Kujawsko-Pomorski Konkurs z Geografii - walory turystyczne Polski i regionu

1.Krajobraz wysokogórski (Tatry) i wyżynny (Wyżyna Krakowsko-Częstochowska)

Krajobraz wysokogórski Tatr: strome skaliste szczyty i granie, doliny wyżłobione przez lodowce górskie, polodowcowe jeziora (stawy) i piętra roślinności - od lasów regla dolnego po nagie turnie. Najwyższy szczyt Polski to Rysy (2499 m n.p.m.). Krajobraz wyżynny Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej: wapienne skały - ostańce, jaskinie i głębokie doliny, a na wzgórzach ruiny zamków Szlaku Orlich Gniazd. Wapienie powstały na dnie dawnego morza.

2.Krajobraz nizinny (Nizina Mazowiecka) i pojezierny (Pojezierze Mazurskie)

Krajobraz nizinny Niziny Mazowieckiej: płaski lub lekko falisty teren, szerokie doliny rzek (Wisła, Narew, Bug), pola, łąki i resztki puszcz, np. Puszcza Kampinoska. Krajobraz pojezierny Pojezierza Mazurskiego: wzgórza morenowe, rynny i liczne jeziora pozostawione przez ostatnie zlodowacenie. Leżą tu Śniardwy - największe jezioro Polski - oraz Mamry, połączone szlakiem Wielkich Jezior Mazurskich. Najgłębsze jezioro kraju, Hańcza, leży dalej na północny wschód, na Pojezierzu Suwalskim.

3.Krajobraz nadmorski (Pobrzeże Słowińskie) i wielkomiejski (Warszawa)

Krajobraz nadmorski Pobrzeża Słowińskiego: szerokie piaszczyste plaże, wydmy (w tym ruchome koło Łeby), mierzeje i jeziora przybrzeżne Łebsko i Gardno - dawne zatoki odcięte od morza piaskiem. Miejscami brzeg jest wysoki, klifowy. Krajobraz wielkomiejski Warszawy stworzył człowiek: gęsta, wysoka zabudowa, sieć ulic, mostów i torów, metro, niewiele terenów naturalnych. Warszawa leży nad Wisłą, na Nizinie Mazowieckiej; jest stolicą i największym miastem Polski.

4.Krajobraz miejsko-przemysłowy (Wyżyna Śląska) i rolniczy (Wyżyna Lubelska)

Krajobraz miejsko-przemysłowy Wyżyny Śląskiej powstał dzięki złożom węgla kamiennego: kopalnie, huty, hałdy, gęsta sieć dróg i torów oraz miasta zrośnięte w jeden zespół (konurbację) wokół Katowic. Środowisko jest tu silnie przekształcone - zdarzają się np. zapadliska terenu nad wyrobiskami. Krajobraz rolniczy Wyżyny Lubelskiej: żyzne gleby na lessach, dlatego dominują pola uprawne (pszenica, buraki cukrowe, chmiel), a lasów jest mało. W lessie woda wycina głębokie wąwozy, np. koło Kazimierza Dolnego.

5.Województwo kujawsko-pomorskie - cechy środowiska przyrodniczego

Leży w północnej Polsce, w strefie rzeźby młodoglacjalnej, czyli ukształtowanej przez ostatnie zlodowacenie: wzgórza morenowe, piaszczyste równiny sandrowe, rynny z jeziorami i szerokie doliny rzek. Osią regionu jest Wisła, do której uchodzą Brda (w Bydgoszczy) i Drwęca. Noteć płynie na zachód i należy do dorzecza Odry. Na północy rosną sosnowe Bory Tucholskie, obok leżą pojezierza, np. Brodnickie i Krajeńskie, a na południu rolnicze Kujawy. Funkcję stolicy pełnią dwa miasta: Bydgoszcz i Toruń.

6.Kujawy z żyznymi glebami i gospodarka województwa kujawsko-pomorskiego

Kujawy to kraina na południu województwa, znana z żyznych gleb - czarnych ziem. Dlatego dominują tu pola: pszenica, buraki cukrowe i rzepak, a lasów jest mało. Pod Inowrocławiem zalegają wysady solne; z solanek słyną uzdrowiska Inowrocław i Ciechocinek. Gospodarka regionu łączy rolnictwo i przetwórstwo żywności z przemysłem, np. chemicznym we Włocławku, oraz z usługami: turystyką w Toruniu, nad jeziorami i w Borach Tucholskich, leczeniem uzdrowiskowym i transportem.

7.Brodnicki Park Krajobrazowy

Utworzony w 1985 r. w centralnej części Pojezierza Brodnickiego, na terenie dwóch województw: kujawsko-pomorskiego i warmińsko-mazurskiego; siedziba w Grzmięcy. Rzeźba polodowcowa: wysoczyzny morenowe, sandry, rynny polodowcowe i pagórki kemowe. Ponad 40 jezior - największe Wielkie Partęczyny, najgłębsze Zbiczno, znany też Bachotek. Jeziora łączą Skarlanka i Struga Brodnicka; park obejmuje Bagienną Dolinę Drwęcy. Przeważają bory sosnowe i lasy mieszane. Żyją tu bielik, orlik krzykliwy, bocian czarny, żuraw, wydra i bóbr.

8.Gostynińsko-Włocławski Park Krajobrazowy

Utworzony w 1979 r., siedziba w Kowalu. Leży w dwóch województwach: kujawsko-pomorskim i mazowieckim. Formy terenu: rynny polodowcowe, ozy, kemy, terasy Wisły i jeden z największych w Polsce kompleksów wydm śródlądowych. Ponad 40 jezior; największe, Jezioro Rakutowskie, to rezerwat - ostoja ptaków. Jezioro Gościąż jest unikatem w skali świata: w osadach dna zachował się nienaruszony układ warstw z około 13 tysięcy lat. Przeważają bory sosnowe i mieszane. Park jest ogniwem korytarza ekologicznego między Kampinoskim Parkiem Narodowym a Borami Tucholskimi.

9.Nadgoplański Park Tysiąclecia

Park krajobrazowy utworzony w 1992 r. na bazie rezerwatu z 1967 r.; siedziba w Kruszwicy. Jego sercem jest polodowcowe jezioro Gopło - największe naturalne jezioro województwa, dawniej zwane „Mare Polonorum” (Morze Polaków). Przez Gopło przepływa Noteć. Brzegi porastają rozległe trzcinowiska, a w okolicy rosną rośliny słonolubne - halofity. Park jest miejscem lęgów ptaków i ich odpoczynku w czasie przelotów; jego symbolem jest gęś gęgawa. Chroni też ślady początków państwa polskiego; w jego granicach stoi Mysia Wieża.

10.Tucholski Park Krajobrazowy

Utworzony w 1985 r., siedziba w Tucholi. Obejmuje południowo-wschodnią część Borów Tucholskich. Dominuje piaszczysta równina sandrowa pocięta rynnami polodowcowymi, z wydmami; przeważają małe jeziora wytopiskowe - po bryłach martwego lodu. Osią parku jest Brda; w Uroczysku Piekło płynie wąwozem jak górska rzeka. W Fojutowie Wielki Kanał Brdy krzyżuje się z Czerską Strugą na akwedukcie. Najczęstszy las to bór sosnowy, osobliwością jest zimorodek. W Borach Tucholskich od 2010 r. istnieje Rezerwat Biosfery UNESCO, największy w Polsce.

11.Zespół Parków Krajobrazowych nad Dolną Wisłą

Zespół trzech parków krajobrazowych: Chełmińskiego, Nadwiślańskiego i Góry Łosiowe; siedziba w Świeciu. Obecną nazwę nosi od 2018 r., a w latach 1999-2003 nazywał się Park Krajobrazowy Doliny Dolnej Wisły. Chroni oba brzegi południowej części Doliny Dolnej Wisły - od Bydgoszczy do miejscowości Nowe. Dolina powstała, gdy przy cofaniu się ostatniego lądolodu wody Wisły skierowały się na północ. Na stromych, nasłonecznionych zboczach rosną murawy kserotermiczne (stepowe) z ostnicami i miłkiem wiosennym, nad rzeką - lasy łęgowe. Zimują tu nurogęsi.

12.Rezerwat przyrody Cisy Staropolskie im. Leona Wyczółkowskiego

Leży w Wierzchlesie, na południowo-wschodnim skraju Borów Tucholskich, w powiecie tucholskim. Chroni naturalne i najliczniejsze na niżu polskim stanowisko cisa pospolitego - drzewa, które w Polsce jako pierwsze objęto ochroną. Nazywany najstarszym rezerwatem przyrody w Polsce: pierwsze wzmianki o ochronie „uroczyska cisowego” pochodzą z 1827 r., a formalnie rezerwat powołano w 1956 r. W jego granicach leży jezioro Mukrz. Patronem jest malarz Leon Wyczółkowski, który wielokrotnie przebywał tu w latach 1930-1934.

13.Zbiornik Koronowski i Zbiornik Włocławski

Oba to sztuczne zbiorniki zaporowe. Zbiornik Koronowski powstał przez spiętrzenie Brdy; budowano go w latach 1956-1961, zapora stoi w Koronowie-Pieczyskach. Ma wydłużony kształt, zasila hydroelektrownię i służy rekreacji, zwłaszcza żeglarstwu. Zbiornik Włocławski powstał na Wiśle po przegrodzeniu rzeki zaporą we Włocławku (koryto przegrodzono w 1969 r., stopień wodny oddano w 1970 r.). Przy zaporze działa największa w Polsce przepływowa elektrownia wodna. Zbiornik reguluje przepływ wód powodziowych; poniżej zapory Wisła silnie pogłębia dno.

14.Kanał Bydgoski i Bydgoski Węzeł Wodny

Kanał Bydgoski łączy Brdę z Notecią, a przez to dorzecze Wisły z dorzeczem Odry. Biegnie z Bydgoszczy do Nakła nad Notecią. Zbudowano go w latach 1773-1774 z rozkazu króla pruskiego Fryderyka II, tuż po I rozbiorze Polski. Kanał przecina dział wodny, więc statki pokonują różnicę poziomów w śluzach. Spławiano nim głównie drewno i zboże, co przyspieszyło rozwój Bydgoszczy i Nakła. Jest częścią międzynarodowej drogi wodnej E-70. Bydgoski Węzeł Wodny to połączenie Brdy, Wisły, Kanału Bydgoskiego i Kanału Górnonoteckiego ze śluzami i jazami.

15.Toruń

Miasto nad Wisłą; Stare Miasto lokowano w 1233 r. Średniowieczny zespół miejski Torunia wpisano w 1997 r. na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO - wpis obejmuje Stare Miasto, Nowe Miasto i ruiny zamku krzyżackiego, który mieszczanie zburzyli w 1454 r. Toruń należał do Hanzy i słynie z gotyckiej architektury ceglanej: kamienic, kościołów, spichlerzy i Ratusza Staromiejskiego. Tu w 1473 r. urodził się Mikołaj Kopernik. Symbole miasta to pierniki toruńskie i Krzywa Wieża - pochylona baszta w murach miejskich.

16.Bydgoszcz

Miasto nad Brdą, w pobliżu jej ujścia do Wisły; od XVIII w. Kanał Bydgoski łączy je z Notecią i Odrą. Jest sercem Bydgoskiego Węzła Wodnego. Symbolem miasta są szachulcowe spichrze nad Brdą z końca XVIII w. Wyspa Młyńska w centrum to dawny kompleks młynów i spichrzy, dziś siedziba muzeów. Nad rzeką wisi rzeźba „Przechodzący przez rzekę”, odsłonięta w 2004 r. z okazji wejścia Polski do Unii Europejskiej. Gmach Opery Nova stoi w miejscu dawnych Spichrzy Królewskich, a gotycka katedra należy do najstarszych zabytków miasta.

17.Uzdrowiska regionu: Ciechocinek, Inowrocław, Wieniec-Zdrój

Ciechocinek - uzdrowisko nizinne na Kujawach, między Toruniem a Włocławkiem. Słynie z solanek i trzech tężni z XIX w.: to drewniane konstrukcje wypełnione tarniną, po której spływa solanka; dawniej służyły do produkcji soli, dziś są naturalnym inhalatorium. W centrum stoi fontanna „Grzybek” nad źródłem solanki. Inowrocław - „miasto soli” na Kujawach: solanki, borowiny, tężnia w Parku Solankowym i romański kościół. Wieniec-Zdrój - uzdrowisko wśród lasów sosnowych koło Włocławka; leczy wodami siarczkowymi i borowiną.

18.Biskupin i Kruszwica

Biskupin (powiat żniński) leży na półwyspie Jeziora Biskupińskiego. Słynie z rezerwatu archeologicznego z rekonstrukcją osady obronnej kultury łużyckiej z przełomu epoki brązu i żelaza - sprzed około 2700 lat. Pale osady zauważył w 1933 r. nauczyciel Walenty Szwajcer; badał ją prof. Józef Kostrzewski. Rezerwat jest Pomnikiem Historii. Kruszwica leży nad Gopłem i nazywana jest legendarną stolicą Polski. Jej symbol to Mysia Wieża - pozostałość zamku Kazimierza Wielkiego, związana z legendą o Popielu. Stoi tu też romańska kolegiata z XII w.

19.Strzelno i Chełmno

Strzelno - małe miasto na Kujawach, związane z klasztorem norbertanek. Słynie z romańskich kościołów: rotundy św. Prokopa i kościoła Świętej Trójcy, w którym odkryto romańskie kolumny z rzeźbami cnót i przywar. Zespół klasztorny jest Pomnikiem Historii na Szlaku Piastowskim. Chełmno leży na wysokiej skarpie nad doliną Wisły; lokowano je na początku lat 30. XIII w. Od niego pochodzi nazwa prawa chełmińskiego, na którym zakładano miasta w państwie krzyżackim. Ma szachownicowy układ ulic, niemal pełny obwód murów obronnych, renesansowy ratusz i gotyckie ceglane kościoły.

20.Grudziądz i Świecie

Grudziądz leży nad Wisłą, na wysokiej skarpie. Słynie z zespołu spichlerzy na skarpie wiślanej: służyły jako magazyny zboża spławianego Wisłą do Gdańska i zarazem jako mury obronne. Tworzą jedną z najokazalszych panoram miejskich w Polsce - to Pomnik Historii. Znane są też Brama Wodna i wieża Klimek. Świecie leży przy ujściu Wdy do Wisły. Gotycki zamek krzyżacki z XIV w. stoi w widłach obu rzek, a jego wieża jest odchylona od pionu. W Świeciu mieści się siedziba Zespołu Parków Krajobrazowych nad Dolną Wisłą.

21.Golub-Dobrzyń i Brodnica

Oba miasta leżą nad Drwęcą. Golub-Dobrzyń powstał w 1951 r. z połączenia Golubia (prawy brzeg, ziemia chełmińska) i Dobrzynia (lewy brzeg, ziemia dobrzyńska); Drwęca była tu dawniej granicą, w XIX w. między zaborem pruskim a rosyjskim. Na wzgórzu stoi ceglany zamek krzyżacki z przełomu XIII i XIV w. z renesansową attyką z czasów Anny Wazówny; odbywają się tu turnieje rycerskie. Brodnica: gotycka wieża zamku krzyżackiego, który strzegł brodu na Drwęcy, Pałac Anny Wazówny i Brama Chełmińska. To brama do Pojezierza Brodnickiego.

22.Tuchola, Nakło nad Notecią, Włocławek

Tuchola - „stolica Borów Tucholskich”, siedziba Tucholskiego Parku Krajobrazowego i Muzeum Borów Tucholskich; w okolicy akwedukt w Fojutowie. Nakło nad Notecią - „stolica Krajny”; tu Kanał Bydgoski łączy się z Notecią, dlatego miasto leży na drodze wodnej Wisła-Odra i ma zabytkowe śluzy. Włocławek - historyczna stolica Kujaw nad Wisłą, przy ujściu Zgłowiączki: gotycka katedra (Pomnik Historii) z nagrobkiem dłuta Wita Stwosza, fajans włocławski, przemysł chemiczny oraz zapora z elektrownią wodną na Wiśle.

23.Parki narodowe Polski - czym są i które są „naj”

Park narodowy to najwyższa forma ochrony przyrody w Polsce: chroni całą przyrodę i krajobraz obszaru, a zwiedza się go po wyznaczonych szlakach. W Polsce są 23 parki narodowe. Największy jest Biebrzański, najmniejszy - Ojcowski. Najstarsze to Białowieski i Pieniński (1932 r.), najmłodszy - Ujście Warty (2001 r.). Nad morzem leżą dwa: Słowiński i Woliński. W województwie kujawsko-pomorskim nie ma parku narodowego - Park Narodowy „Bory Tucholskie” leży w województwie pomorskim. Park krajobrazowy to łagodniejsza forma ochrony: wolno w nim mieszkać i gospodarować.

24.Parki narodowe Karpat Zachodnich: Tatrzański, Babiogórski, Gorczański

Tatrzański Park Narodowy (Zakopane): jedyne w Polsce góry o rzeźbie wysokogórskiej, ukształtowanej przez lodowce górskie - ostre granie, kotły, doliny w kształcie litery U i jeziora, np. Morskie Oko; także jaskinie w wapieniach. Symbol - kozica, żyje tu też świstak. Babiogórski Park Narodowy: masyw Babiej Góry w Beskidach, z wyraźnymi piętrami roślinności od lasów po skalny szczyt. Gorczański Park Narodowy: łagodne, zalesione Gorce w rejonie Turbacza, lasy bukowo-jodłowe i widokowe polany; symbol - salamandra plamista.

25.Parki narodowe Karpat: Pieniński, Magurski, Bieszczadzki

Pieniński Park Narodowy: wapienne Pieniny z Trzema Koronami i Sokolicą oraz przełom Dunajca - rzeka wcięła się głęboko w skały, tworząc kręty wąwóz, którym pływają tratwy flisackie. Magurski Park Narodowy: Beskid Niski, rozległe lasy bukowe i jodłowe, ostoja ptaków drapieżnych, np. orlika krzykliwego. Bieszczadzki Park Narodowy: połoniny - górskie łąki ponad lasem bukowym, najwyższy szczyt Tarnica; żyją tu niedźwiedź, wilk, ryś i żubr. Tutejsze lasy bukowe są wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO.

26.Parki narodowe Sudetów i Gór Świętokrzyskich: Karkonoski, Gór Stołowych, Świętokrzyski

Karkonoski Park Narodowy: najwyższe pasmo Sudetów ze Śnieżką; kotły polodowcowe (np. Śnieżne Kotły), granitowe skałki, wodospady i torfowiska. Park Narodowy Gór Stołowych: góry o płaskich wierzchołkach, zbudowane z poziomych warstw piaskowca; woda i mróz wyrzeźbiły w nich skalne labirynty - Szczeliniec Wielki i Błędne Skały. Świętokrzyski Park Narodowy: pasmo Łysogór, jedne z najstarszych gór Polski; gołoborza, czyli rumowiska skalne na stokach, oraz Puszcza Jodłowa. Symbol - jeleń.

27.Nadmorskie parki narodowe: Słowiński i Woliński

Słowiński Park Narodowy (koło Łeby, Pobrzeże Słowińskie): ruchome wydmy - piasek przesypywany przez wiatr wędruje i zasypuje las; do tego jeziora przybrzeżne Łebsko i Gardno, oddzielone od Bałtyku mierzeją, oraz ostoje ptaków. Symbol - mewa. Woliński Park Narodowy (wyspa Wolin, koło Międzyzdrojów): wysokie wybrzeże klifowe podcinane przez fale, lasy bukowe i wyspy w delcie Świny. Symbol - bielik; w parku jest zagroda pokazowa żubrów.

28.Parki narodowe bagien i dolin rzecznych: Biebrzański, Narwiański, Poleski, Ujście Warty

Biebrzański Park Narodowy: największy w Polsce; rozległe bagna i torfowiska w dolinie Biebrzy, ostoja łosia i ptaków wodno-błotnych (symbol - batalion). Narwiański Park Narodowy: Narew płynie tu siecią wielu splatających się koryt, stąd nazwa „polska Amazonia”. Poleski Park Narodowy (województwo lubelskie): torfowiska, bagna i jeziorka Polesia; żyją tu żółw błotny i żuraw. Park Narodowy „Ujście Warty” (województwo lubuskie): rozlewiska przy ujściu Warty do Odry, jedna z najważniejszych w kraju ostoi ptaków wodnych.

29.Parki narodowe pojezierzy: Wigierski, Drawieński, Bory Tucholskie, Wielkopolski

Wigierski Park Narodowy (Suwalszczyzna): jezioro Wigry i wiele mniejszych jezior, rzeka Czarna Hańcza; symbol - bóbr. Drawieński Park Narodowy: rzeki Drawa i Płociczna w Puszczy Drawskiej, szlak kajakowy; symbol - wydra. Park Narodowy „Bory Tucholskie” (koło Chojnic, województwo pomorskie): bory sosnowe na piaszczystym sandrze i czyste jeziora; symbol - głuszec. Wielkopolski Park Narodowy (koło Poznania): podręcznikowa rzeźba polodowcowa - wzgórza morenowe, ozy, rynny z jeziorami i głazy narzutowe.

30.Parki narodowe puszcz nizinnych: Białowieski i Kampinoski

Białowieski Park Narodowy (województwo podlaskie, przy granicy z Białorusią): jeden z dwóch najstarszych w Polsce; chroni las o charakterze pierwotnym - z wiekowymi dębami i martwymi drzewami, których się nie usuwa. Symbol - żubr, największy ssak lądowy Europy, uratowany przed wyginięciem. Kampinoski Park Narodowy (tuż przy Warszawie): Puszcza Kampinoska w pradolinie Wisły - na przemian pasy wydm śródlądowych porośniętych borem i pasy bagien. Symbol - łoś.

31.Parki narodowe wyżyn: Ojcowski i Roztoczański

Ojcowski Park Narodowy (koło Krakowa, Wyżyna Krakowsko-Częstochowska): najmniejszy w Polsce. Chroni dolinę Prądnika wyciętą w wapieniach: strome ściany, ostańce - np. Maczuga Herkulesa - i jaskinie, m.in. Jaskinia Łokietka, wypłukane przez wodę rozpuszczającą wapień. Symbol - nietoperz. Roztoczański Park Narodowy (Roztocze, siedziba w Zwierzyńcu): lasy bukowe i jodłowe na wzgórzach oraz dolina Wieprza; symbol - konik polski, hodowany w parku.

32.UNESCO: Stare Miasto w Krakowie oraz Królewskie Kopalnie Soli w Wieliczce i Bochni (1978)

Lista Światowego Dziedzictwa UNESCO obejmuje najcenniejsze na świecie obiekty kultury i przyrody. W Polsce jest ich 18: 16 kulturowych i 2 przyrodnicze. Pierwsze polskie wpisy pochodzą z 1978 r. Stare Miasto w Krakowie: średniowieczny układ z Rynkiem Głównym, Sukiennicami i kościołem Mariackim, Wzgórze Wawelskie z zamkiem i katedrą oraz Kazimierz. Królewskie Kopalnie Soli w Wieliczce i Bochni: kopalnie soli kamiennej działające od średniowiecza, dziś zwiedzane, z podziemnymi komorami i kaplicami wykutymi w soli (Wieliczka - 1978 r., Bochnia dopisana w 2013 r.).

33.UNESCO: Auschwitz-Birkenau i Puszcza Białowieska (1979)

Auschwitz-Birkenau - niemiecki nazistowski obóz koncentracyjny i zagłady (1940-1945) w Oświęcimiu i Brzezince. Niemcy zamordowali tu około 1,1 miliona ludzi, w większości Żydów, a także Polaków, Romów i jeńców radzieckich. Dziś to muzeum i miejsce pamięci - przestroga dla świata. Puszcza Białowieska to obiekt przyrodniczy wspólny z Białorusią: najlepiej zachowany nizinny las o charakterze pierwotnym w Europie i ostoja żubra. Oba obiekty wpisano w 1979 r.

34.UNESCO: Stare Miasto w Warszawie (1980) i Stare Miasto w Zamościu (1992)

Stare Miasto w Warszawie zostało niemal doszczętnie zniszczone przez Niemców w 1944 r., podczas powstania warszawskiego i po jego upadku. Po wojnie odbudowano je wiernie - z Rynkiem, kamienicami, murami i Zamkiem Królewskim. Wpisano je jako wyjątkowy przykład odbudowy całego zespołu zabytkowego. Stare Miasto w Zamościu to renesansowe „miasto idealne”, założone w 1580 r. przez Jana Zamoyskiego według projektu Włocha Bernarda Moranda: regularna siatka ulic, Rynek Wielki z podcieniami i ratuszem, dawne fortyfikacje. Leży w województwie lubelskim.

35.UNESCO: średniowieczny zespół miejski Torunia i zamek krzyżacki w Malborku (1997)

Średniowieczny zespół miejski Torunia (województwo kujawsko-pomorskie): Stare Miasto, Nowe Miasto i ruiny zamku krzyżackiego nad Wisłą; gotycka zabudowa z cegły dawnego miasta hanzeatyckiego. To jedyny obiekt z Listy w tym województwie. Zamek krzyżacki w Malborku (województwo pomorskie) stoi nad Nogatem. To ogromna ceglana twierdza gotycka złożona z trzech zamków: Wysokiego, Średniego i Niskiego. Od 1309 r. był siedzibą wielkich mistrzów zakonu krzyżackiego. Oba obiekty wpisano w 1997 r.

36.UNESCO: Kalwaria Zebrzydowska (1999) i Kościoły Pokoju w Jaworze i Świdnicy (2001)

Kalwaria Zebrzydowska (Małopolska): manierystyczny zespół architektoniczny i krajobrazowy oraz park pielgrzymkowy z początku XVII w. - klasztor i kilkadziesiąt kaplic rozrzuconych na wzgórzach, połączonych dróżkami; fundatorem był Mikołaj Zebrzydowski. Kościoły Pokoju w Jaworze i Świdnicy (Dolny Śląsk): ogromne świątynie ewangelickie o konstrukcji szkieletowej z drewna, gliny i słomy, zbudowane w połowie XVII w. po pokoju westfalskim, który zakończył wojnę trzydziestoletnią. Wnętrza mają bogaty barokowy wystrój i piętrowe empory.

37.UNESCO: drewniane kościoły południowej Małopolski (2003) i drewniane cerkwie Karpat (2013)

Drewniane kościoły południowej Małopolski: sześć gotyckich kościołów katolickich z bali - Binarowa, Blizne, Dębno, Haczów, Lipnica Murowana i Sękowa; słyną z malowanych wnętrz. Drewniane cerkwie w polskim i ukraińskim regionie Karpat: wpis wspólny z Ukrainą - 16 świątyń wschodniego chrześcijaństwa, po osiem w każdym kraju. W Polsce to m.in. Kwiatoń, Owczary, Powroźnik, Radruż, Chotyniec i Smolnik. Wnętrze cerkwi poznasz po ikonostasie - ścianie z ikonami oddzielającej ołtarz.

38.UNESCO: Park Mużakowski (2004) i Hala Stulecia we Wrocławiu (2006)

Park Mużakowski: rozległy park krajobrazowy w stylu angielskim po obu stronach Nysy Łużyckiej, na granicy Polski i Niemiec (Łęknica i Bad Muskau). Założył go w XIX w. książę Hermann von Pückler-Muskau. Wpis wspólny z Niemcami. Hala Stulecia we Wrocławiu: hala widowiskowa zbudowana w latach 1911-1913 według projektu Maxa Berga. Jej ogromna kopuła z żelbetu była w chwili ukończenia jedną z największych tego typu na świecie - to przełomowe dzieło architektury XX w.

39.UNESCO: kopalnia w Tarnowskich Górach (2017) i Krzemionki (2019)

Kopalnia rud ołowiu, srebra i cynku wraz z systemem gospodarowania wodami podziemnymi w Tarnowskich Górach (województwo śląskie): podziemne chodniki i sztolnie odwadniające; część można zwiedzać, a Sztolnią Czarnego Pstrąga płynie się łodzią. Krzemionki - region pradziejowego górnictwa krzemienia pasiastego (województwo świętokrzyskie, koło Ostrowca Świętokrzyskiego): podziemne kopalnie sprzed kilku tysięcy lat, z epoki kamienia i początków epoki brązu. Z krzemienia wyrabiano siekiery.

40.UNESCO: lasy bukowe Karpat (2021) i modernistyczne śródmieście Gdyni (2026)

Pradawne i pierwotne lasy bukowe Karpat i innych regionów Europy to obiekt przyrodniczy wielu państw. Polską część - lasy bukowe w Bieszczadzkim Parku Narodowym - dopisano w 2021 r. Obok Puszczy Białowieskiej to drugi przyrodniczy obiekt UNESCO w Polsce. Modernistyczne śródmieście Gdyni to najnowszy polski wpis (2026 r.). Gdynia - miasto i port - została zbudowana w dwudziestoleciu międzywojennym, a jej śródmieście tworzy modernistyczna zabudowa z lat 20. i 30. XX w.