Pomorski Wojewódzki Konkurs z Geografii - środowisko, energia, rolnictwo

1.Czas słoneczny (miejscowy)

Czas słoneczny wyznacza położenie Słońca na niebie: godzina 12:00 to moment górowania Słońca nad danym południkiem. Wszystkie miejsca na tym samym południku mają ten sam czas słoneczny. Ziemia obraca się o 360° w 24 godziny, czyli o 15° w 1 godzinę i o 1° w 4 minuty. Obrót odbywa się z zachodu na wschód, więc na wschód od danego miejsca czas jest późniejszy, a na zachód - wcześniejszy. Przykład: między 15°E a 21°E różnica to 6°, czyli $6 \cdot 4 = 24$ minuty; gdy na 15°E jest 12:00, na 21°E jest 12:24.

2.Czas strefowy i czas uniwersalny (UTC)

Żeby każda miejscowość nie miała innej godziny, Ziemię podzielono na 24 strefy czasowe o szerokości 15° długości geograficznej. W całej strefie obowiązuje czas słoneczny jej południka środkowego (0°, 15°, 30° itd.), a sąsiednie strefy różnią się o 1 godzinę. Czas uniwersalny (UTC) to czas strefy południka 0°, przechodzącego przez Greenwich w Londynie. Od niego liczy się pozostałe strefy: na wschód dodajemy godziny (UTC+1, UTC+2), na zachód odejmujemy (UTC-5). Przykład: gdy w strefie UTC jest 10:00, w strefie południka 45°E jest 13:00.

3.Czas urzędowy, czas środkowoeuropejski i letni, linia zmiany daty

Czas urzędowy to czas ustalony przez władze państwa dla całego kraju lub jego części; granice stref dopasowuje się do granic państw. W Polsce zimą obowiązuje czas środkowoeuropejski (UTC+1, czas południka 15°E), a obecnie od ostatniej niedzieli marca do ostatniej niedzieli października - czas środkowoeuropejski letni (UTC+2). Linia zmiany daty biegnie przez Ocean Spokojny, w pobliżu południka 180°. Przekraczając ją w kierunku zachodnim (z Ameryki do Azji), dodajemy jedną dobę, a w kierunku wschodnim - cofamy datę o jedną dobę.

4.Wysokość Słońca w południe w dniach równonocy (21 marca i 23 września)

Wysokość Słońca to kąt między promieniami słonecznymi a płaszczyzną horyzontu (kąt padania promieni słonecznych); największa jest w południe słoneczne. 21 marca i 23 września Słońce góruje w zenicie nad równikiem, a dzień i noc trwają niemal na całej Ziemi po 12 godzin. Wzór: $h = 90^\circ - \varphi$, gdzie $\varphi$ to szerokość geograficzna miejsca. Przykład dla $\varphi = 52^\circ\mathrm{N}$: $h = 90^\circ - 52^\circ = 38^\circ$. Im dalej od równika, tym Słońce góruje niżej i słabiej ogrzewa powierzchnię.

5.Wysokość Słońca w południe w dniach przesileń (22 czerwca i 22 grudnia)

Wzory dotyczą półkuli północnej, dla miejsc położonych na północ od zwrotnika Raka. Przesilenie letnie (22 czerwca): Słońce góruje w zenicie nad zwrotnikiem Raka, więc $h = 90^\circ - \varphi + 23^\circ 27'$ - to najdłuższy dzień w roku. Przesilenie zimowe (22 grudnia): Słońce jest w zenicie nad zwrotnikiem Koziorożca, więc $h = 90^\circ - \varphi - 23^\circ 27'$ - to najkrótszy dzień. Przykład dla $\varphi = 52^\circ\mathrm{N}$: latem $38^\circ + 23^\circ 27' = 61^\circ 27'$, zimą $38^\circ - 23^\circ 27' = 14^\circ 33'$.

6.Zwrotniki, koła podbiegunowe, dzień polarny i noc polarna

Oś Ziemi jest nachylona do płaszczyzny orbity, dlatego miejsce, w którym Słońce góruje w zenicie, wędruje w ciągu roku między zwrotnikami. Zwrotnik Raka ($23^\circ 27'\mathrm{N}$) i zwrotnik Koziorożca ($23^\circ 27'\mathrm{S}$) to skrajne równoleżniki, nad którymi Słońce bywa w zenicie. Koła podbiegunowe ($66^\circ 33'$ szerokości północnej i południowej) ograniczają obszary, gdzie występuje dzień polarny (Słońce nie zachodzi przez co najmniej dobę) i noc polarna (nie wschodzi). Na kole trwają one jedną dobę, na biegunach - około pół roku.

7.Skala mapy: liczbowa, mianowana i liniowa - obliczanie odległości

Skala mówi, ile razy odległości na mapie zmniejszono względem rzeczywistych. Skala liczbowa 1:50 000 oznacza, że 1 cm na mapie to 50 000 cm w terenie. Skala mianowana podaje to samo w wygodnych jednostkach: 1 cm - 500 m (czyli 1 cm - 0,5 km). Skala liniowa (podziałka) to odcinek z opisanymi odległościami, do którego przykłada się linijkę. Odległość w terenie to długość na mapie pomnożona przez wartość ze skali mianowanej: 4 cm to $4 \cdot 0{,}5~\mathrm{km} = 2~\mathrm{km}$. Im mniejszy mianownik, tym skala większa i mapa bardziej szczegółowa.

8.Skala polowa i obliczanie powierzchni na mapie

Skala polowa informuje, jakiej powierzchni w terenie odpowiada jednostka powierzchni na mapie. Otrzymujemy ją, podnosząc do kwadratu skalę liniową (mianowaną) - to kwadrat skali liniowej. Dla skali 1:50 000: 1 cm - 0,5 km, więc $1~\mathrm{cm^2}$ - $0{,}25~\mathrm{km^2}$, bo $0{,}5 \cdot 0{,}5 = 0{,}25$. Jezioro o powierzchni $8~\mathrm{cm^2}$ na tej mapie ma w rzeczywistości $8 \cdot 0{,}25 = 2~\mathrm{km^2}$. Typowy błąd to mnożenie pola przez skalę liniową zamiast przez jej kwadrat.

9.Źródła energii: odnawialne, nieodnawialne i niskoemisyjne; bilans energetyczny

Źródła nieodnawialne to zasoby, które się wyczerpują: węgiel kamienny i brunatny, ropa naftowa, gaz ziemny oraz uran. Źródła odnawialne stale się odtwarzają: energia wody, wiatru, Słońca, energia geotermalna, biomasa i biogaz, energia pływów. Źródła niskoemisyjne to te, które przy wytwarzaniu prądu emitują bardzo mało dwutlenku węgla - należą do nich m.in. woda, wiatr, Słońce i energetyka jądrowa. Bilans energetyczny (miks energetyczny) to zestawienie, z jakich źródeł i w jakich proporcjach kraj wytwarza energię.

10.Elektrownie cieplne i paliwa kopalne; transformacja energetyczna

Elektrownia cieplna spala paliwo, ciepło zamienia wodę w parę, a para napędza turbinę z prądnicą. Zalety: praca niezależna od pogody, sprawdzona technologia. Wady: emisja dwutlenku węgla, pyłów oraz tlenków siarki i azotu (smog, kwaśne opady), wyczerpywanie złóż. W Polsce węgiel kamienny wydobywa się w Górnośląskim i Lubelskim Zagłębiu Węglowym, a węgiel brunatny spalają elektrownie Bełchatów i Turów. Transformacja energetyczna to stopniowe przechodzenie od paliw kopalnych do źródeł niskoemisyjnych: udział węgla maleje, rośnie udział źródeł odnawialnych.

11.Energetyka jądrowa - paliwo, zalety i wady

Elektrownia jądrowa wykorzystuje ciepło z rozszczepienia jąder uranu; dalej działa jak elektrownia cieplna - para napędza turbinę. Zalety: podczas pracy nie emituje dwutlenku węgla ani pyłów, zużywa mało paliwa, pracuje stabilnie bez względu na pogodę. Wady: wysoki koszt i długi czas budowy, odpady promieniotwórcze wymagające bardzo długiego, bezpiecznego składowania, ryzyko skażenia w razie poważnej awarii. Uran jest surowcem nieodnawialnym. W Polsce pierwsza elektrownia jądrowa jest dopiero przygotowywana - na Pomorzu, w gminie Choczewo.

12.Elektrownie wodne i energia pływów

Elektrownia wodna zamienia energię płynącej lub spadającej wody na prąd; najlepsze warunki dają rzeki o dużym spadku i obfitych przepływach. Zalety: brak spalin, tania eksploatacja, a zbiornik gromadzi wodę i łagodzi fale powodziowe. Wady: zalanie doliny, przerwanie wędrówek ryb, wysoki koszt zapory. W Polsce: Włocławek na Wiśle, Solina na Sanie, a w Żarnowcu elektrownia szczytowo-pompowa, która magazynuje energię, pompując wodę do górnego zbiornika. Energię pływów wykorzystuje się na wybrzeżach o dużej różnicy poziomu wody między przypływem a odpływem.

13.Energia wiatru i energia Słońca (fotowoltaika)

Turbina wiatrowa zamienia ruch powietrza na prąd; najlepiej działa tam, gdzie wiatry są silne i częste - na wybrzeżach i na morzu. W Polsce farmy wiatrowe skupiają się na Pomorzu, powstają też na Bałtyku; szybko przybywa również instalacji słonecznych. Fotowoltaika to ogniwa zamieniające światło słoneczne bezpośrednio na prąd. Zalety obu źródeł: brak spalin i darmowe „paliwo”. Wady: produkcja zależy od pogody, pory dnia i roku, więc potrzebne są magazyny energii lub inne elektrownie w rezerwie; wiatraki hałasują i zmieniają krajobraz, a farmy słoneczne zajmują dużo miejsca.

14.Energia geotermalna, biomasa i biogaz

Energia geotermalna to ciepło wnętrza Ziemi, pobierane z gorących wód podziemnych; służy głównie do ogrzewania budynków, a tam, gdzie wody są bardzo gorące - także do produkcji prądu. Najłatwiej dostępna jest na obszarach wulkanicznych (Islandia); w Polsce korzysta z niej m.in. Podhale. Biomasa to materia roślinna i zwierzęca używana jako paliwo: drewno, słoma, rośliny energetyczne. Biogaz powstaje podczas beztlenowej fermentacji odpadów organicznych (obornika, resztek roślin, ścieków) i składa się głównie z metanu. Zaletą jest zagospodarowanie odpadów, wadą - spaliny.

15.Warunki przyrodnicze i pozaprzyrodnicze rozwoju rolnictwa

Warunki przyrodnicze daje natura: klimat (temperatura, opady, długość okresu wegetacyjnego), gleby, ukształtowanie powierzchni i stosunki wodne. Najlepsze są żyzne gleby na równinach, z wystarczającymi opadami. Okres wegetacyjny, czyli czas, gdy średnia dobowa temperatura przekracza 5°C, w Polsce jest najdłuższy na południowym zachodzie, a najkrótszy na północnym wschodzie i w górach. Warunki pozaprzyrodnicze zależą od ludzi: wielkość gospodarstw, mechanizacja, nawożenie, wykształcenie rolników, polityka rolna i dopłaty, dostęp do rynków zbytu.

16.Rolnictwo intensywne i ekstensywne, towarowe i samozaopatrzeniowe

Rolnictwo intensywne stosuje duże nakłady na hektar (nawozy, maszyny, środki ochrony roślin, nawadnianie) i uzyskuje wysokie plony - np. w Holandii i Danii. Ubocznym skutkiem bywa spływ nadmiaru nawozów do rzek i mórz. Rolnictwo ekstensywne ma małe nakłady i niskie plony z hektara, zwykle na dużych obszarach, np. wypas na suchych terenach Australii. Rolnictwo towarowe produkuje na sprzedaż, a samozaopatrzeniowe - na potrzeby rodziny rolnika; to drugie jest częste w najuboższych krajach Afryki i Azji.

17.Uprawa i chów, monokultura i plantacja; regiony rolnicze Polski

Rolnictwo dzieli się na uprawę roślin i chów zwierząt (utrzymywanie ich dla mięsa, mleka, jaj). W Polsce pszenicę i buraki cukrowe uprawia się na najżyźniejszych glebach: na Żuławach, Nizinie Śląskiej koło Wrocławia, Wyżynie Lubelskiej i Kujawach; Wielkopolska słynie z chowu trzody chlewnej, okolice Grójca - z sadów jabłoniowych. Monokultura to uprawa jednego gatunku na tym samym polu przez wiele lat - wyjaławia glebę i sprzyja szkodnikom. Plantacja to wielkie gospodarstwo nastawione na jedną roślinę na sprzedaż, np. kawę, kakao, herbatę, trzcinę cukrową.

18.Rolnictwo ekologiczne

Rolnictwo ekologiczne produkuje żywność metodami bliskimi naturze: bez nawozów sztucznych i bez chemicznych środków ochrony roślin. Żyzność gleby podtrzymują nawozy naturalne (obornik, kompost) i płodozmian, czyli zaplanowane następstwo różnych roślin na tym samym polu w kolejnych latach. Zwierzęta mają wybieg i paszę z upraw ekologicznych. Gospodarstwo jest kontrolowane i otrzymuje certyfikat, a produkty w Unii Europejskiej oznacza się zielonym listkiem z gwiazdek. Zalety: czystsze gleby i wody, większa różnorodność przyrody. Wady: niższe plony, więcej pracy, wyższe ceny.

19.Procesy endogeniczne i ruchy płyt litosfery

Procesy endogeniczne (wewnętrzne) czerpią energię z gorącego wnętrza Ziemi i tworzą wielkie nierówności powierzchni. Należą do nich ruchy płyt litosfery, ruchy górotwórcze, trzęsienia ziemi i wulkanizm. Litosfera, czyli sztywna zewnętrzna powłoka Ziemi, jest podzielona na płyty, które przesuwają się o kilka centymetrów rocznie. Tam, gdzie płyty się rozsuwają, wydostaje się magma i powstaje nowe dno oceanu (Islandia); tam, gdzie się zderzają, powstają góry i rowy oceaniczne. Na granicach płyt skupia się większość wulkanów i trzęsień ziemi.

20.Ruchy górotwórcze - góry fałdowe i zrębowe

Ruchy górotwórcze to długotrwałe wypiętrzanie gór wskutek nacisku płyt litosfery. Góry fałdowe powstają, gdy warstwy skalne zostają ściśnięte i pofałdowane - tak utworzyły się Alpy, Karpaty, Himalaje i Andy w czasie najmłodszych, alpejskich ruchów górotwórczych; są wysokie, o ostrych szczytach. Góry zrębowe powstają, gdy sztywne, stare masywy pękają, a ich fragmenty zostają wyniesione wzdłuż uskoków (zręby) lub obniżone (rowy) - przykładem są Sudety. Bardzo stare góry, np. Góry Świętokrzyskie, są niskie i zaokrąglone, bo od dawna niszczą je procesy zewnętrzne.

21.Trzęsienia ziemi i wulkanizm

Trzęsienie ziemi to drgania skorupy ziemskiej wywołane nagłym rozładowaniem naprężeń w skałach. Miejsce w głębi, skąd rozchodzą się fale, to ognisko (hipocentrum), a punkt na powierzchni dokładnie nad nim - epicentrum; tam wstrząsy są zwykle najsilniejsze. Podmorskie trzęsienie może wywołać tsunami. Wulkanizm to wydobywanie się na powierzchnię magmy, gazów i popiołów; magma, która wypłynęła, nazywa się lawą. Wulkan ma komin, krater i stożek. Najwięcej wulkanów i trzęsień występuje wokół Oceanu Spokojnego - w „pierścieniu ognia”.

22.Procesy egzogeniczne: wietrzenie, erozja, transport, akumulacja, ruchy masowe

Procesy egzogeniczne (zewnętrzne) napędza energia Słońca i siła ciężkości; niszczą wypukłości terenu i zasypują zagłębienia. Wietrzenie to rozpad i rozkład skał w miejscu ich zalegania - pod wpływem zmian temperatury, zamarzającej wody, roztworów i organizmów. Erozja to żłobienie podłoża przez wodę, lód, wiatr lub fale. Transport to przenoszenie okruchów, a akumulacja - ich osadzanie, gdy siła transportująca słabnie. Ruchy masowe to przemieszczanie się skał i zwietrzeliny w dół stoku pod wpływem grawitacji: obrywy, osuwiska, spełzywanie.

23.Rzeźbotwórcza działalność rzek: dolina V-kształtna, meander, delta

W górnym biegu rzeka płynie szybko i wcina się w dno (erozja wgłębna) - powstaje wąska dolina V-kształtna, często z progami i wodospadami. W biegu środkowym przeważa erozja boczna: rzeka podcina brzegi i tworzy zakola, czyli meandry; odcięty meander staje się starorzeczem. W biegu dolnym rzeka płynie wolno i osadza niesiony materiał (akumulacja). Przy ujściu do spokojnego morza lub jeziora osady budują deltę - płaski obszar, na którym rzeka dzieli się na ramiona, np. delta Nilu i delta Wisły (Żuławy).

24.Działalność lodowców: dolina U-kształtna, morena

Lodowiec górski, zsuwając się doliną, poszerza ją i pogłębia - powstaje dolina U-kształtna o płaskim dnie i stromych ścianach, a w jej górnej części kocioł (cyrk) lodowcowy, często z jeziorem. Takie formy widać w Tatrach i Alpach. Lądolód, czyli wielka pokrywa lodowa, zostawił w północnej i środkowej Polsce rzeźbę polodowcową. Morena to materiał skalny niesiony i osadzony przez lód: morena denna tworzy faliste równiny, a morena czołowa - ciągi wzgórz na linii postoju czoła lądolodu. Pozostałością są też jeziora, głazy narzutowe, sandry i pradoliny.

25.Działalność wiatru i morza: wydma, klif, mierzeja

Wiatr wywiewa suchy piasek i pył, a gdy słabnie, usypuje wydmy - piaszczyste wzgórza na pustyniach i wybrzeżach. Ruchome wydmy w Polsce znajdują się na Mierzei Łebskiej. Morze niszczy wysoki brzeg: fale podcinają go, skały się obrywają i powstaje klif - stroma ściana, która stopniowo się cofa (np. na wyspie Wolin). Na brzegu niskim morze buduje: fale i prądy przybrzeżne usypują plażę oraz mierzeję - długi, wąski wał piasku, który może odciąć zatokę od morza. Tak powstały Mierzeja Helska i Wiślana oraz jeziora przybrzeżne Łebsko i Gardno.

26.Kras: jaskinia, lej krasowy

Kras to zjawiska rozpuszczania skał przez wodę opadową zawierającą dwutlenek węgla. Zachodzą głównie w wapieniach, rzadziej w gipsach. Woda poszerza szczeliny i tworzy pod ziemią jaskinie, w których z kapiącej wody wytrąca się węglan wapnia: stalaktyty zwisają ze stropu, stalagmity rosną z dna. Na powierzchni powstają leje krasowe - koliste zagłębienia po rozpuszczeniu skały lub zapadnięciu stropu jaskini. Potoki często znikają pod ziemią. W Polsce formy krasowe są typowe dla Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej i Tatr Zachodnich; znana jest też Jaskinia Raj koło Kielc.

27.Procesy antropogeniczne - jak człowiek zmienia rzeźbę terenu

Procesy antropogeniczne to przekształcanie powierzchni Ziemi przez człowieka. Kopalnie odkrywkowe tworzą ogromne wyrobiska, a zdjęte warstwy ziemi i skała płonna trafiają na hałdy, czyli sztuczne wzgórza. Nad kopalniami głębinowymi teren osiada. Zapory tworzą zbiorniki retencyjne, które zalewają doliny, ale gromadzą wodę i chronią przed powodzią. Osuszanie bagien i torfowisk obniża poziom wód gruntowych. Urbanizacja pokrywa teren zabudową i asfaltem, przez co woda opadowa nie wsiąka, lecz szybko spływa. Zniszczone tereny można poddać rekultywacji, np. zalesić hałdę.

28.Gleba, profil glebowy, poziom próchniczny i żyzność

Gleba to wierzchnia, ożywiona warstwa skorupy ziemskiej, powstała ze zwietrzałej skały macierzystej przy udziale klimatu, wody i organizmów. Profil glebowy to pionowy przekrój gleby od powierzchni do skały macierzystej, na którym widać różniące się barwą poziomy. Najważniejszy dla roślin jest ciemny poziom próchniczny, położony tuż pod powierzchnią; próchnica powstaje z rozkładu szczątków roślin i zwierząt. Żyzność to zdolność gleby do zaopatrywania roślin w wodę i składniki pokarmowe - zwykle im grubszy poziom próchniczny, tym gleba żyźniejsza.

29.Najżyźniejsze gleby Polski: czarnoziemy, czarne ziemie, mady, rędziny

Czarnoziemy powstały na lessach pod roślinnością trawiastą; mają bardzo gruby poziom próchniczny i należą do najżyźniejszych gleb (Wyżyna Lubelska, Płaskowyż Głubczycki). Czarne ziemie utworzyły się na terenach dawniej podmokłych i też są bogate w próchnicę (Kujawy, okolice Wrocławia). Mady to gleby z namułów osadzanych przez rzeki podczas wylewów - występują w dolinach i deltach, np. na Żuławach Wiślanych. Rędziny powstają na skałach wapiennych; są zasobne, ale płytkie i kamieniste, więc trudne w uprawie (Wyżyna Lubelska, Niecka Nidziańska).

30.Gleby brunatne, płowe i bielicowe; degradacja gleb

Gleby brunatne i płowe powstały pod lasami liściastymi i mieszanymi, głównie na glinach; są średnio żyzne i zajmują największą część Polski. Gleby bielicowe tworzą się na piaskach pod borami iglastymi: są kwaśne, ubogie w próchnicę i mało żyzne, a pod cienkim poziomem próchnicznym mają jasny, wypłukany poziom. Uprawia się na nich żyto i ziemniaki albo zostawia las. Degradacja gleb to pogorszenie ich jakości: erozja (zmywanie i wywiewanie), zakwaszenie, zasolenie, zanieczyszczenie chemiczne, wyjałowienie przez monokultury, przesuszenie oraz zajmowanie gruntów pod zabudowę.

31.Gorące strefy roślinne: wilgotny las równikowy, sawanna, pustynia

Strefy roślinne układają się równoleżnikowo, zgodnie z klimatem. Wilgotny las równikowy rośnie tam, gdzie cały rok jest gorąco i deszczowo (Amazonia, Kotlina Konga): jest wiecznie zielony, piętrowy, pełen lian; żyją w nim małpy, papugi, leniwce. Sawanna to wysokie trawy z pojedynczymi drzewami (akacje, baobaby) w klimacie z porą suchą i deszczową; zwierzęta: słonie, żyrafy, zebry, antylopy, lwy. Pustynia ma bardzo małe opady, więc roślinność jest skąpa - sukulenty i krzewy o długich korzeniach, a w oazach palmy daktylowe; żyją tu wielbłądy i fenki.

32.Roślinność śródziemnomorska (makia), step, las liściasty i mieszany

Roślinność śródziemnomorska jest przystosowana do gorącego, suchego lata i łagodnej, deszczowej zimy: ma twarde, wiecznie zielone liście. Makia to gęste zarośla takich krzewów, które zajęły miejsce wyciętych lasów; typowe gatunki to oliwka, dąb korkowy, wawrzyn, cyprys. Step to bezleśna formacja trawiasta w suchym klimacie umiarkowanym, na żyznych czarnoziemach (w Ameryce Północnej preria, w Południowej pampa); żyją tu susły i suhaki. Las liściasty i mieszany rośnie w wilgotniejszym klimacie umiarkowanym: dęby, buki, graby zrzucają liście na zimę; żyją tu jelenie, sarny, dziki, żubry.

33.Tajga i tundra

Tajga to rozległe lasy iglaste chłodnej części strefy umiarkowanej - w Kanadzie, Skandynawii i na Syberii. Zimy są długie i mroźne, lata krótkie; rosną świerki, sosny, jodły i modrzewie, a gleby są mało żyzne (bielicowe). Zwierzęta: łoś, niedźwiedź brunatny, ryś, wilk, rosomak. Tundra leży dalej na północ, nad Oceanem Arktycznym. Jest bezleśna, bo lato jest zbyt krótkie i chłodne, a grunt w głębi stale zamarznięty (wieloletnia zmarzlina); rosną mchy, porosty, krzewinki oraz karłowate brzozy i wierzby. Zwierzęta: renifer, leming, piżmowół, lis polarny, sowa śnieżna.

34.Piętra roślinne w górach, endemity i relikty

W górach temperatura spada wraz z wysokością, więc roślinność zmienia się piętrami - podobnie jak strefy w drodze od równika do bieguna. W Tatrach kolejno w górę: regiel dolny (lasy bukowo-jodłowe), regiel górny (bory świerkowe), piętro kosodrzewiny, hale (łąki wysokogórskie) i turnie (nagie skały, porosty). Gatunki charakterystyczne to kozica, świstak, limba, szarotka. Endemit to gatunek żyjący wyłącznie na jednym, ograniczonym obszarze, np. lemury na Madagaskarze. Relikt to gatunek będący pozostałością dawnej epoki, np. dębik ośmiopłatkowy w Tatrach - pamiątka epoki lodowej.

35.Niemcy (Zagłębie Ruhry) i Francja - przemysł i energetyka

Zagłębie Ruhry w Nadrenii Północnej-Westfalii wyrosło na wydobyciu węgla kamiennego i hutnictwie. Gdy tradycyjny przemysł przestał się opłacać, przeprowadzono restrukturyzację: zamknięto kopalnie i wiele hut, a rozwinięto usługi, szkoły wyższe, parki technologiczne i nowoczesny przemysł (elektroniczny, chemiczny, maszynowy); dawne zakłady zamieniono na muzea i centra kultury. We Francji w produkcji energii elektrycznej dominuje energetyka jądrowa. Kraj słynie z przemysłu wysokiej techniki: lotniczego (Tuluza), kosmicznego, szybkich kolei, farmaceutycznego.

36.Islandia (geotermia), Norwegia (hydroenergetyka), Dania (energia wiatru)

Kraje dobierają źródła energii do warunków przyrodniczych. Islandia leży na granicy rozsuwających się płyt litosfery, ma wulkany i gorące wody podziemne - geotermia ogrzewa tam domy, szklarnie i baseny oraz napędza elektrownie. Norwegia jest górzysta, ma obfite opady i rzeki o dużym spadku, dlatego dominuje w niej hydroenergetyka; kraj wydobywa też ropę i gaz ziemny spod dna Morza Północnego. Dania jest nizinna, bez dużych rzek i złóż węgla, za to z silnymi wiatrami znad morza - ważną rolę odgrywa w niej energia wiatru z farm lądowych i morskich.

37.Japonia, Chiny, USA (Dolina Krzemowa), Bliski Wschód (ropa naftowa)

Japonia ma mało surowców, więc sprowadza je drogą morską, a rozwija przemysł wymagający wiedzy: elektronikę, samochody, robotykę. Chiny bywają nazywane „fabryką świata” - wytwarzają mnóstwo towarów na eksport; w ich energetyce dominuje węgiel, ale szybko przybywa elektrowni wodnych, wiatrowych i słonecznych. W USA, w Kalifornii, leży Dolina Krzemowa - technopolia, czyli skupisko firm zaawansowanych technologii, uczelni i ośrodków badawczych. Bliski Wschód ma wielkie złoża ropy naftowej i gazu nad Zatoką Perską (m.in. Arabia Saudyjska, Kuwejt); eksport ropy jest podstawą dochodów tych państw.

38.Efekt cieplarniany, gazy cieplarniane i globalne ocieplenie

Efekt cieplarniany to naturalne zjawisko: gazy cieplarniane w atmosferze (para wodna, dwutlenek węgla, metan) przepuszczają promieniowanie słoneczne, ale zatrzymują część ciepła oddawanego przez powierzchnię Ziemi. Bez niego na Ziemi panowałby mróz. Człowiek wzmacnia ten efekt: spalanie węgla, ropy i gazu oraz wycinanie lasów zwiększa ilość dwutlenku węgla, a chów bydła, pola ryżowe i wysypiska - metanu. Skutkiem jest globalne ocieplenie, czyli wzrost średniej temperatury powietrza na Ziemi. To coś innego niż dziura ozonowa - ubytek ozonu chroniącego przed promieniowaniem ultrafioletowym.

39.Skutki zmian klimatu dla środowiska

Topnienie lodowców górskich i lądolodów (Grenlandia, Antarktyda) oraz rozszerzanie się ogrzanej wody powodują podnoszenie się poziomu mórz, co zagraża niskim wybrzeżom i wyspom. Topnienie wieloletniej zmarzliny niszczy budynki i drogi oraz uwalnia metan. Częstsze są susze i pustynnienie, a także gwałtowne zjawiska pogodowe: fale upałów, ulewy, powodzie, wichury. Zachodzą zmiany zasięgów gatunków - rośliny i zwierzęta przesuwają się ku biegunom i wyżej w góry. Zakwaszanie oceanów, wywołane pochłanianiem dwutlenku węgla przez wodę, szkodzi koralowcom i zwierzętom o wapiennych muszlach.

40.Przeciwdziałanie zmianom klimatu i adaptacja; rozwój zrównoważony

Przeciwdziałanie (łagodzenie) to usuwanie przyczyn: ograniczanie emisji gazów cieplarnianych przez oszczędzanie energii, zastępowanie paliw kopalnych źródłami niskoemisyjnymi, transport zbiorowy, ochronę i sadzenie lasów, które pochłaniają dwutlenek węgla. Adaptacja to przystosowanie się do zmian, których nie da się już uniknąć: retencja wody, wały i zabezpieczenia wybrzeży, zieleń w miastach, uprawy odporne na suszę, systemy ostrzegania. Oba działania wpisują się w rozwój zrównoważony - taki, który zaspokaja potrzeby obecnych pokoleń, nie odbierając tej możliwości przyszłym.