Konkurs Biologiczny (lubelskie) - organizm człowieka i homeostaza

1.Hierarchiczna budowa organizmu człowieka: komórka, tkanka, narząd, układ narządów, organizm

Ciało człowieka ma budowę hierarchiczną: prostsze elementy łączą się w coraz bardziej złożone. Komórka to najmniejsza żywa jednostka, np. neuron albo krwinka czerwona. Tkanka to zespół komórek o podobnej budowie i wspólnej funkcji; u człowieka wyróżnia się tkankę nabłonkową, łączną (np. krew, kość, chrząstka), mięśniową i nerwową. Narząd, np. serce, żołądek czy płuco, buduje kilka współpracujących tkanek. Układ narządów to narządy wykonujące wspólne zadanie, np. serce i naczynia krwionośne tworzą układ krążenia. Wszystkie układy razem tworzą organizm.

2.Skóra - budowa (naskórek, skóra właściwa) i funkcje

Skórę tworzą naskórek i skóra właściwa; pod skórą leży tkanka podskórna bogata w tłuszcz, która chroni przed zimnem i urazami. Naskórek to nabłonek: jego zewnętrzna warstwa z martwych, zrogowaciałych komórek złuszcza się, a głębiej powstają nowe komórki i melanina - barwnik chroniący przed UV. W skórze właściwej są naczynia krwionośne, receptory dotyku, bólu, ciepła i zimna, gruczoły potowe i łojowe oraz korzenie włosów. Skóra chroni przed urazami, drobnoustrojami i utratą wody, reguluje temperaturę ciała, odbiera bodźce, wydala pot i pod wpływem słońca wytwarza witaminę D.

3.Choroby skóry: grzybice i czerniak; promieniowanie UV i ochrona przed słońcem

Grzybice skóry wywołują chorobotwórcze grzyby. Zarazić się można przez kontakt z chorą osobą lub zwierzęciem, cudzy ręcznik i obuwie albo chodzenie boso na basenie; chronią przed tym klapki, własny ręcznik, suche stopy i przewiewne buty. Czerniak to złośliwy nowotwór wywodzący się z komórek barwnikowych skóry. Ryzyko nowotworów skóry zwiększa nadmierna ekspozycja na promieniowanie UV (słońce, solarium). Ochrona przed słońcem: krem z filtrem UV, nakrycie głowy, odzież i cień w południe. Znamię, które zmienia kształt, barwę lub wielkość, swędzi albo krwawi, trzeba pokazać lekarzowi.

4.Szkielet osiowy i szkielet kończyn (z obręczami)

Szkielet osiowy tworzą czaszka, kręgosłup i klatka piersiowa. Czaszka to mózgoczaszka (chroni mózgowie) i trzewioczaszka (twarz). Kręgosłup ma 7 kręgów szyjnych, 12 piersiowych i 5 lędźwiowych oraz kość krzyżową i guziczną. Klatkę piersiową budują kręgi piersiowe, 12 par żeber i mostek. Szkielet kończyn: obręcz barkowa (łopatki i obojczyki) i kończyna górna (kość ramienna, łokciowa i promieniowa, kości nadgarstka, śródręcza i palców) oraz obręcz miedniczna (kości miedniczne) i kończyna dolna (kość udowa, rzepka, piszczelowa i strzałkowa, kości stępu, śródstopia i palców).

5.Kości - funkcje, budowa i skład; osteoporoza

Kości podpierają ciało, chronią narządy wewnętrzne (czaszka - mózgowie, klatka piersiowa - serce i płuca), są miejscem przyczepu mięśni oraz magazynem wapnia i fosforu. W czerwonym szpiku kostnym powstają krwinki. Kość pokrywa okostna - unerwiona i ukrwiona błona; pod nią leży twarda istota zbita, a głębiej lżejsza istota gąbczasta. Składniki mineralne (związki wapnia i fosforu) nadają kości twardość, a białko kolagen - sprężystość. Osteoporoza to choroba, w której kości tracą masę, stają się kruche i łatwo się łamią; zapobiegają jej ruch oraz dieta bogata w wapń i witaminę D.

6.Rodzaje połączeń kości i budowa stawu

Połączenia nieruchome to szwy między kośćmi czaszki oraz kościozrosty, np. kość krzyżowa powstała ze zrośniętych kręgów. Połączenia półruchome (chrząstkozrosty) pozwalają na niewielki ruch, np. krążki międzykręgowe spajające trzony kręgów. Połączenia ruchome to stawy. W stawie końce kości pokrywa gładka chrząstka stawowa, całość otacza torebka stawowa, a wypełniająca ją maź stawowa zmniejsza tarcie; kości spinają więzadła. Stawy kuliste (barkowy, biodrowy) pozwalają na ruch w wielu kierunkach, a zawiasowe (np. stawy między paliczkami palców) - na zginanie i prostowanie.

7.Mięśnie szkieletowe i ścięgna; aktywność fizyczna i wady postawy

Mięśnie szkieletowe buduje tkanka mięśniowa poprzecznie prążkowana szkieletowa; pracują zgodnie z naszą wolą. Do kości przyczepiają je ścięgna. Mięsień pracuje, kurcząc się: skraca się i pociąga kość, a ruch zachodzi w stawie. Dlatego mięśnie działają parami antagonistycznymi: zginacz (np. dwugłowy ramienia) zgina kończynę, a prostownik (trójgłowy) ją prostuje. Regularny ruch wzmacnia mięśnie, kości i stawy. Wady postawy to m.in. skolioza (boczne skrzywienie kręgosłupa), plecy okrągłe i płaskostopie; zapobiegają im ruch, prosta postawa przy biurku i plecak noszony na obu ramionach.

8.Układ pokarmowy - odcinki przewodu pokarmowego, zęby i próchnica

Przewód pokarmowy tworzą kolejno: jama ustna, gardło, przełyk, żołądek, jelito cienkie (jego początek to dwunastnica), jelito grube i odbyt. Gruczoły trawienne to ślinianki, wątroba i trzustka. W jamie ustnej zęby rozdrabniają pokarm: siekacze odgryzają, kły rozrywają, a przedtrzonowe i trzonowe miażdżą i rozcierają. Zębów stałych jest 32, mlecznych 20. Próchnicę wywołują bakterie płytki nazębnej: z cukrów wytwarzają kwasy, które niszczą szkliwo. Zapobiegają jej mycie zębów co najmniej dwa razy dziennie, mniej słodyczy i regularne wizyty u dentysty.

9.Trawienie białek, cukrów i tłuszczów; rola wątroby i trzustki

W jamie ustnej amylaza ślinowa zaczyna trawić skrobię. W żołądku sok żołądkowy z kwasem solnym i pepsyną trawi białka. Do dwunastnicy trafia żółć z wątroby (bez enzymów; rozbija tłuszcz na drobne kropelki, czyli go emulguje) oraz sok trzustkowy z trypsyną (białka), amylazą trzustkową (skrobia) i lipazą (tłuszcze). Białka rozpadają się na aminokwasy, cukry złożone na cukry proste, a tłuszcze na glicerol i kwasy tłuszczowe. Kosmki jelita cienkiego wchłaniają aminokwasy i cukry proste do krwi, a produkty trawienia tłuszczów - głównie do limfy. Jelito grube wchłania wodę i formuje kał.

10.Składniki pokarmowe, błonnik i zasady zdrowego żywienia

Białka to główny budulec ciała (mięso, ryby, jaja, nabiał, rośliny strączkowe). Cukry są podstawowym źródłem energii (pieczywo, kasze, ziemniaki, owoce). Tłuszcze to zapas energii i rozpuszczalnik witamin A, D, E i K (oleje, masło, orzechy). Woda rozpuszcza i transportuje substancje. Błonnik z warzyw, owoców i produktów pełnoziarnistych nie jest trawiony, ale pobudza ruchy jelit i zapobiega zaparciom. Dieta powinna być zróżnicowana i dopasowana do wieku, płci, stanu zdrowia i aktywności; codziennie warzywa i owoce, mało cukru, soli i tłuszczów zwierzęcych.

11.Witaminy i składniki mineralne - rola i skutki niedoboru

Witaminy A, D, E, K rozpuszczają się w tłuszczach, C i z grupy B - w wodzie. A: widzenie o zmierzchu (niedobór - kurza ślepota). D: wchłanianie wapnia, mocne kości (niedobór u dzieci - krzywica); powstaje w skórze na słońcu. E: chroni komórki przed uszkodzeniem. K: krzepnięcie krwi. C: odporność i gojenie ran (niedobór - szkorbut). Witaminy z grupy B: praca układu nerwowego. Składniki mineralne: wapń i fosfor budują kości i zęby, żelazo - hemoglobinę (niedobór - anemia), jod jest potrzebny tarczycy, fluor wzmacnia szkliwo, magnez, sód i potas warunkują pracę mięśni i nerwów.

12.Skutki niewłaściwego odżywiania i choroby układu pokarmowego: otyłość, anoreksja, bulimia, WZW A, B i C

Otyłość (nadmiar tkanki tłuszczowej) sprzyja cukrzycy typu 2, nadciśnieniu i miażdżycy. Anoreksja to głodzenie się z lęku przed przytyciem, bulimia - napady objadania się i próby pozbycia się zjedzonego pokarmu; obie wymagają pomocy lekarza i psychologa. WZW (wirusowe zapalenie wątroby) typu A szerzy się przez brudne ręce, skażoną wodę i żywność, a typu B i C - przez zakażoną krew (np. niesterylne igły) i kontakty płciowe (typ C tą drogą rzadko). Przeciw WZW A i B są szczepionki, przeciw WZW C - nie. Rakowi jelita grubego sprzyja dieta uboga w błonnik; wcześnie wykrywa go kolonoskopia.

13.Serce - budowa i praca

Serce leży w klatce piersiowej między płucami. Buduje je tkanka mięśniowa poprzecznie prążkowana serca, pracująca niezależnie od naszej woli. Serce ma cztery jamy: dwa przedsionki (przyjmują krew z żył) i dwie komory (tłoczą krew do tętnic). W prawej połowie płynie krew odtlenowana, w lewej - natlenowana. Zastawki między przedsionkami a komorami oraz u wyjścia tętnic przepuszczają krew tylko w jednym kierunku. Najgrubszą ścianę ma lewa komora, bo tłoczy krew do całego ciała. Mięsień sercowy odżywiają naczynia wieńcowe.

14.Tętnice, żyły i naczynia włosowate; obieg mały i duży

Tętnice prowadzą krew od serca pod wysokim ciśnieniem, więc mają grube, sprężyste ściany. Żyły prowadzą krew do serca; mają cieńsze ściany i zastawki zapobiegające jej cofaniu. Naczynia włosowate mają ścianę z jednej warstwy komórek - przez nią krew wymienia gazy i substancje z tkankami. Obieg mały (płucny): z prawej komory tętnicami płucnymi krew odtlenowana płynie do płuc, a natlenowana wraca żyłami płucnymi do lewego przedsionka. Obieg duży: z lewej komory aortą i tętnicami krew natlenowana płynie do narządów, a odtlenowana wraca żyłami głównymi do prawego przedsionka.

15.Składniki krwi: osocze, krwinki czerwone, krwinki białe, płytki krwi

Krew to płynna tkanka łączna. Osocze (głównie woda) przenosi składniki odżywcze, hormony, dwutlenek węgla i zbędne produkty przemiany materii, np. mocznik; zawiera też białka, m.in. fibrynogen i przeciwciała. Krwinki czerwone (erytrocyty) nie mają jądra; ich hemoglobina, zawierająca żelazo, wiąże i przenosi tlen. Krwinki białe (leukocyty) bronią organizm: jedne pochłaniają drobnoustroje, inne (limfocyty) wytwarzają przeciwciała. Płytki krwi (trombocyty) uczestniczą w krzepnięciu krwi, czyli tworzeniu skrzepu. Krwinki i płytki powstają w czerwonym szpiku kostnym.

16.Grupy krwi układu ABO i Rh; transfuzja i krwiodawstwo

W układzie ABO grupę krwi wyznaczają antygeny A i B na krwinkach czerwonych; w osoczu są przeciwciała przeciw temu antygenowi, którego dana osoba nie ma. Grupa A: antygen A i przeciwciała anty-B. Grupa B: antygen B i przeciwciała anty-A. Grupa 0: brak antygenów A i B, przeciwciała anty-A i anty-B. Grupa AB: antygeny A i B, brak tych przeciwciał. Układ Rh: krew Rh+ ma na krwinkach antygen D, Rh- go nie ma. Przy transfuzji krwinki dawcy nie mogą mieć antygenów, przeciw którym biorca ma przeciwciała. Krwi nie da się wytworzyć sztucznie, dlatego krwiodawstwo ratuje życie.

17.Tętno i ciśnienie krwi; miażdżyca, nadciśnienie, zawał serca - profilaktyka

Tętno to rytmiczne rozciąganie ścian tętnic przy skurczach serca, wyczuwalne np. na nadgarstku. Ciśnienie tętnicze mierzy się po odpoczynku, na siedząco, z mankietem na ramieniu na wysokości serca; prawidłowe to około 120/80 mm Hg. Nadciśnienie tętnicze to trwale podwyższone ciśnienie. Miażdżyca to odkładanie się cholesterolu w ścianach tętnic, które zwęża ich światło. Zawał serca to martwica części mięśnia sercowego po zamknięciu tętnicy wieńcowej. Profilaktyka: ruch, mało soli i tłuszczów zwierzęcych, niepalenie, kontrolne badania krwi, tętna i ciśnienia.

18.Układ odpornościowy - węzły chłonne; odporność wrodzona i nabyta

Układ odpornościowy tworzą m.in. szpik kostny, grasica, śledziona, migdałki i węzły chłonne. Węzły chłonne leżą na przebiegu naczyń limfatycznych, m.in. na szyi, pod pachami i w pachwinach; filtrują limfę i niszczą drobnoustroje, a przy zakażeniu mogą się powiększać. Odporność wrodzoną mamy od urodzenia; działa szybko i podobnie wobec różnych zarazków (skóra, błony śluzowe, łzy, kwas solny w żołądku, komórki żerne). Odporność nabyta rozwija się w ciągu życia i jest skierowana przeciw konkretnemu antygenowi: limfocyty wytwarzają przeciwciała i komórki pamięci.

19.Odporność czynna i bierna, naturalna i sztuczna; szczepionka i surowica

Odporność nabyta czynna: organizm sam wytwarza przeciwciała i komórki pamięci; powstaje wolniej, ale trwa długo. Naturalnie nabywa się ją po przebyciu choroby, sztucznie - po szczepieniu. Szczepionka zawiera zabite lub osłabione drobnoustroje albo ich fragmenty (antygeny): nie wywołuje choroby, ale uczy organizm ją zwalczać. Odporność bierna: organizm dostaje gotowe przeciwciała; działa od razu, ale krótko. Naturalnie - od matki przez łożysko i z mlekiem, sztucznie - z surowicą, np. przeciw jadowi żmii. Obowiązkowe szczepienia chronią także osoby, których nie można zaszczepić.

20.Przeszczepy i zgodność tkankowa; alergia; AIDS

Przeszczep (transplantacja) narządu, np. nerki, serca lub szpiku, ratuje życie, gdy własny narząd zawodzi. Wymaga zgodności tkankowej dawcy i biorcy - inaczej układ odpornościowy odrzuca obcy narząd. Narządów brakuje, dlatego ważna jest zgoda na ich oddanie po śmierci. Alergia to nadwrażliwość układu odpornościowego na zwykle nieszkodliwy czynnik - alergen, np. pyłki roślin, roztocza kurzu, sierść czy pokarm. AIDS to zespół nabytego niedoboru odporności wywołany przez wirus HIV, który niszczy limfocyty; HIV przenosi się przez krew, kontakty płciowe i z matki na dziecko.

21.Układ oddechowy - drogi oddechowe, płuca i pęcherzyki płucne

Drogi oddechowe to kolejno: jama nosowa, gardło, krtań, tchawica i oskrzela. W jamie nosowej powietrze jest oczyszczane, ogrzewane i nawilżane. W krtani są struny głosowe; nagłośnia zamyka ją podczas połykania. Tchawicę usztywniają chrzęstne pierścienie; jej rzęski i śluz wyłapują pył. Oskrzela rozgałęziają się w płucach na oskrzeliki zakończone pęcherzykami płucnymi. Płuco prawe ma trzy płaty, lewe - dwa. Pęcherzyki płucne mają bardzo cienkie ściany i są oplecione naczyniami włosowatymi; ich ogromna łączna powierzchnia ułatwia wymianę gazową.

22.Wdech i wydech; wymiana gazowa w płucach i w tkankach

Wdech: przepona kurczy się i obniża, mięśnie międzyżebrowe unoszą żebra - klatka piersiowa się powiększa i powietrze napływa do płuc. Wydech: mięśnie się rozkurczają, klatka piersiowa maleje, powietrze jest wypychane. Wymiana gazowa to dyfuzja: gaz przenika tam, gdzie jest go mniej. W płucach tlen przechodzi z pęcherzyków do krwi, a dwutlenek węgla z krwi do pęcherzyków; w tkankach tlen przenika z krwi do komórek, a dwutlenek węgla z komórek do krwi. Powietrze wydychane ma mniej tlenu, a więcej dwutlenku węgla (mąci wodę wapienną) i pary wodnej (osiada na zimnym lusterku).

23.Zdrowie układu oddechowego: szkodliwość dymu tytoniowego, pyły, angina, gruźlica, rak płuca

Dym tytoniowy zawiera rakotwórcze substancje smoliste, tlenek węgla (czad), utrudniający krwi przenoszenie tlenu, i uzależniającą nikotynę. Palenie niszczy rzęski dróg oddechowych i sprzyja rakowi płuca; szkodzi też palenie bierne - wdychanie cudzego dymu. Pyły zawieszone w powietrzu (smog) drażnią drogi oddechowe i sprzyjają ich chorobom. Angina to zwykle bakteryjne zapalenie migdałków, gruźlica - choroba bakteryjna, najczęściej płuc, szerząca się drogą kropelkową. Profilaktyka: niepalenie, unikanie dymu i smogu, szczepienie przeciw gruźlicy. Leczenie zaleca lekarz.

24.Wydalanie - substancje wydalane i narządy; budowa układu moczowego

Wydalanie to usuwanie z organizmu zbędnych i szkodliwych produktów przemiany materii. Mocznik powstaje w wątrobie z rozkładu białek; usuwają go nerki z moczem, a w małej ilości skóra z potem. Dwutlenek węgla usuwają płuca. Z moczem i potem usuwany jest też nadmiar wody i soli mineralnych. Układ moczowy tworzą: dwie nerki (filtrują krew i wytwarzają mocz), dwa moczowody (odprowadzają mocz z nerek), pęcherz moczowy (gromadzi go) i cewka moczowa (wyprowadza mocz na zewnątrz). Wydalania nie należy mylić z defekacją - usuwaniem niestrawionych resztek pokarmu.

25.Nefron i powstawanie moczu; choroby układu moczowego i badanie moczu

Nerkę buduje około miliona nefronów. W kłębuszku krew jest filtrowana: do kanalika przechodzą woda, glukoza, sole i mocznik (mocz pierwotny), a krwinki i białka zostają we krwi. W kanaliku zachodzi wchłanianie zwrotne - do krwi wracają glukoza, większość wody i część soli. Mocz ostateczny to woda, mocznik i sole mineralne. Zakażeniom dróg moczowych (zwykle bakteryjnym) i kamicy nerkowej (złogi w nerkach) zapobiegają picie wody i higiena. Wynik badania moczu może wskazywać na zakażenie (bakterie, krwinki białe), kamicę (kryształy, krew) lub cukrzycę (glukoza).

26.Układ nerwowy ośrodkowy i obwodowy; mózgowie i rdzeń kręgowy

Ośrodkowy układ nerwowy to mózgowie i rdzeń kręgowy, obwodowy - nerwy czaszkowe i rdzeniowe. Mózgowie to mózg, móżdżek i pień mózgu. Kora mózgu odpowiada za myślenie, pamięć, mowę, wrażenia zmysłowe i ruchy zależne od woli. Móżdżek koordynuje ruchy i utrzymuje równowagę. Pień mózgu steruje m.in. oddychaniem i pracą serca. Rdzeń kręgowy leży w kanale kręgowym; przewodzi impulsy między mózgowiem a resztą ciała i zawiera ośrodki odruchów, np. kolanowego. Mózgowie i rdzeń są chronione przez kości, opony i płyn mózgowo-rdzeniowy.

27.Neuron, łuk odruchowy, odruchy bezwarunkowe i warunkowe

Neuron (komórka nerwowa) ma ciało komórki, dendryty odbierające impulsy i długi akson, który przekazuje je dalej przez synapsę. Odruch to szybka, automatyczna reakcja na bodziec. Jego drogą jest łuk odruchowy: receptor - neuron czuciowy - ośrodek w rdzeniu kręgowym lub mózgowiu - neuron ruchowy - efektor (mięsień albo gruczoł). Odruchy bezwarunkowe są wrodzone, np. kolanowy, cofnięcie ręki od gorącego przedmiotu, zwężenie źrenicy w jasnym świetle. Odruchy warunkowe są wyuczone, np. zatrzymanie się na czerwonym świetle; są podstawą uczenia się.

28.Stres i sen a układ nerwowy

Stres to reakcja organizmu na trudną sytuację: wydziela się adrenalina, serce bije szybciej, rośnie ciśnienie krwi. Krótkotrwały stres mobilizuje, długotrwały szkodzi: osłabia odporność, utrudnia koncentrację i sen, sprzyja chorobom serca. Pomagają: aktywność fizyczna, planowanie nauki, odpoczynek, rozmowa z bliską osobą, a w razie potrzeby pomoc psychologa. Sen jest niezbędny dla układu nerwowego: mózg odpoczywa i utrwala zapamiętane informacje, a organizm się regeneruje. Niedobór snu pogarsza pamięć, koncentrację i nastrój oraz obniża odporność.

29.Oko - elementy budowy i powstawanie obrazu

Gałkę oczną okrywa biała twardówka, z przodu przechodząca w przezroczystą rogówkę. Pod twardówką leży naczyniówka z naczyniami krwionośnymi; jej przednia część to barwna tęczówka ze źrenicą - otworem regulującym ilość światła. Soczewka skupia promienie na siatkówce; wnętrze oka wypełnia ciało szkliste. Receptory siatkówki to czopki (widzenie barw; najgęściej w plamce żółtej) i pręciki (widzenie o zmierzchu). W plamce ślepej (wyjście nerwu wzrokowego) receptorów nie ma. Na siatkówce powstaje obraz rzeczywisty, pomniejszony i odwrócony; nerw wzrokowy przewodzi impulsy do mózgu.

30.Akomodacja oka; krótkowzroczność i dalekowzroczność

Akomodacja to dostosowanie oka do widzenia z różnych odległości przez zmianę kształtu soczewki: przy patrzeniu z bliska jest bardziej wypukła, przy patrzeniu w dal - bardziej płaska. Krótkowzroczność: ostre widzenie z bliska, nieostre z daleka, bo gałka oczna jest zbyt długa i obraz powstaje przed siatkówką; korekcja - soczewki rozpraszające (wklęsłe). Dalekowzroczność: nieostre widzenie z bliska, bo gałka oczna jest zbyt krótka i obraz powstawałby za siatkówką; korekcja - soczewki skupiające (wypukłe). Wadę rozpoznaje i okulary dobiera specjalista.

31.Ucho - narząd słuchu i równowagi; wpływ hałasu

Ucho zewnętrzne to małżowina uszna i przewód słuchowy, zakończony błoną bębenkową. Jej drgania w uchu środkowym wzmacniają i przenoszą trzy kosteczki słuchowe: młoteczek, kowadełko i strzemiączko. Trąbka słuchowa łączy ucho środkowe z gardłem i wyrównuje ciśnienie. W uchu wewnętrznym leży ślimak z receptorami słuchu; impulsy biegną nerwem słuchowym do mózgu. Kanały półkoliste i przedsionek to narząd równowagi: informują o położeniu i ruchach głowy. Hałas może trwale uszkodzić słuch, męczy, rozdrażnia, utrudnia koncentrację i sen.

32.Zmysły smaku, węchu i dotyku - gdzie leżą receptory

Receptory smaku leżą w kubkach smakowych, głównie na języku; rozpoznają smak słodki, słony, kwaśny, gorzki i umami. Receptory węchu leżą w nabłonku węchowym w górnej części jamy nosowej; węch ostrzega np. przed dymem i współtworzy wrażenia smakowe (przy katarze potrawy wydają się mdłe). Receptory dotyku, ucisku, bólu, ciepła i zimna leżą w skórze. Receptory dotyku są najgęściej rozmieszczone na opuszkach palców i wargach, rzadko na plecach. Dowód: dwa blisko ustawione patyczki dotykające opuszki palca czuje się osobno, a na plecach - jako jeden dotyk.

33.Układ dokrewny - gruczoły (przysadka, tarczyca, nadnercza, trzustka, jądra, jajniki) i ich hormony

Gruczoły dokrewne wydzielają hormony do krwi, która roznosi je po ciele. Przysadka (u podstawy mózgowia) wytwarza m.in. hormon wzrostu, pobudzający wzrost ciała, i steruje pracą innych gruczołów. Tarczyca (na szyi, przed tchawicą) wydziela tyroksynę, regulującą tempo przemiany materii; do jej wytwarzania potrzebny jest jod. Nadnercza (nad nerkami) wydzielają adrenalinę: w stresie przyspiesza pracę serca i oddech, podnosi ciśnienie i poziom glukozy we krwi. Trzustka (w jamie brzusznej) wytwarza insulinę i glukagon, jądra - testosteron, jajniki - estrogeny i progesteron.

34.Insulina i glukagon - antagonistyczne hormony trzustki; cukrzyca

Trzustka wydziela dwa hormony o przeciwnym (antagonistycznym) działaniu. Insulina obniża poziom glukozy we krwi: po posiłku ułatwia komórkom pobieranie glukozy, a wątrobie i mięśniom - magazynowanie jej jako glikogenu. Glukagon podnosi poziom glukozy: między posiłkami pobudza wątrobę do rozkładu glikogenu i uwalniania glukozy do krwi. Dzięki temu poziom glukozy jest w miarę stały - to przykład homeostazy. W cukrzycy insuliny brakuje (typ 1) albo komórki słabo na nią reagują (typ 2), więc poziom glukozy jest za wysoki; leczenie prowadzi lekarz.

35.Układ rozrodczy męski i żeński; testosteron, estrogeny i progesteron

Układ rozrodczy męski: jądra (w mosznie) wytwarzają plemniki i testosteron - hormon kształtujący męskie cechy płciowe, np. zarost i niski głos. Plemniki dojrzewają w najądrzach; nasieniowody prowadzą je do cewki moczowej w prąciu, a pęcherzyki nasienne i gruczoł krokowy (prostata) wytwarzają płyn nasienia. Układ rozrodczy żeński: jajniki wytwarzają komórki jajowe, estrogeny (kształtują żeńskie cechy płciowe) i progesteron (przygotowuje macicę do ciąży). W jajowodach dochodzi do zapłodnienia, w macicy rozwija się zarodek i płód, a pochwa jest drogą rodną.

36.Cykl miesiączkowy, gamety i zapłodnienie

Cykl miesiączkowy trwa średnio 28 dni; regulują go hormony. Zaczyna się miesiączką - złuszczaniem błony śluzowej macicy. Potem pod wpływem estrogenów błona się odbudowuje, a w jajniku dojrzewa pęcherzyk z komórką jajową. W cyklu 28-dniowym około 14. dnia następuje owulacja - uwolnienie komórki jajowej do jajowodu. Później progesteron przygotowuje macicę na przyjęcie zarodka; bez zapłodnienia zaczyna się kolejna miesiączka. Zapłodnienie to połączenie gamet - plemnika i komórki jajowej - w jajowodzie; powstaje zygota. Każda gameta wnosi 23 chromosomy, zygota ma 46.

37.Rozwój człowieka: zygota, zarodek, płód, łożysko; etapy życia

Zygota dzieli się; zarodek wędruje jajowodem do macicy i zagnieżdża się w jej błonie śluzowej. Okres zarodkowy trwa do końca 8. tygodnia (powstają zawiązki narządów), potem do porodu rozwija się płód. Ciąża trwa około 9 miesięcy. Łożysko, połączone z płodem pępowiną, przekazuje z krwi matki tlen i składniki odżywcze, a odbiera dwutlenek węgla i zbędne produkty; krew matki i płodu się nie miesza. Alkohol i nikotyna przenikają przez łożysko i szkodzą dziecku. Etapy życia po urodzeniu: okres noworodkowy, niemowlęcy, poniemowlęcy, przedszkolny, szkolny, dojrzewania, dorosłość i starość.

38.Dojrzewanie; choroby przenoszone drogą płciową; badania kontrolne

Dojrzewanie to nie tylko zmiany fizyczne (cechy płciowe, zdolność do rozrodu), lecz także psychiczne i społeczne: samodzielność i odpowiedzialność. Choroby przenoszone drogą płciową to m.in. kiła i rzeżączka (bakteryjne) oraz wirusowe: zakażenie HIV, HPV i WZW typu B. Profilaktyka: unikanie ryzykownych zachowań, prezerwatywa (zmniejsza ryzyko zakażenia), szczepienia przeciw HPV i WZW B. Badania kontrolne pozwalają wcześnie wykryć nowotwory: samobadanie piersi i mammografia - raka piersi, cytologia - raka szyjki macicy, badanie u urologa - raka prostaty.

39.Homeostaza - stała temperatura ciała i ilość wody; zdrowie i choroba

Homeostaza to utrzymywanie względnie stałych warunków wewnątrz organizmu, m.in. temperatury ciała (około 36,6°C), ilości wody i poziomu glukozy we krwi. W upale naczynia krwionośne skóry się rozszerzają, a parujący pot chłodzi ciało. Na mrozie naczynia skóry się zwężają, a drżenie mięśni wytwarza ciepło. Gdy wody brakuje, czujemy pragnienie, a nerki wytwarzają mniej, ale bardziej zagęszczonego moczu. Współdziałają przy tym układy: nerwowy, dokrewny, krążenia, moczowy oraz skóra. Zdrowie to stan równowagi organizmu oraz dobrostan psychiczny i społeczny, a choroba - zaburzenie homeostazy.

40.Czynniki zaburzające homeostazę: substancje psychoaktywne; rozsądne stosowanie leków i antybiotyków

Homeostazę zaburzają m.in. drobnoustroje, długotrwały stres, niedobór snu i substancje psychoaktywne. Alkohol uszkadza mózg i wątrobę, nikotyna (także z e-papierosów) silnie uzależnia, nadużywanie kofeiny wywołuje niepokój i bezsenność. Narkotyki, dopalacze i środki dopingujące mogą trwale uszkodzić narządy i zagrażają życiu. Leków bez recepty i suplementów nie przyjmuje się bez wyraźnej potrzeby; zawsze czyta się ulotkę. Antybiotyki (działają na bakterie, nie na wirusy) stosuje się tylko z zalecenia lekarza: w podanej dawce, o stałych godzinach i do końca kuracji.