Pomorski Wojewódzki Konkurs z Geografii - ludność, odkrywcy, organizacje

1.Naród a grupa etniczna

Naród to duża wspólnota ludzi, których łączą język, historia, kultura, zwykle terytorium oraz świadomość narodowa, czyli poczucie przynależności do tej wspólnoty. Większość narodów ma własne państwo, ale nie wszystkie - przykładem narodu bez państwa są Kurdowie, żyjący m.in. w Turcji, Iraku, Iranie i Syrii. Grupa etniczna to społeczność o odrębnej kulturze, tradycji, często także języku lub gwarze, która zachowuje poczucie własnej odrębności, ale zwykle nie dąży do utworzenia własnego państwa. Przykłady: Romowie, Łemkowie, Saamowie (Lapończycy).

2.Mniejszość narodowa i etniczna; państwo jednolite narodowościowo i wielonarodowe

Mniejszość to grupa obywateli odmienna od większości narodowością, językiem lub kulturą. W polskim prawie mniejszość narodowa utożsamia się z narodem mającym własne państwo (białoruska, czeska, litewska, niemiecka, ormiańska, rosyjska, słowacka, ukraińska, żydowska), a mniejszość etniczna - nie (karaimska, łemkowska, romska, tatarska); kaszubski ma status języka regionalnego. Państwo jednolite narodowościowo zamieszkuje niemal wyłącznie jeden naród (Polska, Japonia, Islandia). W państwie wielonarodowym żyje obok siebie wiele narodów i grup (Rosja, Indie, Nigeria, Belgia).

3.Ludność rdzenna i odmiany ludzkie

Ludność rdzenna to potomkowie pierwszych mieszkańców danego obszaru, żyjących tam przed przybyciem kolonizatorów: Indianie w Ameryce Północnej i Południowej, Inuici w Arktyce (Grenlandia, północna Kanada, Alaska), Aborygeni w Australii, Maorysi w Nowej Zelandii. Odmiany ludzkie - biała, żółta i czarna - to grupy różniące się cechami wyglądu, np. barwą skóry, które są przystosowaniem do warunków środowiska. Potomkowie ludności białej i Indian to Metysi, białej i czarnej - Mulaci. Wszyscy ludzie należą do jednego gatunku, a odmiany nie świadczą o niczyjej wartości - rasizm nie ma podstaw.

4.Chrześcijaństwo: katolicyzm, prawosławie, protestantyzm

Chrześcijaństwo to religia monoteistyczna (wiara w jednego Boga) oparta na nauce Jezusa Chrystusa; jej świętą księgą jest Biblia. Ma trzy główne odłamy. Katolicyzm, którego zwierzchnikiem jest papież, dominuje w Europie Południowej i Środkowej (m.in. Polska, Włochy, Hiszpania), w Ameryce Łacińskiej i na Filipinach. Prawosławie, oddzielone w 1054 r., przeważa w Europie Wschodniej i na Bałkanach: w Rosji, Grecji, Serbii, Rumunii, Bułgarii. Protestantyzm powstał w XVI w. w wyniku reformacji; przeważa w Europie Północnej (Szwecja, Norwegia, Dania), jest też liczny w USA i Wielkiej Brytanii.

5.Islam: sunnici i szyici

Islam powstał w VII w. na Półwyspie Arabskim; jego prorokiem był Mahomet, świętą księgą jest Koran, a świątynią meczet. Wyznawcy - muzułmanie - wierzą w jednego Boga (Allaha). Islam dominuje w Afryce Północnej, na Bliskim Wschodzie, w Azji Środkowej, Pakistanie, Bangladeszu i Indonezji. Dwa główne odłamy to sunnici - zdecydowana większość muzułmanów na świecie, oraz szyici - większość ludności m.in. w Iranie i Iraku. Podział sięga sporu o to, kto miał przewodzić wspólnocie po śmierci Mahometa. Najświętszym miastem islamu jest Mekka w Arabii Saudyjskiej.

6.Judaizm, hinduizm i buddyzm

Judaizm to najstarsza z wielkich religii monoteistycznych; świętą księgą jest Tora, domem modlitwy synagoga, a wyznawcy żyją głównie w Izraelu i w USA. Hinduizm jest religią politeistyczną (wielu bogów, m.in. Brahma, Wisznu, Śiwa), w której ważna jest wiara w reinkarnację, czyli wędrówkę dusz; dominuje w Indiach i Nepalu. Buddyzm wywodzi się z nauk Buddy, który żył około 2500 lat temu; dziś przeważa w Azji Południowo-Wschodniej (Tajlandia, Mjanma, Kambodża), na Sri Lance, w Tybecie i Mongolii, jest też obecny w Chinach i Japonii.

7.Święte miejsca religii: Jerozolima, Mekka, Watykan, Waranasi

Jerozolima jest święta dla trzech religii: judaizmu (Ściana Płaczu), chrześcijaństwa (Bazylika Grobu Świętego) i islamu (Kopuła na Skale, meczet Al-Aksa). Mekka w Arabii Saudyjskiej to miejsce narodzin Mahometa; znajduje się tam świątynia Al-Kaba, cel pielgrzymki (hadżdżu), którą muzułmanin powinien odbyć choć raz w życiu, jeśli może. Watykan - najmniejsze państwo świata, położone w Rzymie - jest siedzibą papieża i centrum Kościoła katolickiego (Bazylika św. Piotra). Waranasi nad Gangesem w Indiach to najświętsze miasto hinduizmu, słynące z rytualnych kąpieli w rzece.

8.Rodziny językowe: indoeuropejska, chińsko-tybetańska, afroazjatycka

Rodzina językowa to grupa języków pochodzących od wspólnego prajęzyka. Największa jest rodzina indoeuropejska, do której należą m.in. języki germańskie (angielski, niemiecki, niderlandzki, szwedzki), romańskie - wywodzące się z łaciny (francuski, hiszpański, portugalski, włoski, rumuński) i słowiańskie (polski, czeski, rosyjski, ukraiński), a także hindi. Rodzina chińsko-tybetańska obejmuje m.in. chiński, tybetański i birmański. Do rodziny afroazjatyckiej należą arabski i hebrajski. Nie wszystkie języki Europy są indoeuropejskie: węgierski, fiński i estoński należą do rodziny uralskiej.

9.Języki najczęściej używane na świecie i języki urzędowe ONZ

Najwięcej osób mówi od urodzenia po chińsku (chiński mandaryński) - to język ojczysty większości mieszkańców Chin. Angielski jest najszerzej rozpowszechniony jako język międzynarodowy: nauki, handlu, lotnictwa i internetu; używa się go m.in. w Wielkiej Brytanii, USA, Australii i w wielu dawnych koloniach brytyjskich. Hiszpański dominuje w większości państw Ameryki Łacińskiej, hindi - w północnych Indiach, arabski - w Afryce Północnej i na Bliskim Wschodzie. ONZ ma sześć języków urzędowych: angielski, arabski, chiński, francuski, hiszpański i rosyjski.

10.Państwa wielojęzyczne: Szwajcaria, Belgia, Kanada

Państwo wielojęzyczne zamieszkują społeczności posługujące się różnymi językami. Może ono mieć kilka języków urzędowych. W Szwajcarii są to niemiecki, francuski, włoski i retoromański, przy czym urzędowy status retoromańskiego na szczeblu federalnym jest ograniczony. W Belgii językami urzędowymi są niderlandzki, francuski i niemiecki; Bruksela jest urzędowo dwujęzyczna: francusko-niderlandzka. Kanada ma dwa języki urzędowe na szczeblu federalnym: angielski i francuski. Francuskojęzyczna jest przede wszystkim prowincja Quebec.

11.Marco Polo

Marco Polo był kupcem z Wenecji, który w XIII w. odbył wieloletnią podróż lądową do Azji - wyruszył w 1271 r. z ojcem i stryjem, a wrócił do Wenecji w 1295 r. Dotarł Jedwabnym Szlakiem do Chin, rządzonych wówczas przez mongolskiego władcę Kubilaj-chana, na którego dworze spędził wiele lat. Relacja z tej podróży, znana jako „Opisanie świata”, przez stulecia była dla Europejczyków ważnym źródłem wiadomości o Chinach, Indiach i innych krainach Azji. Rozbudzała ciekawość bogactw Wschodu i zachęcała późniejszych żeglarzy, m.in. Krzysztofa Kolumba, do szukania drogi do Azji.

12.Krzysztof Kolumb (1492)

Krzysztof Kolumb, żeglarz z Genui w służbie Hiszpanii, chciał dotrzeć do Indii, płynąc na zachód przez Atlantyk. Wyruszył w sierpniu 1492 r. na trzech statkach: Santa Maria, Pinta i Niña. 12 października 1492 r. dopłynął do jednej z wysp archipelagu Bahamów, a potem do Kuby i wyspy Haiti. Do końca życia sądził, że dotarł do Azji - dlatego rdzennych mieszkańców nazwano Indianami. Rok 1492 uznaje się za datę odkrycia Ameryki przez Europejczyków i przełom w epoce wielkich odkryć geograficznych. Nazwa kontynentu pochodzi od imienia innego żeglarza - Amerigo Vespucciego.

13.Vasco da Gama - droga morska do Indii

Vasco da Gama był portugalskim żeglarzem, który jako pierwszy Europejczyk dotarł drogą morską do Indii. Wypłynął z Lizbony w 1497 r., opłynął Afrykę wokół Przylądka Dobrej Nadziei i w 1498 r. dotarł do portu Kalikat na zachodnim wybrzeżu Indii. Drogę przygotował mu Bartolomeu Dias, który w 1488 r. jako pierwszy Europejczyk opłynął południowy kraniec Afryki. Skutek: Portugalia zyskała bezpośredni dostęp do cennych przypraw korzennych (pieprzu, cynamonu, goździków) z pominięciem pośredników na szlakach lądowych i stała się potęgą handlową.

14.Ferdynand Magellan - pierwsza wyprawa dookoła świata

Ferdynand Magellan, Portugalczyk w służbie Hiszpanii, poprowadził pierwszą wyprawę dookoła świata (1519-1522). Pięć statków wypłynęło z Hiszpanii na zachód. W 1520 r. wyprawa odnalazła przejście między Atlantykiem a Pacyfikiem na południu Ameryki Południowej - dziś Cieśninę Magellana; żeglarz nadał też nazwę Oceanowi Spokojnemu. Sam Magellan zginął w 1521 r. w walce na Filipinach. Do Hiszpanii wrócił w 1522 r. jeden statek, Victoria, pod dowództwem Juana Sebastiána Elcano. Wyprawa w praktyce potwierdziła, że Ziemia jest kulą, a oceany łączą się ze sobą.

15.James Cook - Pacyfik i Australia

James Cook, angielski żeglarz i kartograf, odbył w XVIII w. (lata 1768-1779) trzy wielkie wyprawy badawcze na Pacyfik. Opłynął Nową Zelandię, dowodząc, że składa się z wysp, a w 1770 r. zbadał i naniósł na mapę wschodnie wybrzeże Australii. Jako pierwszy przekroczył południowe koło podbiegunowe, choć Antarktydy nie zobaczył. Odkrył dla Europejczyków wiele wysp Oceanii, w tym Hawaje, gdzie zginął w 1779 r. w starciu z mieszkańcami. Jego dokładne mapy Pacyfiku służyły żeglarzom przez wiele lat.

16.David Livingstone - badacz Afryki

David Livingstone, szkocki lekarz, misjonarz i podróżnik, w XIX w. badał wnętrze Afryki, wówczas prawie nieznane Europejczykom. Jako pierwszy Europejczyk przeszedł kontynent w poprzek - od Oceanu Atlantyckiego do Indyjskiego. W 1855 r. dotarł do wielkich wodospadów na rzece Zambezi i nazwał je Wodospadami Wiktorii na cześć brytyjskiej królowej. Badał też jeziora Afryki Wschodniej i poszukiwał źródeł Nilu. Gdy w Europie długo nie było o nim wieści, odnalazł go w 1871 r. nad jeziorem Tanganika dziennikarz Henry Morton Stanley. Livingstone sprzeciwiał się handlowi niewolnikami.

17.Zdobywcy biegunów: Roald Amundsen i Robert Peary

Norweg Roald Amundsen jako pierwszy człowiek dotarł do bieguna południowego - 14 grudnia 1911 r., podróżując na nartach i psimi zaprzęgami. Wyprzedził o około miesiąc brytyjską wyprawę Roberta Scotta, która dotarła do bieguna w styczniu 1912 r., a jej uczestnicy zginęli w drodze powrotnej. Amerykanin Robert Peary jest uznawany za zdobywcę bieguna północnego (1909), choć bywa to kwestionowane. Różnica obszarów: biegun południowy leży na lądzie - na pokrytej lądolodem Antarktydzie, a biegun północny na zamarzniętym Oceanie Arktycznym.

18.Najwyżej i najdalej: Hillary i Tenzing, Gagarin, Armstrong

Mount Everest (8848 m n.p.m.) w Himalajach, najwyższy szczyt Ziemi, zdobyli jako pierwsi 29 maja 1953 r. Nowozelandczyk Edmund Hillary i Szerpa Tenzing Norgay. Jurij Gagarin, radziecki kosmonauta, 12 kwietnia 1961 r. został pierwszym człowiekiem w kosmosie - na statku Wostok 1 okrążył Ziemię. Neil Armstrong, amerykański astronauta, w lipcu 1969 r. jako pierwszy człowiek stanął na Księżycu podczas misji Apollo 11; razem z nim wylądował Buzz Aldrin. Loty kosmiczne były częścią rywalizacji USA i ZSRR w czasie zimnej wojny.

19.Paweł Edmund Strzelecki - Australia i Góra Kościuszki

Paweł Edmund Strzelecki, polski podróżnik i geolog, w XIX w. badał Australię. W 1840 r. podczas wyprawy w Alpy Australijskie wszedł na najwyższy szczyt kontynentu (2228 m n.p.m.) i nazwał go Górą Kościuszki - na cześć Tadeusza Kościuszki. Zbadał Góry Śnieżne, krainę Gippsland i Tasmanię, opracował mapę geologiczną południowo-wschodniej Australii i odkrył tam złoża złota oraz innych surowców. Wyniki ogłosił w dziele o Nowej Południowej Walii i Ziemi van Diemena (dawna nazwa Tasmanii). Wcześniej podróżował po obu Amerykach i wyspach Oceanii.

20.Ignacy Domeyko (Chile) i Bronisław Malinowski

Ignacy Domeyko, uczestnik powstania listopadowego i przyjaciel Adama Mickiewicza, wyjechał w XIX w. do Chile. Był tam geologiem i mineralogiem: badał Andy i pustynię Atakama, unowocześnił górnictwo, przez wiele lat kierował Uniwersytetem Chilijskim w Santiago. Jego imię noszą m.in. pasmo górskie w Andach i minerał domeykit. Bronisław Malinowski, antropolog, w czasie I wojny światowej prowadził badania wśród mieszkańców Wysp Trobrianda (Melanezja, okolice Nowej Gwinei). Zapoczątkował nowoczesne badania terenowe - długie życie wśród badanej społeczności i naukę jej języka.

21.Polscy polarnicy: Henryk Arctowski, Antoni Dobrowolski, Marek Kamiński

Henryk Arctowski i Antoni Bolesław Dobrowolski uczestniczyli w belgijskiej wyprawie na statku Belgica (1897-1899) - pierwszej, która zimowała w Antarktyce. Arctowski prowadził badania geologiczne i meteorologiczne, Dobrowolski badał lód i śnieg. Ich imiona noszą polskie stacje naukowe: całoroczna Stacja im. Henryka Arctowskiego na Wyspie Króla Jerzego w Szetlandach Południowych (od 1977 r.) i Stacja im. Dobrowolskiego na kontynencie Antarktydy. Marek Kamiński w 1995 r. jako pierwszy człowiek zdobył oba bieguny Ziemi w jednym roku bez pomocy z zewnątrz.

22.Polscy himalaiści: Wanda Rutkiewicz i Jerzy Kukuczka

Wanda Rutkiewicz w 1978 r. jako pierwsza Polka i pierwsza Europejka stanęła na Mount Evereście, a w 1986 r. jako pierwsza kobieta na świecie zdobyła K2 - drugi co do wysokości szczyt Ziemi, leżący w Karakorum. Zaginęła w 1992 r. podczas wyprawy na Kanczendzongę w Himalajach. Jerzy Kukuczka w 1987 r. jako drugi człowiek na świecie (po Włochu Reinholdzie Messnerze) skompletował Koronę Himalajów i Karakorum, czyli wszystkie 14 szczytów o wysokości ponad 8000 m. Wiele z nich zdobył nowymi drogami lub zimą. Zginął w 1989 r. na południowej ścianie Lhotse.

23.Samotni podróżnicy: Kazimierz Nowak, Leonid Teliga, Krystyna Chojnowska-Liskiewicz

Kazimierz Nowak w latach 1931-1936 samotnie przemierzył Afrykę z północy na południe i z powrotem - głównie rowerem, a także pieszo, konno i łodzią; reportaże i fotografie przysyłał do polskich gazet. Leonid Teliga jako pierwszy Polak samotnie opłynął świat - na jachcie „Opty” w latach 1967-1969. Krystyna Chojnowska-Liskiewicz jako pierwsza kobieta na świecie samotnie opłynęła kulę ziemską - na jachcie „Mazurek” w latach 1976-1978. Samotny rejs dookoła świata odbył też Krzysztof Baranowski na jachcie „Polonez”, a Aleksander Doba samotnie przepłynął kajakiem Atlantyk.

24.Zimna wojna i żelazna kurtyna

Zimna wojna (ok. 1947-1991) to okres rywalizacji dwóch bloków po II wojnie światowej: zachodniego, z USA na czele (głównie państwa demokratyczne o gospodarce rynkowej), i wschodniego, podporządkowanego ZSRR (państwa komunistyczne). Supermocarstwa nie walczyły ze sobą bezpośrednio, ale prowadziły wyścig zbrojeń, w tym jądrowych, rywalizowały w kosmosie i wspierały przeciwne strony w konfliktach, np. w Korei i Wietnamie. Żelazna kurtyna to określenie granicy dzielącej Europę na te dwa bloki, rozpowszechnione w 1946 r. przez Winstona Churchilla. Po stronie wschodniej znalazła się m.in. Polska.

25.Podział Niemiec, mur berliński i zjednoczenie Niemiec 1990

Po II wojnie światowej Niemcy i Berlin podzielono na cztery strefy okupacyjne: amerykańską, brytyjską, francuską i radziecką. W 1949 r. z trzech stref zachodnich powstała Republika Federalna Niemiec (RFN, stolica Bonn), a ze strefy radzieckiej - Niemiecka Republika Demokratyczna (NRD, stolica Berlin Wschodni). W 1961 r. władze NRD zbudowały mur berliński, aby zatrzymać ucieczki mieszkańców do Berlina Zachodniego; stał się on symbolem zimnej wojny. Mur upadł 9 listopada 1989 r., a 3 października 1990 r. nastąpiło zjednoczenie Niemiec - NRD została włączona do RFN.

26.Dekolonizacja Afryki i Azji: podział Indii 1947, Rok Afryki 1960

Dekolonizacja to proces uzyskiwania niepodległości przez kolonie państw europejskich, głównie Wielkiej Brytanii, Francji, Belgii i Portugalii. W Azji przełomem był rok 1947: Indie Brytyjskie podzielono według kryterium religijnego na Indie (z większością hinduistyczną) i Pakistan (muzułmański); podziałowi towarzyszyły masowe przesiedlenia i walki, a spór o Kaszmir trwał dalej. Ze wschodniej części Pakistanu w 1971 r. powstał Bangladesz. Rok 1960 nazwano Rokiem Afryki, bo niepodległość uzyskało wtedy 17 państw tego kontynentu, m.in. Nigeria, Senegal i Madagaskar.

27.Powstanie Izraela i konflikt izraelsko-palestyński

W 1947 r. ONZ uchwaliła plan podziału Palestyny, terytorium pod zarządem brytyjskim, na państwo żydowskie i arabskie. 14 maja 1948 r. proklamowano państwo Izrael; sąsiednie państwa arabskie go nie uznały i wybuchła wojna. Państwo arabskie nie powstało, a setki tysięcy Palestyńczyków stały się uchodźcami. W wojnie sześciodniowej w 1967 r. Izrael zajął m.in. Zachodni Brzeg Jordanu i wschodnią Jerozolimę. Źródłem konfliktu są spory o ziemię, granice, status Jerozolimy i los uchodźców. Próbą rozwiązania były porozumienia z Oslo (1993), które utworzyły Autonomię Palestyńską.

28.Wojna w Korei i podział Półwyspu Koreańskiego; wojna w Wietnamie

Po 1945 r. Półwysep Koreański podzielono wzdłuż 38. równoleżnika na komunistyczną północ (wspieraną przez ZSRR i Chiny) i południe (wspierane przez USA). W 1950 r. Korea Północna zaatakowała Południową; wojna trwała do 1953 r. i zakończyła się rozejmem, bez traktatu pokojowego. Do dziś istnieją dwa państwa: Korea Północna (Pjongjang) i Korea Południowa (Seul). Wietnam podzielono w 1954 r. wzdłuż 17. równoleżnika. W wojnie wietnamskiej USA wspierały Południe przeciw komunistycznej Północy; po wycofaniu wojsk amerykańskich Północ zwyciężyła w 1975 r., a kraj zjednoczono.

29.Jesień Narodów 1989 i rozpad ZSRR 1991

Jesień Narodów (Jesień Ludów) to seria przemian w 1989 r., w których państwa Europy Środkowo-Wschodniej obaliły rządy komunistyczne. Zaczęło się w Polsce od obrad Okrągłego Stołu i wyborów 4 czerwca 1989 r.; potem zmiany objęły Węgry, NRD, Czechosłowację (aksamitna rewolucja), Bułgarię i Rumunię, gdzie doszło do krwawych walk. W grudniu 1991 r. rozpadł się Związek Radziecki: w miejsce 15 republik związkowych powstało 15 niepodległych państw, m.in. Rosja, Ukraina, Białoruś, Litwa, Łotwa, Estonia, Gruzja i Kazachstan. Oznaczało to koniec zimnej wojny i podziału świata na dwa bloki.

30.Rozpad Czechosłowacji 1993, rozpad Jugosławii i wojny na Bałkanach

Czechosłowacja rozpadła się pokojowo: 1 stycznia 1993 r. powstały Czechy i Słowacja (tzw. aksamitny rozwód). Jugosławia, federacja sześciu republik na Bałkanach, zamieszkana przez narody różniące się religią (katolicyzm, prawosławie, islam), rozpadała się od 1991 r. wśród krwawych wojen - najcięższe toczyły się w Chorwacji oraz w Bośni i Hercegowinie (1992-1995, zakończone układem z Dayton). Powstały: Słowenia, Chorwacja, Bośnia i Hercegowina, Macedonia Północna, Serbia i Czarnogóra (osobne państwa od 2006 r.). W 2008 r. niepodległość ogłosiło Kosowo, którego nie uznają wszystkie państwa.

31.Afryka: apartheid w RPA, ludobójstwo w Rwandzie 1994, Sudan Południowy (2011)

Apartheid to polityka segregacji rasowej prowadzona w Republice Południowej Afryki w latach 1948-1994: rządząca biała mniejszość odebrała czarnej większości prawa polityczne, narzuciła osobne dzielnice i szkoły. System upadł po latach oporu i sankcji; w 1994 r. odbyły się pierwsze wolne wybory, a prezydentem został Nelson Mandela. W Rwandzie w 1994 r. doszło do ludobójstwa: w ciągu około stu dni ekstremiści Hutu zamordowali około 800 tysięcy ludzi, głównie z ludu Tutsi. Sudan Południowy (stolica Dżuba) oddzielił się od Sudanu w 2011 r. po referendum - to najmłodsze państwo świata.

32.Przyczyny konfliktów zbrojnych i uchodźcy

Najczęstsze przyczyny konfliktów zbrojnych: 1) granice kolonialne - w Afryce wytyczone przez Europejczyków często liniami prostymi, bez liczenia się z podziałami etnicznymi, przez co jeden lud żyje w kilku państwach, a zwaśnione grupy - w jednym; 2) różnice religijne i narodowościowe; 3) walka o surowce: ropę naftową, diamenty, rudy metali; 4) dostęp do wody i żyznej ziemi, zwłaszcza na obszarach suchych; 5) walka o władzę. Skutkiem są zniszczenia, głód i migracje przymusowe. Uchodźca to osoba, która opuściła swój kraj z obawy przed wojną lub prześladowaniem i szuka ochrony w innym państwie.

33.ONZ - Organizacja Narodów Zjednoczonych (1945, Nowy Jork)

ONZ powstała w 1945 r., po II wojnie światowej, na mocy Karty Narodów Zjednoczonych podpisanej w San Francisco; siedzibą jest Nowy Jork. Cele: utrzymanie pokoju i bezpieczeństwa, ochrona praw człowieka, współpraca i pomoc humanitarna. Należą do niej prawie wszystkie państwa świata; Polska jest członkiem założycielem. Zgromadzenie Ogólne skupia wszystkich członków - każdy ma jeden głos. Rada Bezpieczeństwa odpowiada za pokój: ma 5 stałych członków z prawem weta (USA, Rosja, Chiny, Wielka Brytania, Francja) i 10 niestałych, wybieranych na dwa lata. Może wysyłać siły pokojowe - „błękitne hełmy”.

34.Organizacje systemu ONZ: UNESCO, UNICEF, WHO, FAO

UNESCO - Organizacja Narodów Zjednoczonych do spraw Oświaty, Nauki i Kultury, z siedzibą w Paryżu; prowadzi m.in. Listę Światowego Dziedzictwa. UNICEF - Fundusz Narodów Zjednoczonych na rzecz Dzieci, z siedzibą w Nowym Jorku; pomaga dzieciom - zapewnia żywność, szczepienia i dostęp do edukacji. WHO - Światowa Organizacja Zdrowia, z siedzibą w Genewie; zwalcza choroby i epidemie, koordynuje ochronę zdrowia. FAO - Organizacja Narodów Zjednoczonych do spraw Wyżywienia i Rolnictwa, z siedzibą w Rzymie; walczy z głodem i wspiera rozwój rolnictwa.

35.Unia Europejska (Bruksela, traktat z Maastricht) a Rada Europy

Unia Europejska (UE) to związek gospodarczo-polityczny państw Europy. Wyrosła ze wspólnot tworzonych od lat 50. XX w. (m.in. EWG - traktaty rzymskie 1957). Samą Unię utworzył traktat z Maastricht, podpisany w 1992 r., obowiązujący od 1993 r. Wiele jej instytucji ma siedzibę w Brukseli. Polska należy do UE od 1 maja 2004 r.; po wystąpieniu Wielkiej Brytanii w 2020 r. Unia liczy 27 państw. Z UE nie należy mylić strefy Schengen (brak kontroli na granicach wewnętrznych), strefy euro (wspólna waluta) ani Rady Europy - osobnej organizacji z siedzibą w Strasburgu (1949), dbającej o prawa człowieka.

36.Grupa Wyszehradzka, Unia Afrykańska, Liga Państw Arabskich, Wspólnota Narodów

Grupa Wyszehradzka (V4) powstała w 1991 r. w węgierskim Wyszehradzie; tworzą ją Polska, Czechy, Słowacja i Węgry, które współpracują politycznie i gospodarczo. Unia Afrykańska (od 2002 r., siedziba w Addis Abebie w Etiopii) skupia państwa Afryki i ma wspierać pokój, jedność i rozwój kontynentu. Liga Państw Arabskich (1945, siedziba w Kairze) zrzesza państwa arabskie Afryki Północnej i Bliskiego Wschodu. Wspólnota Narodów (Commonwealth, sekretariat w Londynie) łączy Wielką Brytanię i w większości jej dawne kolonie, np. Indie, Kanadę, Australię, Nigerię.

37.OPEC (ropa naftowa) i WTO

OPEC - Organizacja Krajów Eksportujących Ropę Naftową - powstała w 1960 r. w Bagdadzie; założyli ją Arabia Saudyjska, Irak, Iran, Kuwejt i Wenezuela, a siedziba mieści się w Wiedniu. Państwa członkowskie uzgadniają wielkość wydobycia ropy naftowej, przez co wpływają na jej ceny na świecie: ograniczenie wydobycia zwykle podnosi cenę. WTO - Światowa Organizacja Handlu - działa od 1995 r., ma siedzibę w Genewie i zastąpiła wcześniejszy układ GATT. Ustala zasady handlu międzynarodowego, dąży do znoszenia ceł i innych barier oraz rozstrzyga spory handlowe między państwami.

38.OECD, G7 i G20, Międzynarodowy Fundusz Walutowy i Bank Światowy

OECD - Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (1961, siedziba w Paryżu) - skupia państwa wysoko rozwinięte o gospodarce rynkowej; Polska należy do niej od 1996 r. G7 to grupa siedmiu wpływowych państw: USA, Kanada, Japonia, Niemcy, Francja, Wielka Brytania i Włochy. G20 obejmuje największe gospodarki świata, także państwa rozwijające się, np. Chiny, Indie i Brazylię. Międzynarodowy Fundusz Walutowy (MFW) i Bank Światowy powstały po konferencji w Bretton Woods (1944) i mają siedziby w Waszyngtonie: MFW dba o stabilność finansów, Bank Światowy finansuje rozwój i walkę z ubóstwem.

39.ASEAN i Mercosur - integracja regionalna

ASEAN - Stowarzyszenie Narodów Azji Południowo-Wschodniej - powstało w 1967 r.; założyły je Indonezja, Malezja, Filipiny, Singapur i Tajlandia, a sekretariat mieści się w Dżakarcie. Celem jest współpraca gospodarcza, polityczna i kulturalna oraz utrzymanie pokoju w regionie. Mercosur - Wspólny Rynek Południa - utworzyły w 1991 r. traktatem z Asunción Argentyna, Brazylia, Paragwaj i Urugwaj; siedziba znajduje się w Montevideo. Ma ułatwiać handel między państwami Ameryki Południowej dzięki znoszeniu ceł. Obie organizacje to przykłady integracji regionalnej - współpracy sąsiadujących państw.

40.NATO (1949, Bruksela, artykuł 5) i dawny Układ Warszawski

NATO - Organizacja Traktatu Północnoatlantyckiego - to sojusz wojskowy państw Ameryki Północnej i Europy, utworzony 4 kwietnia 1949 r. w Waszyngtonie; siedziba mieści się w Brukseli. Najważniejszy jest artykuł 5 traktatu: zbrojna napaść na jednego członka jest uznawana za napaść na wszystkich. Polska należy do NATO od 1999 r.; sojusz liczy ponad 30 państw. Układ Warszawski (1955-1991) był sojuszem wojskowym ZSRR i podporządkowanych mu państw bloku wschodniego, w tym Polski; rozwiązano go po upadku komunizmu w Europie Środkowo-Wschodniej.