Dolnośląski Konkurs Języka Angielskiego zDolny Ślązak - gramatyka i słownictwo

1.Present Simple - kiedy używamy i jak tworzymy?

Czas Present Simple opisuje czynności powtarzane, zwyczaje, stałe sytuacje i fakty: She walks to school every day. Water boils at 100 degrees Celsius. W 3. osobie liczby pojedynczej dodajemy -s lub -es: he plays, she watches, it goes. Pytania i przeczenia tworzymy z do lub does, a czasownik wraca do formy podstawowej: Does he play chess? He does not play chess. Typowe określenia: always, usually, often, sometimes, never, every week, on Mondays.

2.Present Continuous i czasowniki statyczne (stative verbs)

Present Continuous (am, is, are + czasownik z -ing) opisuje czynność trwającą teraz lub tymczasową: I am doing my homework now. She is staying with her aunt this week. Określenia: now, at the moment, today, this week. Czasowniki statyczne (stative verbs) nazywają stany, a nie czynności - uczucia, opinie, wiedzę, posiadanie: like, love, hate, know, believe, understand, want, need, belong. Zwykle nie mają formy ciągłej: I know the answer, a nie: I am knowing the answer.

3.Past Simple i Past Continuous

Past Simple opisuje czynność zakończoną w określonym momencie przeszłości: We visited London last year. Czasowniki regularne mają końcówkę -ed, nieregularne trzeba zapamiętać: go - went, see - saw, buy - bought. Pytania i przeczenia: Did you see it? I did not see it. Past Continuous (was, were + -ing) opisuje czynność, która trwała w danym momencie: At 8 p.m. I was watching a film. Często łączymy oba czasy: I was having a shower when the phone rang - dłuższa czynność w tle i krótka, która ją przerwała.

4.Konstrukcja used to

Used to + bezokolicznik opisuje dawne zwyczaje i stany, które już się skończyły: I used to play the piano when I was a child. There used to be a cinema in this street. W pytaniach i przeczeniach występuje did, więc piszemy use to: Did you use to live here? She did not use to like vegetables. Konstrukcja w tym znaczeniu dotyczy przeszłości - o obecnych zwyczajach mówimy w Present Simple z usually. Jednorazowe zdarzenie wyrażamy w Past Simple: I went to Spain in 2019.

5.Present Perfect Simple - budowa i typowe określenia

Present Perfect Simple tworzymy z have lub has i trzeciej formy czasownika (past participle): I have finished. She has gone. Łączy przeszłość z teraźniejszością: mówi o doświadczeniach (Have you ever been to Scotland? I have never eaten sushi), o skutku widocznym teraz (I have lost my keys) i o tym, co trwa do dziś (We have lived here for ten years, since 2015). For podaje długość okresu, since - jego początek. Just znaczy właśnie, already - już, a yet stoi w pytaniach i przeczeniach: I have not finished yet.

6.Present Perfect a Past Simple; Present Perfect Continuous

Gdy podajemy zakończony czas (yesterday, last week, in 2018, two days ago), używamy Past Simple: I saw that film last week. Gdy liczy się skutek lub doświadczenie, a nie moment zdarzenia, albo okres jeszcze trwa (today, this week, so far), pasuje Present Perfect: I have seen that film twice. Present Perfect Continuous (have lub has + been + -ing) podkreśla, że czynność trwa od pewnego czasu albo właśnie się skończyła i widać jej skutek: I have been waiting for an hour. She is tired because she has been running. Pytanie: How long have you been learning English?

7.Past Perfect - czas zaprzeszły

Past Perfect tworzymy z had i trzeciej formy czasownika: had finished, had left. Pokazuje, że jedna czynność w przeszłości wydarzyła się wcześniej niż druga: When we arrived at the station, the train had already left - najpierw odjechał pociąg, potem przyszliśmy. Często występuje z after, before, by the time, already, just, never: She had never flown before that trip. Późniejszą czynność wyrażamy w Past Simple. Past Perfect pojawia się też w mowie zależnej i w trzecim okresie warunkowym.

8.Formy przyszłe: will i be going to

Will + bezokolicznik wyraża decyzję podjętą w chwili mówienia (I will open the window), obietnicę lub propozycję (I will help you) oraz przewidywanie oparte na opinii: I think it will be a difficult match. Przeczenie: will not, w skrócie won't. Be going to + bezokolicznik wyraża wcześniej podjęty zamiar (We are going to visit our grandparents on Sunday) i przewidywanie na podstawie tego, co widać teraz: Look at those clouds - it is going to rain.

9.Present Continuous i Present Simple w odniesieniu do przyszłości

Present Continuous opisuje ustalone plany na najbliższą przyszłość, zwłaszcza gdy znamy czas, miejsce lub osobę: I am meeting Tom at six tomorrow. We are flying to Rome on Friday. Present Simple stosujemy do rozkładów jazdy, planów lekcji i programów: The train leaves at 7.45. The film starts at eight. Po when, as soon as, before, after, until oraz if w zdaniach podrzędnych czasu i warunku nie używamy will, tylko czasu teraźniejszego: I will call you when I get home.

10.Strona bierna (Passive Voice) - budowa i zastosowanie

Strony biernej używamy, gdy ważniejsza jest czynność lub jej odbiorca niż wykonawca albo gdy wykonawca jest nieznany. Budowa: odpowiednia forma be + trzecia forma czasownika (past participle). Present Simple: English is spoken in many countries. Past Simple: The bridge was built in 1900. Wykonawcę można dodać po by: Hamlet was written by William Shakespeare. Dopełnienie zdania czynnego staje się podmiotem zdania biernego: They clean the rooms every day - The rooms are cleaned every day.

11.Strona bierna w różnych czasach i po czasownikach modalnych

W stronie biernej zmienia się tylko forma be, a past participle zostaje. Present Continuous: The road is being repaired. Present Perfect: The letters have been sent. Past Continuous: The car was being washed. Past Perfect: The window had been broken. Future Simple: The results will be announced tomorrow. Po czasownikach modalnych stoi be + past participle: Mobile phones must be switched off. This form can be filled in online. Pytanie: When was the school opened? Przeczenie: The email was not delivered.

12.Zerowy i pierwszy okres warunkowy (zero i first conditional)

Zero conditional opisuje prawdy ogólne i stałe skutki: if + Present Simple, Present Simple. If you heat ice, it melts. First conditional opisuje realną, możliwą sytuację w przyszłości: if + Present Simple, will + bezokolicznik. If it rains tomorrow, we will stay at home. W części z if nie stawiamy will. Zamiast if może wystąpić unless, czyli if not: We will be late unless we hurry. Kolejność części można odwrócić - wtedy nie stawiamy przecinka: We will stay at home if it rains.

13.Drugi okres warunkowy (second conditional)

Second conditional opisuje sytuacje nierealne lub mało prawdopodobne w teraźniejszości i przyszłości: if + Past Simple, would + bezokolicznik. If I had more time, I would learn Spanish - ale nie mam czasu. If she won the lottery, she would travel around the world. Czas przeszły nie oznacza tu przeszłości, tylko nierealność. Po I, he, she, it w stylu formalnym często stosujemy were: If I were you, I would talk to the teacher - to typowy sposób udzielania rady. Zamiast would mogą wystąpić could lub might.

14.Trzeci okres warunkowy (third conditional)

Third conditional mówi o przeszłości, której nie da się już zmienić - o tym, co by się stało, gdyby coś potoczyło się inaczej: if + Past Perfect, would have + past participle. If I had studied harder, I would have passed the test - uczyłem się za mało i nie zdałem. If we had left earlier, we would not have missed the bus. Często wyraża żal lub krytykę. Zamiast would have można użyć could have lub might have: If you had asked me, I could have helped you. W części z if nie stawiamy would.

15.Konstrukcja wish

Wish wyraża życzenie, żeby było inaczej, albo żal. Wish + Past Simple dotyczy teraźniejszości: I wish I had a dog - nie mam psa i tego żałuję. I wish I were taller. Wish + Past Perfect dotyczy przeszłości: I wish I had not said that - powiedziałem to i żałuję. Wish + would wyraża irytację cudzym zachowaniem i chęć zmiany: I wish you would stop talking. Podobnie działa if only, które brzmi mocniej: If only I knew the answer. Po wish czas cofa się o krok, tak jak w drugim i trzecim okresie warunkowym.

16.Mowa zależna (reported speech) - zdania oznajmujące

W mowie zależnej przekazujemy czyjeś słowa bez cytowania. Gdy czasownik wprowadzający jest w czasie przeszłym (said, told), czas zwykle cofa się o krok: Present Simple - Past Simple, Present Continuous - Past Continuous, Past Simple i Present Perfect - Past Perfect, will - would, can - could. Tom: I am tired. - Tom said (that) he was tired. Zmieniają się też zaimki oraz określenia czasu i miejsca: today - that day, tomorrow - the next day, yesterday - the day before, here - there. Po tell podajemy osobę: She told me that she was busy.

17.Mowa zależna - pytania i polecenia

Pytanie w mowie zależnej ma szyk zdania oznajmującego (podmiot przed czasownikiem), bez do, does, did i bez znaku zapytania. Pytanie szczegółowe zachowuje słowo pytające: Where do you live? - She asked me where I lived. Pytanie ogólne wprowadzamy przez if lub whether: Do you like jazz? - He asked if I liked jazz. Polecenia i prośby przekazujemy przez tell lub ask + osoba + to + bezokolicznik: Open the door. - He told me to open the door. Zakaz: Do not be late. - She told us not to be late.

18.Pytania pośrednie i question tags

Pytanie pośrednie zaczyna się od grzecznego zwrotu (Could you tell me, Do you know, I wonder) i ma dalej szyk zdania oznajmującego: Where is the station? - Could you tell me where the station is? Does this bus go to the centre? - Do you know if this bus goes to the centre? Question tag to krótkie pytanie na końcu zdania, którym prosimy o potwierdzenie. Po zdaniu twierdzącym jest przeczący, po przeczącym - twierdzący, z tym samym operatorem: You are tired, aren't you? She does not smoke, does she? They went home, didn't they?

19.Zdania względne: who, which, that, whose, where

Zdanie względne dopowiada, o kim lub o czym mowa. Who odnosi się do ludzi: The woman who lives next door is a doctor. Which - do rzeczy i zwierząt: The book which I borrowed was great. That może zastąpić who lub which w zdaniach definiujących. Whose wskazuje przynależność: That is the boy whose bike was stolen. Where odnosi się do miejsca: This is the town where I was born. Zdanie niedefiniujące dodaje informację dodatkową, stoi między przecinkami i nie używa się w nim that: My brother, who lives in Leeds, is a nurse.

20.Czasowniki modalne: can, could, may, might

Po czasownikach modalnych stoi bezokolicznik bez to, a forma jest taka sama dla wszystkich osób: She can swim. Can wyraża umiejętność, możliwość i pozwolenie: You can use my pen. Could to umiejętność w przeszłości (I could read when I was five) oraz uprzejma prośba: Could you help me? May wyraża formalne pozwolenie (May I come in?) i możliwość. Might oznacza, że coś jest możliwe, ale niepewne: It might rain later. Przeczenia: cannot (can't), could not, may not, might not. Pytania tworzymy przez inwersję, bez do.

21.Czasowniki modalne: must, have to, should, mustn't i don't have to

Must wyraża silny obowiązek lub przekonanie mówiącego: I must finish this today. Have to wyraża konieczność, często wynikającą z zasad lub okoliczności: We have to wear a uniform at school. W przeszłości oba zastępuje had to. Should to rada lub powinność: You should see a doctor. Uwaga na przeczenia: mustn't oznacza zakaz (You mustn't use your phone during the test), a don't have to - brak konieczności: You don't have to come if you are busy. Have to odmienia się jak zwykły czasownik: Does she have to go?

22.Gerund (forma -ing) i bezokolicznik

Formy -ing (gerund) używamy po przyimkach (She is good at drawing), jako podmiotu zdania (Swimming is healthy) i po czasownikach takich jak enjoy, finish, avoid, mind, suggest, keep: I enjoy reading. Bezokolicznik z to stoi po want, decide, hope, plan, promise, agree, learn, refuse, would like: We decided to stay. Po like, love, hate, start, begin możliwe są obie formy. Czasem znaczenie się zmienia: I stopped to rest (zatrzymałem się, żeby odpocząć), I stopped running (przestałem biec). Bezokolicznik bez to stoi po czasownikach modalnych.

23.Przedimki a, an, the i przedimek zerowy

A lub an stawiamy przed rzeczownikiem policzalnym w liczbie pojedynczej, gdy mówimy o czymś po raz pierwszy albo o jednym z wielu: I saw a film. An stoi przed dźwiękiem samogłoski: an apple, an hour, ale a university. Tak podajemy też zawód: She is an engineer. The oznacza coś określonego, znanego lub jedynego: The film was great. the sun, the best student, the United Kingdom. Przedimek zerowy (brak przedimka) stosujemy, gdy mówimy ogólnie (I like music. Dogs are friendly) oraz przed większością nazw państw, miast, posiłków i języków: in Poland, have breakfast.

24.Rzeczowniki policzalne i niepoliczalne z określnikami ilości

Rzeczowniki policzalne mają liczbę mnogą (an apple, two apples). Niepoliczalne jej nie mają i nie łączą się z a ani an: water, bread, money, advice, information, furniture, homework. Some stosujemy w zdaniach twierdzących oraz w prośbach i propozycjach (Would you like some tea?), any - w pytaniach i przeczeniach: There is not any milk. Many i a few łączą się z policzalnymi: many friends, a few minutes. Much i a little - z niepoliczalnymi: much time, a little sugar. A lot of pasuje do obu. Pytania: How many eggs? How much flour?

25.Stopniowanie przymiotników, as ... as, too i enough, so i such

Stopień wyższy (comparative): krótkie przymiotniki + -er, długie z more: taller than, more interesting than. Stopień najwyższy (superlative): the tallest, the most interesting. Nieregularne: good - better - the best, bad - worse - the worst. Równość: as tall as, nierówność: not as fast as. Too stoi przed przymiotnikiem i oznacza nadmiar: too cold to swim. Enough stoi po przymiotniku, a przed rzeczownikiem: old enough, enough money. So + przymiotnik: so tired. Such + (a/an) + przymiotnik + rzeczownik: such a nice day.

26.Spójniki i linking words: because, although, however, so that

Linking words łączą zdania i pokazują związek między nimi. Because podaje przyczynę: I stayed at home because I was ill. So podaje skutek: I was ill, so I stayed at home. Although wprowadza kontrast w jednym zdaniu: Although it was raining, we went out. However też wyraża kontrast, ale zwykle zaczyna nowe zdanie i stoi przed przecinkiem: It was raining. However, we went out. So that podaje cel: I got up early so that I could catch the first bus. Inne przydatne: and, but, while, despite + rzeczownik lub -ing, therefore, in addition.

27.Czasowniki frazowe (phrasal verbs)

Czasownik frazowy to czasownik z przyimkiem lub przysłówkiem, który razem ma nowe znaczenie. look after - opiekować się: She looks after her little brother. give up - zrezygnować, rzucić: He gave up eating sweets. find out - dowiedzieć się: I found out the truth. put off - odłożyć na później: The match was put off until Friday. get on with - mieć z kimś dobre relacje: I get on well with my classmates. Inne częste: turn on i turn off (włączyć i wyłączyć), look for (szukać), pick up (odebrać, podnieść), come back (wrócić).

28.Słownictwo: człowiek i życie prywatne

Appearance (wygląd): slim - szczupły, curly hair - kręcone włosy. Personality (charakter): reliable - godny zaufania, shy - nieśmiały, generous - hojny. Feelings (uczucia): proud - dumny, anxious - niespokojny. Family (rodzina): relatives - krewni. Free time (czas wolny): hang out with friends - spędzać czas ze znajomymi. Celebrations (uroczystości): anniversary - rocznica. Przykład: My cousin is shy, but she is very reliable.

29.Słownictwo: miejsce zamieszkania

Rooms (pomieszczenia): living room - salon, attic - strych. Furniture (meble, rzeczownik niepoliczalny): wardrobe - szafa, chest of drawers - komoda. Household chores (prace domowe): do the washing-up - zmywać naczynia, vacuum the carpet - odkurzać dywan, take out the rubbish - wynosić śmieci, do the laundry - robić pranie. Uwaga na kolokacje: make the bed (ścielić łóżko), ale do the housework (wykonywać prace domowe). Przykład: I have to tidy my room and take out the rubbish every Saturday.

30.Słownictwo: edukacja i praca

School subjects (przedmioty szkolne): science - przedmioty przyrodnicze, PE - wychowanie fizyczne. Marks (oceny; w USA grades): get a good mark - dostać dobrą ocenę, pass lub fail an exam - zdać lub nie zdać egzaminu. Extracurricular activities (zajęcia pozalekcyjne): drama club - kółko teatralne. Jobs (zawody): plumber - hydraulik, accountant - księgowy. Duties (obowiązki): deal with customers - obsługiwać klientów, work shifts - pracować na zmiany. Workplace (miejsce pracy): office - biuro. Przykład: A nurse often works shifts in a hospital.

31.Słownictwo: żywienie

Food (żywność): dairy products - nabiał, poultry - drób. Meals (posiłki): starter - przystawka, main course - danie główne, dessert - deser. Cooking (gotowanie): boil - gotować w wodzie, fry - smażyć, bake - piec. Eating out (jedzenie poza domem): book a table - zarezerwować stolik, bill - rachunek, tip - napiwek. Przykład: We booked a table for four and ordered a starter and a main course.

32.Słownictwo: zakupy i usługi

Shops (sklepy): chemist's lub pharmacy - apteka, baker's - piekarnia, department store - dom towarowy. Receipt - paragon, discount - zniżka, refund - zwrot pieniędzy, exchange - wymienić towar na inny, try on - przymierzyć, fit - pasować rozmiarem. Usługi: hairdresser's - salon fryzjerski. Przykłady: Could I have a refund, please? Here is my receipt. These shoes do not fit me - can I exchange them for a bigger size?

33.Słownictwo: podróżowanie i turystyka

Means of transport (środki transportu): coach - autokar, ferry - prom, underground - metro. Accommodation (zakwaterowanie, rzeczownik niepoliczalny): youth hostel - schronisko młodzieżowe, campsite - kemping, book a room - zarezerwować pokój. Directions (wskazówki, jak dojść): go straight on - iść prosto, turn left at the traffic lights - skręcić w lewo na światłach. Sightseeing (zwiedzanie): go sightseeing - zwiedzać, guided tour - wycieczka z przewodnikiem. Przykład: We travelled by coach and stayed at a youth hostel.

34.Słownictwo: kultura i sport

Art (sztuka): exhibition - wystawa, performance - przedstawienie. Media: the news - wiadomości. Traditions (tradycje): custom - zwyczaj. Disciplines (dyscypliny sportu): athletics - lekkoatletyka. Equipment (sprzęt): racket - rakieta, helmet - kask. Venues (obiekty sportowe): pitch - boisko do piłki nożnej, court - kort lub boisko do koszykówki. Kolokacje: play football, go swimming, do karate. Przykład: The match took place on the school pitch.

35.Słownictwo: zdrowie

Illnesses (choroby): flu - grypa, a cold - przeziębienie. Symptoms (objawy): sore throat - ból gardła, cough - kaszel, high temperature - gorączka. Treatment (leczenie): prescription - recepta, painkiller - lek przeciwbólowy, make an appointment - umówić wizytę. Lifestyle (tryb życia): keep fit - dbać o formę, balanced diet - zbilansowana dieta. Przykład: I have a sore throat and a cough, so I am going to make an appointment with a doctor.

36.Słownictwo: nauka, technika i świat przyrody

Inventions (wynalazki): invent - wynaleźć. Devices (urządzenia): charger - ładowarka. The Internet: download - pobrać, search engine - wyszukiwarka. Weather (pogoda): forecast - prognoza. Seasons (pory roku): autumn - jesień. Landscape (krajobraz): valley - dolina, coast - wybrzeże. Environmental protection (ochrona środowiska): recycle - przetwarzać odpady, pollution - zanieczyszczenie. Przykład: We should recycle more to reduce pollution.

37.Film „How the food you eat affects your brain” - z czego zbudowany jest mózg?

Film wyjaśnia, że po usunięciu wody większość masy mózgu stanowią fats, czyli tłuszcze, nazywane też lipids (lipidy). Resztę tworzą proteins (białka) i amino acids (aminokwasy), śladowe ilości micronutrients (mikroskładników odżywczych) oraz glucose (glukoza). Każdy z tych składników wpływa na functioning (działanie), development (rozwój), mood (nastrój) i energy (energię). Dlatego apatia po obiedzie albo pobudzenie późnym wieczorem mogą być skutkiem tego, co zjedliśmy. Przydatne słowa: nutrient - składnik odżywczy, affect - wpływać na coś.

38.Film: omega-3 i omega-6 fatty acids oraz inne tłuszcze

Wśród tłuszczów w mózgu najważniejsze są omega-3 i omega-6 fatty acids (kwasy tłuszczowe). To essential fatty acids - niezbędne kwasy tłuszczowe, które muszą pochodzić z pożywienia. Według filmu wiąże się je z zapobieganiem chorobom zwyrodnieniowym mózgu, a produkty w nie bogate, takie jak nuts (orzechy), seeds (nasiona) i fatty fish (tłuste ryby), są ważne dla tworzenia i utrzymania cell membranes (błon komórkowych). Inne tłuszcze, czyli trans fats i saturated fats (tłuszcze nasycone), spożywane przez długi czas mogą szkodzić zdrowiu mózgu.

39.Film: proteins, amino acids i neurotransmitters; micronutrients, antioxidants i free radicals

Proteins (białka) i amino acids (aminokwasy) wpływają na to, jak się czujemy i zachowujemy. Aminokwasy zawierają prekursory neuroprzekaźników. Neurotransmitters to chemiczni posłańcy, którzy przenoszą sygnały między neuronami i wpływają na nastrój, sen, uwagę i masę ciała. Micronutrients: antioxidants (antyoksydanty) z owoców i warzyw pomagają mózgowi zwalczać free radicals (wolne rodniki), które niszczą komórki mózgu. Film wymienia też vitamins B6 i B12 oraz folic acid (kwas foliowy), a z minerals: iron (żelazo), copper (miedź), zinc (cynk) i sodium (sód).

40.Film: glucose, carbohydrates i glycaemic index

Według filmu mózg to około 2 procent masy ciała, a zużywa do 20 procent energii. Większość dają carbohydrates (węglowodany), które organizm trawi do glucose (glukozy), czyli cukru we krwi. Węglowodany mają trzy postacie: starch (skrobia), sugar (cukier) i fibre (błonnik; w USA fiber). Produkt o wysokim glycaemic index (indeksie glikemicznym), np. biały chleb, szybko uwalnia glukozę do krwi, po czym jej poziom spada, a z nim attention span (zdolność skupienia uwagi) i mood (nastrój). Oats (owies), grains (zboża) i legumes (strączkowe) uwalniają glukozę wolniej, co daje stabilniejszą uwagę.