a ta o zwierzętach i zajęciach ludzi.

26.Ziemia w Układzie Słonecznym

Układ Słoneczny tworzą Słońce - gwiazda, która świeci własnym światłem - oraz krążące wokół niego planety, ich księżyce i mniejsze ciała (planetoidy, komety). Planet jest osiem; licząc od Słońca: Merkury, Wenus, Ziemia, Mars, Jowisz, Saturn, Uran, Neptun. Ziemia jest trzecią planetą i ma jednego naturalnego satelitę - Księżyc. Odległość od Słońca, atmosfera i woda w stanie ciekłym sprawiają, że na Ziemi może istnieć życie. Ziemia ma kształt zbliżony do kuli, lekko spłaszczonej przy biegunach.

27.Ruch obrotowy Ziemi

Obrót Ziemi wokół własnej osi - umownej linii łączącej biegun północny z południowym. Pełny obrót trwa dobę, czyli około 24 godziny. Ziemia obraca się z zachodu na wschód. W ciągu godziny obraca się o 15°, bo $360^\circ : 24 = 15^\circ$, a o 1° w ciągu 4 minut. Wszystkie punkty poza biegunami wykonują pełny obrót w tym samym czasie, ale punkty na równiku pokonują przy tym najdłuższą drogę, więc poruszają się najszybciej; ku biegunom ta prędkość maleje.

28.Następstwa ruchu obrotowego Ziemi

Najważniejsze następstwa ruchu obrotowego: 1) dzień i noc - Słońce oświetla tylko połowę kuli ziemskiej, a obrót sprawia, że miejsca na Ziemi na przemian wchodzą w światło i w cień (wyjątkiem są dzień i noc polarna); 2) czas - różne południki mają w tej samej chwili różną porę dnia, stąd czas słoneczny i strefy czasowe; 3) pozorna wędrówka Słońca po niebie; 4) spłaszczenie Ziemi przy biegunach. Miejsca położone dalej na wschód witają dzień wcześniej, bo Ziemia obraca się z zachodu na wschód.

29.Pozorna wędrówka Słońca i górowanie

Ponieważ Ziemia obraca się z zachodu na wschód, wydaje się nam, że to Słońce wędruje po niebie ze wschodu na zachód: wschodzi po wschodniej stronie nieba, wznosi się, a zachodzi po zachodniej. Górowanie to chwila, gdy Słońce jest w danym dniu najwyżej nad widnokręgiem - to południe słoneczne. W Polsce Słońce góruje po południowej stronie nieba; cień jest wtedy najkrótszy i wskazuje północ. Wysokość Słońca to kąt między promieniami słonecznymi a płaszczyzną widnokręgu; mierzy się ją np. za pomocą gnomonu, czyli pionowego pręta, i jego cienia.

30.Ruch obiegowy Ziemi

Ruch Ziemi wokół Słońca po orbicie - drodze w kształcie elipsy zbliżonej do okręgu. Pełny obieg trwa rok: około 365 dni i 6 godzin. Dlatego rok kalendarzowy ma 365 dni, a nadwyżka składa się zwykle co cztery lata na dodatkowy dzień - 29 lutego w roku przestępnym (366 dni). Oś ziemska jest nachylona do płaszczyzny orbity pod kątem 66°33' i podczas całego obiegu zachowuje ten sam kierunek. Dlatego raz mocniej oświetlona jest półkula północna, a raz południowa. Następstwa: pory roku, zmiana długości dnia, strefy oświetlenia Ziemi.

31.Równonoc i przesilenie, astronomiczne pory roku

Cztery umowne daty wyznaczają astronomiczne pory roku na półkuli północnej. 21 marca - równonoc wiosenna: Słońce w zenicie nad równikiem, dzień i noc trwają po około 12 godzin. 22 czerwca - przesilenie letnie: Słońce w zenicie nad zwrotnikiem Raka, u nas najdłuższy dzień. 23 września - równonoc jesienna: Słońce znów w zenicie nad równikiem. 22 grudnia - przesilenie zimowe: Słońce w zenicie nad zwrotnikiem Koziorożca, u nas najkrótszy dzień. Na półkuli południowej pory roku są odwrotne.

32.Strefy oświetlenia Ziemi

Nachylenie osi ziemskiej sprawia, że różne szerokości geograficzne otrzymują różną ilość światła. Wyróżniamy pięć stref. Strefa międzyzwrotnikowa (między zwrotnikami Raka i Koziorożca): Słońce bywa tu w zenicie, dzień i noc mają zbliżoną długość, jest najcieplej. Dwie strefy umiarkowane (między zwrotnikiem a kołem podbiegunowym): Słońce nie bywa w zenicie, długość dnia wyraźnie zmienia się w ciągu roku. Dwie strefy okołobiegunowe (od koła podbiegunowego do bieguna): Słońce jest nisko, występują dzień polarny i noc polarna.

33.Zmiana długości dnia, dzień polarny i noc polarna, wysokość Słońca

Poza równikiem długość dnia zmienia się w ciągu roku: na półkuli północnej dzień wydłuża się od 22 grudnia do 22 czerwca, a potem się skraca; im dalej od równika, tym większe różnice. Na równiku dzień i noc trwają przez cały rok po około 12 godzin. Dzień polarny to okres, gdy Słońce nie zachodzi przez co najmniej dobę, a noc polarna - gdy nie wschodzi. Występują za kołami podbiegunowymi: na kole trwają dobę, na biegunach około pół roku. Wysokość Słońca w południe w dni równonocy: $h = 90^\circ - \varphi$, gdzie $\varphi$ to szerokość geograficzna.

34.Szerokość geograficzna i równoleżnik

Równoleżnik to okrąg na powierzchni Ziemi równoległy do równika. Równoleżniki mają różną długość - najdłuższy jest równik, a ku biegunom są coraz krótsze; wyznaczają kierunek wschód - zachód. Szerokość geograficzna to kąt, który mówi, jak daleko od równika leży punkt. Przyjmuje wartości od 0° (równik) do 90° (biegun); na północ od równika jest północna (N), na południe - południowa (S). Punkty na tym samym równoleżniku mają tę samą szerokość geograficzną. Stopień dzieli się na 60 minut: $1^\circ = 60'$.

35.Długość geograficzna i południk

Południk to półokrąg łączący biegun północny z południowym; wszystkie południki mają tę samą długość i wyznaczają kierunek północ - południe. Długość geograficzna to kąt, który mówi, jak daleko na wschód lub na zachód od południka zerowego leży punkt. Przyjmuje wartości od 0° do 180°; na wschód od południka zerowego jest wschodnia (E), na zachód - zachodnia (W). Punkty na tym samym południku mają tę samą długość geograficzną i ten sam czas słoneczny. Współrzędne geograficzne punktu to szerokość i długość, np. Warszawa: około 52°N, 21°E.

36.Rozciągłość południkowa i równoleżnikowa, położenie matematyczno-geograficzne

Położenie matematyczno-geograficzne to położenie określone współrzędnymi geograficznymi: punktu - jedną szerokością i jedną długością, obszaru - współrzędnymi jego skrajnych punktów. Rozciągłość południkowa to różnica szerokości geograficznych punktów skrajnych na północy i południu, a równoleżnikowa - różnica długości punktów skrajnych na wschodzie i zachodzie. Gdy punkty leżą na tej samej półkuli, wartości odejmujemy, gdy na różnych - dodajemy. Odległość wzdłuż południka: 1° to około 111 km, więc 5° to około $5 \cdot 111~\mathrm{km} = 555~\mathrm{km}$.

37.Czas słoneczny (miejscowy)

Czas wyznaczony przez położenie Słońca na niebie: godzina 12:00 jest wtedy, gdy Słońce góruje nad danym południkiem. Wszystkie miejsca na jednym południku mają ten sam czas słoneczny. Ziemia obraca się o 360° w 24 godziny, więc różnicy 15° długości geograficznej odpowiada 1 godzina, a różnicy 1° - 4 minuty. Miejsca położone dalej na wschód mają czas późniejszy, na zachód - wcześniejszy. Obliczanie: wyznacz różnicę długości geograficznej, zamień ją na czas i dodaj (ku wschodowi) albo odejmij (ku zachodowi).

38.Czas strefowy i strefy czasowe

Gdyby każda miejscowość używała własnego czasu słonecznego, zegarki trzeba by przestawiać przy każdej podróży. Dlatego Ziemię podzielono na 24 strefy czasowe, każda o szerokości około 15° długości geograficznej. W całej strefie obowiązuje jeden czas - czas słoneczny jej środkowego południka; sąsiednie strefy różnią się zwykle o 1 godzinę. Czas południka zerowego to czas uniwersalny. W Polsce zimą obowiązuje czas środkowoeuropejski (południka 15°E, o godzinę późniejszy od uniwersalnego), a latem czas letni (południka 30°E). Granice stref często biegną wzdłuż granic państw.

39.Zmiany temperatury wraz z wysokością - przemiany adiabatyczne

W górach im wyżej, tym zwykle chłodniej. Powietrze, które się wznosi, trafia w obszar niższego ciśnienia, rozpręża się i ochładza; powietrze opadające spręża się i ogrzewa. Takie zmiany temperatury bez wymiany ciepła z otoczeniem to przemiany adiabatyczne. Gradient, czyli tempo zmiany: w powietrzu wilgotnym (gdy para wodna się skrapla i powstają chmury) około 0,6°C na 100 m, w powietrzu suchym około 1°C na 100 m. Obliczanie: różnicę wysokości podziel przez 100 m i pomnóż przez gradient, np. 1000 m przy 0,6°C na 100 m daje zmianę o 6°C.

40.Amplituda dobowa i roczna temperatury, średnia temperatura, suma opadów

Amplituda to różnica między najwyższą a najniższą wartością. Amplituda dobowa temperatury: najwyższa temperatura doby minus najniższa. Amplituda roczna: średnia temperatura najcieplejszego miesiąca minus średnia najchłodniejszego. Przy wartościach ujemnych pamiętaj o znaku: $20^\circ\mathrm{C} - (-5^\circ\mathrm{C}) = 25^\circ\mathrm{C}$. Średnia roczna temperatura to suma dwunastu średnich miesięcznych podzielona przez 12. Roczna suma opadów to suma opadów z dwunastu miesięcy (w mm). Amplitudy roczne są małe przy równiku i nad morzem, a duże w głębi lądów.