Konkurs Biologiczny (lubelskie) - rośliny i zwierzęta

1.Tkanki roślinne - podział; tkanka twórcza

Tkanka to zespół komórek o podobnej budowie i wspólnej funkcji. Tkanki roślinne dzieli się na twórcze i stałe. Tkanka twórcza (merystem) ma małe, cienkościenne komórki z dużym jądrem, które stale się dzielą - dzięki niej roślina rośnie przez całe życie. Stożki wzrostu na szczycie pędu i korzenia wydłużają roślinę. Miazga (kambium), leżąca w łodydze i korzeniu między drewnem a łykiem, powoduje przyrost na grubość, np. pni drzew. Z komórek tkanki twórczej powstają tkanki stałe: okrywająca, miękiszowa, wzmacniająca i przewodząca; ich komórki zwykle już się nie dzielą.

2.Tkanka okrywająca i tkanka miękiszowa

Tkanka okrywająca chroni roślinę. Skórka pokrywa młode organy: to jedna warstwa ściśle przylegających komórek, zwykle bez chloroplastów. Skórkę pędu pokrywa kutykula ograniczająca parowanie, a wymianę gazową umożliwiają aparaty szparkowe (ich komórki mają chloroplasty). Skórka korzenia wytwarza włośniki chłonące wodę. Starsze łodygi i korzenie okrywa korek z martwych komórek. Tkanka miękiszowa wypełnia organy: miękisz asymilacyjny (liczne chloroplasty, fotosynteza), spichrzowy (skrobia w bulwie ziemniaka), powietrzny (z powietrzem, u roślin wodnych) i wodny (zapas wody u sukulentów).

3.Tkanka wzmacniająca i tkanka przewodząca (drewno i łyko)

Tkanka wzmacniająca nadaje roślinie sztywność i odporność na złamanie. Kolenchyma ma żywe komórki o nierównomiernie zgrubiałych ścianach - wzmacnia młode, rosnące części. Sklerenchyma ma komórki zwykle martwe, o grubych, zdrewniałych ścianach: włókna i komórki kamienne (łupina orzecha). Tkanka przewodząca to drewno i łyko. Drewno przewodzi wodę z solami mineralnymi z korzeni w górę - martwymi cewkami (wydłużone komórki) i naczyniami (długie rurki z wielu komórek). Łyko rozprowadza cukry z liści do innych organów - żywymi rurkami sitowymi z sitami w ścianach poprzecznych.

4.Mchy - budowa i cykl życiowy

Mchy to małe rośliny wilgotnych, cienistych miejsc, np. płonnik i torfowce. Zielona roślina, którą widzimy, to gametofit - pokolenie płciowe, u mchów dominujące. Ma ulistnioną łodyżkę i chwytniki zamiast korzeni (dorosłe torfowce chwytników nie mają); wodę chłonie całą powierzchnią ciała. Mchy nie mają typowych tkanek przewodzących. Na szczytach łodyżek powstają plemnie i rodnie; plemnik dopływa do komórki jajowej w kropli wody. Z zygoty wyrasta sporofit - bezlistna seta z zarodnią, w której powstają zarodniki. Sporofit żyje na gametoficie i od niego pobiera wodę i pokarm.

5.Mchy - znaczenie w przyrodzie i zdolność gromadzenia wody

Mchy chłoną wodę jak gąbka i oddają ją powoli, dlatego regulują stosunki wodne lasu: zatrzymują wodę po deszczach i roztopach, łagodzą skutki ulew i suszy. Najwięcej wody gromadzą torfowce - mają duże, martwe komórki wodonośne i wchłaniają wielokrotnie więcej wody, niż same ważą. Mchy to rośliny pionierskie: zasiedlają skały i nagą glebę, chronią ją przed erozją i dają schronienie drobnym zwierzętom. Z obumarłych torfowców przy niedoborze tlenu powstaje torf. Torfowiska magazynują wodę i są siedliskiem rzadkich gatunków; torf wykorzystuje się w ogrodnictwie i jako opał.

6.Paprociowe (paprocie) - budowa

Paprocie to rośliny zarodnikowe, rosnące głównie w wilgotnych, cienistych lasach. Dominuje u nich sporofit - okazała roślina z korzeniami, łodygą i liśćmi, mająca tkanki przewodzące i wzmacniające. Łodygą jest zwykle podziemne kłącze, z którego wyrastają korzenie przybyszowe i duże, często pierzasto podzielone liście. Młode liście są zwinięte pastorałowato (ślimakowato). Na spodzie liści zwykle widać brunatne kupki zarodni z zarodnikami. Przykłady: nerecznica samcza, orlica pospolita, paprotka zwyczajna, pióropusznik strusi, wodna salwinia pływająca. Część paproci jest w Polsce chroniona.

7.Paprociowe - rozmnażanie (przedrośle) i znaczenie

Z zarodnika paproci na wilgotnym podłożu wyrasta przedrośle - gametofit. To mała (do ok. 1 cm), zielona, zwykle sercowata blaszka z chwytnikami, żyjąca samodzielnie, ale krótko. Na jej spodzie powstają plemnie i rodnie. Plemniki płyną do komórki jajowej w wodzie (rosa, deszcz), więc do zapłodnienia potrzebna jest woda. Z zygoty wyrasta młody sporofit. Znaczenie: paprocie tworzą runo leśne, dają schronienie zwierzętom, osłaniają glebę przed wysychaniem, są roślinami ozdobnymi. Z dawnych drzewiastych paprociowych, widłakowych i skrzypowych powstał węgiel kamienny.

8.Widłakowe - budowa widłaka, kłos zarodnionośny

Widłaki to niewielkie, zimozielone rośliny zarodnikowe, głównie lasów iglastych. Dominuje u nich sporofit: płożąca się, widlasto rozgałęziona łodyga, korzenie przybyszowe i gęsto ułożone, drobne, igiełkowate lub łuskowate liście. Na szczytach pędów powstaje kłos zarodnionośny - skupienie liści z zarodniami, w których dojrzewają zarodniki. Z zarodnika rozwija się przedrośle (gametofit); u wielu widłaków jest podziemne, bezzieleniowe, żyje w symbiozie z grzybem i rośnie wiele lat. Do zapłodnienia potrzebna jest woda. Przykłady: widłak goździsty, widłak jałowcowaty.

9.Skrzypowe - skrzyp polny: pęd wiosenny i letni, krzemionka

Skrzypy mają podziemne kłącze i członowane pędy nadziemne: w węzłach łodygi wyrastają okółki gałązek i drobne, łuskowate liście zrośnięte w pochewkę. Fotosyntezę prowadzi głównie zielona łodyga. Ściany komórek skórki są wysycone krzemionką, dlatego pędy są sztywne i szorstkie. Skrzyp polny ma dwa rodzaje pędów. Pęd wiosenny jest brunatny, bez chlorofilu, nierozgałęziony, zakończony kłosem zarodnionośnym; po wysianiu zarodników zamiera. Pęd letni jest zielony, okółkowo rozgałęziony i płonny - prowadzi fotosyntezę, a zapasy gromadzą się w kłączu.

10.Widłakowe i skrzypowe - rozmnażanie, znaczenie i ochrona

U widłakowych i skrzypowych, tak jak u paprociowych, dominuje sporofit, a gametofitem jest drobne przedrośle; plemniki docierają do komórki jajowej w wodzie. Zarodniki skrzypów mają sprężyce ułatwiające rozsiewanie przez wiatr. Znaczenie: współtworzą runo lasów, łąk i torfowisk; skrzyp polny bywa uciążliwym chwastem, a jego ziele to surowiec zielarski bogaty w krzemionkę. Drzewiaste widłakowe i skrzypowe sprzed ponad 300 mln lat (okres karbonu) utworzyły pokłady węgla kamiennego. Widłaki są w Polsce chronione - nie wolno ich zrywać, wykopywać ani niszczyć.

11.Rośliny nagonasienne - cechy na przykładzie sosny zwyczajnej

Nagonasienne to rośliny nasienne, głównie iglaste drzewa i krzewy. Nie wytwarzają owoców: nasiona leżą nieosłonięte na łuskach szyszek. Sosna zwyczajna ma palowy system korzeniowy i igły po 2 na krótkopędach. Na jednym drzewie rosną szyszki męskie (drobne, żółte, z pyłkiem) i żeńskie (czerwonawe). Sosna jest wiatropylna - pyłek ma worki powietrzne. Po zapyleniu szyszka żeńska drewnieje; od zapylenia do wysypania się oskrzydlonych nasion mija blisko dwa lata, a rozsiewa je wiatr. Igły mają małą powierzchnię, grubą skórkę z woskiem i zagłębione aparaty szparkowe, co ogranicza parowanie.

12.Rodzime drzewa nagonasienne - rozpoznawanie; znaczenie nagonasiennych

Sosna zwyczajna: długie igły po 2 na krótkopędzie, szyszki małe, jajowate. Świerk pospolity: igły krótkie, kłujące, osadzone pojedynczo; szyszki długie, zwisające, opadają w całości. Jodła pospolita: igły płaskie, z dwoma białymi paskami od spodu; szyszki stoją pionowo i rozpadają się na drzewie. Modrzew europejski: miękkie igły w pęczkach na krótkopędach, jesienią żółkną i opadają. Inne: jałowiec, kosodrzewina, cis (trujący, chroniony). Znaczenie: lasy iglaste wytwarzają tlen i są domem wielu zwierząt; dostarczają drewna, papieru i żywicy.

13.Rośliny okrytonasienne - cechy, formy morfologiczne, rodzime drzewa liściaste

Okrytonasienne mają kwiaty, a ich zalążki są ukryte w zalążni słupka; po zapłodnieniu powstają nasiona zamknięte w owocu. Formy morfologiczne: rośliny zielne - łodygi niezdrewniałe (mniszek); krzewinki - niskie, zdrewniałe pędy, zwykle do ok. 50 cm (borówka czarna, wrzos); krzewy - kilka zdrewniałych pędów od ziemi (leszczyna); drzewa - jeden zdrewniały pień z koroną. Rodzime drzewa liściaste: dąb (liście zatokowo wcięte, żołędzie), buk (gładka, szara kora, bukiew), brzoza (biała kora), lipa (liście sercowate), klon (liście dłoniaste, skrzydlaki), jesion (liście złożone).

14.Korzeń - funkcje, budowa i modyfikacje

Korzeń utrzymuje roślinę w podłożu i pobiera wodę z solami mineralnymi. System palowy ma długi korzeń główny i krótsze boczne (marchew, dąb); system wiązkowy to pęk podobnych korzeni przybyszowych (trawy, cebula). Strefy korzenia od wierzchołka: stożek wzrostu osłonięty czapeczką, strefa wydłużania, strefa włośnikowa (włośniki chłoną wodę), strefa korzeni bocznych. Modyfikacje: korzenie spichrzowe (marchew, burak), czepne (bluszcz), podporowe (kukurydza), oddechowe (cypryśnik błotny) oraz ssawki jemioły i kanianki, które wrastają w roślinę żywicielską i pobierają z niej wodę lub pokarm.

15.Łodyga - funkcje, budowa i modyfikacje

Łodyga utrzymuje liście, kwiaty i owoce, wynosi liście do światła oraz przewodzi wodę z solami mineralnymi (drewnem) i cukry (łykiem). Łodyga z liśćmi to pęd. Liść wyrasta z węzła, odcinek między węzłami to międzywęźle; pąk wierzchołkowy wydłuża pęd, a z pąków bocznych powstają odgałęzienia. Łodygi są zielne albo zdrewniałe. Modyfikacje: kłącze - podziemna łodyga spichrzowa (konwalia, perz); bulwa pędowa (ziemniak, kalarepa); rozłogi - płożące się pędy służące rozmnażaniu (truskawka); ciernie (tarnina, głóg); wąsy czepne (winorośl); łodygi gromadzące wodę (kaktusy).

16.Liść - funkcje, budowa i modyfikacje

Liść to główne miejsce fotosyntezy, wymiany gazowej i transpiracji (parowania wody). Zwykle składa się z blaszki liściowej i ogonka; liście bez ogonka to liście siedzące (np. u traw). W blaszce biegną nerwy (wiązki przewodzące) - siatkowato albo równolegle (trawy). Liść pojedynczy ma jedną blaszkę (lipa), złożony - kilka listków na wspólnym ogonku (kasztanowiec, koniczyna). Wnętrze wypełnia miękisz asymilacyjny; w skórce, głównie dolnej, są aparaty szparkowe. Modyfikacje: ciernie (kaktus, berberys), wąsy czepne (groch), liście spichrzowe (cebula), liście pułapkowe (rosiczka).

17.Budowa kwiatu rośliny okrytonasiennej

Kwiat to skrócony pęd służący do rozmnażania płciowego. Jego elementy wyrastają z dna kwiatowego. Okwiat tworzą zwykle zielone działki kielicha (chronią pąk) i barwne płatki korony (wabią owady). Pręcik - część męska - składa się z nitki i główki z pylnikami, w których powstają ziarna pyłku. Słupek - część żeńska - ma znamię (wychwytuje pyłek), szyjkę i zalążnię z zalążkami; w zalążku jest komórka jajowa. Większość kwiatów jest obupłciowa; np. leszczyna i dąb mają kwiaty rozdzielnopłciowe - osobno męskie i żeńskie.

18.Zapylanie (wiatropylność i owadopylność) a zapłodnienie

Zapylenie u okrytonasiennych to przeniesienie ziaren pyłku z pylników na znamię słupka. Owadopylność: kwiaty barwne, pachnące, z nektarem, a pyłek lepki i ciężki (jabłoń, lipa). Wiatropylność: kwiaty drobne, niepozorne, bez zapachu i nektaru, bardzo dużo lekkiego, suchego pyłku, pręciki i pierzaste znamiona wystają z kwiatu (trawy, leszczyna, brzoza). Zapłodnienie następuje później: ziarno pyłku kiełkuje w łagiewkę pyłkową, która przerasta szyjkę słupka i doprowadza komórki plemnikowe do zalążka; jedna łączy się z komórką jajową - powstaje zygota. Woda nie jest do tego potrzebna.

19.Nasiono i owoc - budowa, typy owoców, kiełkowanie

Po zapłodnieniu z zalążka powstaje nasiono, a ze ściany zalążni - owocnia; razem tworzą owoc. Nasiono ma łupinę nasienną, zarodek (korzeń zarodkowy, łodyżka, pączek, liścienie) i tkankę spichrzową - bielmo; u fasoli zapasy są w liścieniach. Owoce mięsiste: jagoda (pomidor, porzeczka), pestkowiec (wiśnia, śliwa). Owoce suche: strąk (groch), torebka (mak), orzech (leszczyna), ziarniak (zboża), niełupka (słonecznik). Kiełkowanie wymaga wody, tlenu i odpowiedniej temperatury: nasiono pęcznieje, łupina pęka, wyrasta korzeń, potem pęd. Wiele nasion kiełkuje bez światła.

20.Rozprzestrzenianie nasion, rozmnażanie wegetatywne i znaczenie roślin

Rozprzestrzenianie nasion: wiatr przenosi owoce z puchem lub skrzydełkami (mniszek, klon); zwierzęta roznoszą na sierści owocostany z haczykami (łopian) oraz zjadają soczyste owoce i wydalają nasiona (jarzębina); woda niesie nasiona grzybienia; niecierpek sam wyrzuca nasiona. Rozmnażanie wegetatywne to bezpłciowe powstawanie roślin z rozłogów (truskawka), kłączy (perz), bulw (ziemniak), cebul (tulipan) lub sadzonek; potomstwo jest genetycznie identyczne z rośliną macierzystą. Znaczenie roślin: wytwarzają tlen i pokarm, dają zwierzętom schronienie, a ludziom żywność, drewno, włókna i leki.

21.Tkanka nabłonkowa i tkanka mięśniowa - budowa a funkcja

Tkanka nabłonkowa okrywa ciało i wyściela narządy. Jej komórki ściśle do siebie przylegają, prawie bez substancji międzykomórkowej - tworzą szczelną barierę. Nabłonek jednowarstwowy jest cienki i ułatwia wymianę substancji (pęcherzyki płucne, jelito); wielowarstwowy chroni (naskórek); nabłonek z rzęskami w drogach oddechowych przesuwa śluz z zanieczyszczeniami; gruczołowy wydziela np. pot, ślinę i hormony. Tkanka mięśniowa składa się z wydłużonych komórek (włókien) z białkami kurczliwymi - aktyną i miozyną - dlatego może się kurczyć i umożliwia ruch.

22.Rodzaje tkanki mięśniowej i tkanka nerwowa

Tkanka poprzecznie prążkowana szkieletowa: długie, wielojądrowe włókna z jądrami na obwodzie; kurczy się szybko, zależnie od woli, szybko się męczy. Poprzecznie prążkowana serca: komórki rozgałęzione, 1-2 jądra w środku; pracuje rytmicznie, niezależnie od woli. Gładka: wrzecionowate komórki z jednym jądrem, bez prążkowania; kurczy się wolno, niezależnie od woli (ściany jelit i naczyń). Tkanka nerwowa odbiera i przewodzi impulsy: neuron ma ciało komórki z jądrem, krótkie dendryty (doprowadzają impulsy) i zwykle jeden długi akson (odprowadza je); komórki glejowe odżywiają i chronią neurony.

23.Tkanka łączna - rodzaje i funkcje

Tkanka łączna łączy, podpiera i odżywia inne tkanki. Jej komórki leżą luźno w obfitej substancji międzykomórkowej, od której zależą właściwości tkanki. Kostna: twarda, wysycona solami wapnia - szkielet. Chrzęstna: sprężysta - powierzchnie stawowe, małżowina uszna. Krew: płynne osocze z krwinkami czerwonymi, białymi i płytkami krwi - transport i obrona. Właściwa: wypełnia przestrzenie między narządami, buduje ścięgna. Wyjątek: tkanka tłuszczowa ma bardzo mało substancji międzykomórkowej, a jej duże komórki wypełnia kropla tłuszczu - zapas energii, izolacja cieplna, amortyzacja.

24.Płazińce - cechy wspólne, środowisko i tryb życia; motylica wątrobowa

Płazińce mają ciało spłaszczone grzbieto-brzusznie i dwubocznie symetryczne. Nie mają układu krwionośnego ani oddechowego - gazy wymieniają całą powierzchnią ciała. Układ pokarmowy, jeśli jest, ma tylko otwór gębowy. Większość to obojnaki. Wypławki żyją wolno w wodach słodkich i są drapieżne. Tasiemce i przywry to pasożyty wewnętrzne. Motylica wątrobowa (przywra) żyje w przewodach żółciowych bydła i owiec, rzadko człowieka; jej żywicielem pośrednim jest ślimak błotniarka moczarowa. Profilaktyka: nie jeść na surowo roślin zbieranych przy wodzie - samo mycie nie wystarcza.

25.Tasiemiec uzbrojony i nieuzbrojony - przystosowania do pasożytnictwa, profilaktyka

Przystosowania tasiemców do życia w jelicie cienkim: główka z przyssawkami (u tasiemca uzbrojonego także z haczykami) trzyma pasożyta; taśmowate ciało z członów chłonie strawiony pokarm całą powierzchnią - brak układu pokarmowego; oskórek chroni przed strawieniem; obojnactwo i ogromna liczba jaj. Żywiciel ostateczny (z postacią dorosłą): człowiek. Żywiciel pośredni (z larwami - wągrami - w mięśniach): świnia u tasiemca uzbrojonego, bydło u nieuzbrojonego. Zarażenie: surowe lub niedogotowane mięso z wągrami. Profilaktyka: tylko mięso zbadane i dobrze ugotowane lub upieczone.

26.Nicienie - glista ludzka, owsik, włosień kręty

Nicienie mają ciało obłe, nieczłonowane, okryte oskórkiem, a przewód pokarmowy z otworem gębowym i odbytem; zwykle są rozdzielnopłciowe. Żyją w glebie i wodzie albo pasożytują. Glista ludzka (jelito cienkie): zarażenie przez połknięcie jaj z brudnych rąk, niemytych warzyw i owoców. Owsik (jelito grube): samica składa jaja wokół odbytu - świąd; jaja trafiają pod paznokcie i na pościel. Włosień kręty: larwy otorbione w mięśniach świń i dzików. Profilaktyka chorób pasożytniczych: mycie rąk, warzyw i owoców, krótkie paznokcie, częsta zmiana bielizny i pościeli, tylko zbadane mięso.

27.Pierścienice - skąposzczety (dżdżownica) i pijawki

Pierścienice mają wydłużone ciało z podobnych segmentów (pierścieni) i zamknięty układ krwionośny. Skąposzczety i pijawki oddychają przez wilgotną skórę i są obojnakami. Dżdżownica (skąposzczet) żyje w glebie: śluz zwilża skórę, szczecinki ułatwiają pełzanie, a siodełko wytwarza kokon na jaja. Żywi się szczątkami roślin; spulchnia i przewietrza glebę, współtworzy próchnicę. Pijawki żyją głównie w wodach słodkich, mają dwie przyssawki, nie mają szczecinek; są drapieżnikami lub pasożytami ssącymi krew. Pijawka lekarska (chroniona) wydziela hirudynę hamującą krzepnięcie krwi.

28.Stawonogi - cechy wspólne; skorupiaki i pajęczaki

Stawonogi to najliczniejsza grupa zwierząt. Cechy wspólne: segmentowane ciało, członowane odnóża, chitynowy pancerz (szkielet zewnętrzny) - chroni i ogranicza utratę wody, ale nie rośnie, dlatego zwierzę linieje; otwarty układ krwionośny. Skorupiaki (rak, krab, rozwielitka) żyją głównie w wodzie, oddychają skrzelami, mają dwie pary czułków i pancerz często wysycony solami wapnia. Pajęczaki (pająki i roztocze, np. kleszcze) są głównie lądowe: głowotułów i odwłok, 4 pary odnóży krocznych, brak czułków i skrzydeł; oddychają płucotchawkami lub tchawkami. Pająki wytwarzają nić przędną i jad.

29.Owady - budowa, przeobrażenie zupełne i niezupełne, znaczenie

Ciało owada to głowa (para czułków, oczy złożone, aparat gębowy - np. gryzący, ssący lub kłująco-ssący), tułów (3 pary odnóży i zwykle 2 pary skrzydeł) i odwłok. Owady oddychają tchawkami. Przeobrażenie zupełne: jajo, larwa, poczwarka, postać dorosła (imago) - motyle, chrząszcze, muchy, pszczoły. Przeobrażenie niezupełne: jajo, larwa, imago, bez poczwarki; larwa zwykle podobna do dorosłego, ale bez skrzydeł - koniki polne, pluskwiaki, karaczany. Znaczenie: owady zapylają rośliny, są pokarmem zwierząt, dają miód i jedwab; bywają szkodnikami (stonka) i przenoszą choroby (komary).

30.Mięczaki - ślimaki, małże i głowonogi

Mięczaki mają miękkie, niesegmentowane ciało: zwykle głowę, nogę i worek trzewiowy okryty płaszczem, który wytwarza muszlę. Ślimaki (winniczek, błotniarka) żyją na lądzie i w wodzie: zwykle jednoczęściowa muszla, czułki, tarka do zdrapywania pokarmu; lądowe oddychają płucem. Małże (szczeżuja, omułek) są wodne: muszla z dwóch połówek, brak głowy, skrzela; filtrują i oczyszczają wodę. Głowonogi (ośmiornica, kałamarnica) to morskie drapieżniki: ramiona z przyssawkami, sprawne oczy i mózg, muszla zwykle zredukowana. Znaczenie: pokarm zwierząt i ludzi, perły; niektóre ślimaki niszczą uprawy.

31.Ryby kostnoszkieletowe - przystosowania do życia w wodzie, rozmnażanie

Przystosowania ryb do życia w wodzie: opływowy kształt; skóra z łuskami ułożonymi dachówkowato, pokryta śluzem; płetwy parzyste (piersiowe, brzuszne) i nieparzyste (grzbietowa, odbytowa, ogonowa - główny napęd); skrzela pod pokrywami skrzelowymi pobierają tlen rozpuszczony w wodzie; pęcherz pławny reguluje głębokość zanurzenia; linia boczna odbiera ruchy wody. Ryby są zmiennocieplne. Rozmnażanie (tarło): zwykle jajorodność i zapłodnienie zewnętrzne - samica składa ikrę, samiec polewa ją mleczem; z jaj wylęgają się larwy z woreczkiem żółtkowym. Łosoś i węgorz wędrują na tarło.

32.Płazy bezogonowe i ogoniaste - cechy, przystosowania, rozwój

Płazy żyją w wodzie i na wilgotnym lądzie. Skóra jest naga, cienka, wilgotna od śluzu i silnie ukrwiona - wymiana gazowa przez skórę uzupełnia pracę prostych, workowatych płuc. Przystosowania do lądu: dwie pary kończyn, płuca, powieki; do wody: błony pławne, oczy i nozdrza na szczycie głowy. Są zmiennocieplne, zimują w odrętwieniu. Bezogonowe: żaby, ropuchy, kumaki; ogoniaste: traszki, salamandra plamista. Rozwój zwykle w wodzie: skrzek, kijanka oddychająca skrzelami, przeobrażenie; u bezogonowych zapłodnienie zewnętrzne. Wszystkie krajowe płazy są chronione.

33.Gady - przystosowania do życia na lądzie, rozmnażanie

Gady to pierwsze kręgowce w pełni przystosowane do życia na lądzie. Skóra jest sucha, pokryta rogowymi łuskami lub tarczami - chroni przed utratą wody. Oddychają płucami; większość wentyluje je ruchami żeber i klatki piersiowej, ale np. żółwie, zamknięte w pancerzu, używają innych mięśni. Są zmiennocieplne - wygrzewają się na słońcu. Zapłodnienie wewnętrzne; większość składa na lądzie jaja w skórzastej lub wapiennej osłonce; zarodek otaczają błony płodowe, rozwój jest prosty (bez larwy). Krajowe gady, np. jaszczurka zwinka, padalec, zaskroniec, żmija zygzakowata i żółw błotny, są chronione.

34.Ptaki - przystosowania do lotu, rozmnażanie

Przystosowania ptaków do lotu: opływowy kształt; skrzydła - przekształcone kończyny przednie; pióra - lotki, sterówki, pokrywowe i puch; lekki szkielet z kośćmi pneumatycznymi (wypełnionymi powietrzem); grzebień na mostku - przyczep mięśni poruszających skrzydłami; lekki dziób bez zębów; worki powietrzne połączone z płucami - świeże powietrze płynie przez płuca przy wdechu i wydechu. Ptaki są stałocieplne, mają czterodziałowe serce. Zapłodnienie wewnętrzne; jaja w wapiennej skorupce są wysiadywane, a pisklęta to gniazdowniki (wróbel, bocian) albo zagniazdowniki (kura, kaczka).

35.Ssaki łożyskowe - cechy wspólne, rozmnażanie i różnorodność

Cechy ssaków: skóra z włosami i gruczołami - potowymi, łojowymi i mlekowymi; młode karmione mlekiem matki; zęby zróżnicowane (siekacze, kły, przedtrzonowe, trzonowe); płuca pęcherzykowe i przepona; czterodziałowe serce; stałocieplność; dobrze rozwinięty mózg. U ssaków łożyskowych zarodek rozwija się w macicy: łożysko, połączone z płodem pępowiną, dostarcza mu z krwi matki tlen i pokarm oraz odbiera zbędne produkty. Są żyworodne i opiekują się młodymi. Różnorodność: kret ma łopatowate kończyny do kopania, nietoperze latają, foki i walenie mają płetwy i grubą warstwę tłuszczu.

36.Zmiennocieplność i stałocieplność kręgowców; porównanie rozmnażania

Zwierzęta zmiennocieplne (ryby, płazy, gady) mają temperaturę ciała zależną od otoczenia. Zużywają mało energii, ale w chłodzie są mało aktywne; płazy i gady zimują u nas w odrętwieniu. Zwierzęta stałocieplne (ptaki i ssaki) utrzymują stałą temperaturę ciała: ciepło wytwarza intensywna przemiana materii, a przed jego utratą chronią pióra, sierść i tłuszcz. Są aktywne także w chłodzie, ale muszą dużo jeść. Ryby i płazy mają jaja bez błon płodowych, zwykle składane w wodzie i zapładniane zewnętrznie; gady, ptaki i ssaki mają zapłodnienie wewnętrzne i błony płodowe - rozwój niezależny od wody.

37.Znaczenie kręgowców i wpływ człowieka na ich różnorodność

W przyrodzie kręgowce są ogniwami łańcuchów pokarmowych: płazy, gady, ptaki i nietoperze ograniczają liczebność owadów i gryzoni, ptaki i ssaki rozsiewają nasiona. Człowiekowi dają żywność (ryby, mięso, mleko, jaja), wełnę i skóry. Szkodzą im: zanieczyszczanie wód, zapory bez przepławek, nadmierne połowy, osuszanie mokradeł, wycinanie lasów, kłusownictwo, gatunki obce. Pomagają: ochrona gatunkowa, parki narodowe i rezerwaty, przepławki, przejścia dla zwierząt przy drogach, budki lęgowe, przywracanie gatunków (żubr, bóbr). Zwierząt chronionych nie wolno łapać, płoszyć ani zabierać.

38.Azotowe produkty przemiany materii: amoniak, mocznik, kwas moczowy

Białka i kwasy nukleinowe zawierają azot. Podczas ich rozkładu powstaje amoniak - związek silnie toksyczny, który trzeba szybko usunąć albo przekształcić. Amoniak bardzo dobrze rozpuszcza się w wodzie, ale jego wydalanie wymaga dużej ilości wody. Mocznik jest mniej toksyczny i dobrze rozpuszczalny; powstaje z amoniaku (u kręgowców w wątrobie) kosztem energii, ale można go wydalać z mniejszą ilością wody. Kwas moczowy jest mało toksyczny i prawie nierozpuszczalny w wodzie; jego wytworzenie kosztuje najwięcej energii, ale usuwa się go jako białą papkę lub kryształki, niemal bez strat wody.

39.Zwierzęta amonioteliczne, ureoteliczne i urikoteliczne

Rodzaj wydalanego związku azotowego zależy od środowiska życia i dostępności wody. Zwierzęta amonioteliczne wydalają głównie amoniak: większość bezkręgowców wodnych, ryby kostnoszkieletowe i larwy płazów - otaczająca woda od razu rozcieńcza truciznę. Zwierzęta ureoteliczne wydalają głównie mocznik: ssaki i dorosłe płazy. Zwierzęta urikoteliczne wydalają głównie kwas moczowy: ptaki, gady lądowe, owady i ślimaki lądowe - oszczędzają wodę, a kwas moczowy może bezpiecznie gromadzić się w jaju. Kijanka żaby wydala amoniak, a po przeobrażeniu i wyjściu na ląd - mocznik.

40.Sposoby usuwania azotowych produktów przemiany materii: skrzela i powierzchnia ciała, nerki, kloaka

Ryby kostnoszkieletowe usuwają amoniak głównie przez skrzela (przenika z krwi wprost do wody); u drobnych zwierząt wodnych i kijanek przenika on też przez powierzchnię ciała. U kręgowców mocznik i kwas moczowy usuwają z krwi nerki, które wytwarzają mocz. U ssaków mocz spływa do pęcherza moczowego i jest wydalany cewką moczową. U płazów, gadów i ptaków moczowody uchodzą do kloaki - wspólnego ujścia układu pokarmowego, wydalniczego i rozrodczego. W kloace gadów i ptaków z moczu odzyskiwana jest woda, więc kwas moczowy jest wydalany z kałem jako biała papka.