Wojewódzki Konkurs z Biologii (łódzkie) - organizm człowieka i homeostaza

1.Skóra (powłoka ciała) - budowa, funkcje, schorzenia i profilaktyka

Skórę tworzą naskórek i skóra właściwa; pod skórą leży tkanka podskórna. Naskórek to nabłonek wielowarstwowy: zrogowaciałe komórki na powierzchni złuszczają się, a w warstwie rozrodczej powstają nowe komórki i melanina - barwnik pochłaniający promieniowanie UV. Skóra właściwa zawiera naczynia krwionośne, receptory dotyku, bólu, ciepła i zimna, gruczoły potowe i łojowe oraz korzenie włosów. Skóra chroni, odbiera bodźce, uczestniczy w termoregulacji i wytwarza witaminę D. Schorzenia: trądzik, grzybica, czerniak. Profilaktyka: higiena, kremy z filtrem UV, kontrola znamion u lekarza.

2.Układ ruchu - szkielet osiowy, szkielet kończyn i budowa kości

Układ ruchu ma część bierną - szkielet - i czynną - mięśnie szkieletowe. Szkielet osiowy to czaszka, kręgosłup i klatka piersiowa (żebra, mostek); szkielet kończyn obejmuje obręcz barkową i miedniczną oraz kości kończyn. Kręgosłup ma odcinki: szyjny (7 kręgów), piersiowy (12), lędźwiowy (5), krzyżowy i guziczny. Kość jest twarda dzięki solom wapnia i fosforu, a sprężysta dzięki białku kolagenowi. Kość długą, np. udową, tworzą trzon i dwie nasady; pokrywa ją okostna, a czerwony szpik kostny wytwarza krwinki. Szkielet podpiera ciało, chroni narządy, np. mózg i płuca, oraz magazynuje wapń.

3.Połączenia kości - szwy, chrząstkozrosty i stawy; budowa stawu i urazy

Połączenia nieruchome to szwy, np. między kośćmi czaszki; półruchome to chrząstkozrosty, np. krążki między kręgami; ruchome to stawy. W stawie końce kości pokrywa chrząstka stawowa, całość otacza torebka stawowa, a jamę wypełnia maź zmniejszająca tarcie; staw wzmacniają więzadła. Staw kulisty (barkowy, biodrowy) pozwala na ruchy w wielu kierunkach, zawiasowy (łokciowy, kolanowy) - głównie na zginanie i prostowanie, a obrotowy (między dwoma pierwszymi kręgami szyjnymi) - na obracanie głowy. Urazy: skręcenie, zwichnięcie, złamanie kości; kończynę unieruchamia się i pokazuje lekarzowi.

4.Mięśnie - rodzaje tkanki mięśniowej i praca mięśni; wady postawy i choroby układu ruchu

Tkanka poprzecznie prążkowana szkieletowa buduje mięśnie szkieletowe: kurczy się szybko, zależnie od woli, i szybko się męczy. Tkanka gładka (ściany jelit i naczyń) kurczy się wolno i niezależnie od woli. Mięsień sercowy pracuje rytmicznie, niezależnie od woli i jest odporny na zmęczenie. Mięsień łączy się z kością ścięgnem i potrafi tylko się kurczyć, dlatego mięśnie działają w parach antagonistycznych: zginacz (dwugłowy ramienia) i prostownik (trójgłowy). Schorzenia: skolioza, płaskostopie, krzywica, osteoporoza. Profilaktyka: ruch, prosta postawa, dieta z wapniem i witaminą D.

5.Składniki pokarmowe - białka, cukry, tłuszcze, witaminy, sole mineralne i woda

Białka, zbudowane z aminokwasów, są głównie budulcem (mięso, ryby, jaja, nabiał, rośliny strączkowe). Cukry to główne źródło energii: proste, np. glukoza, i złożone, np. skrobia; błonnik nie jest trawiony, ale usprawnia pracę jelit. Tłuszcze to zapas energii; ułatwiają wchłanianie witamin A, D, E i K, a w wodzie rozpuszczają się witamina C i witaminy z grupy B. Niedobór witaminy C grozi szkorbutem, D - krzywicą, A - kurzą ślepotą. Sole mineralne: wapń (kości, zęby), żelazo (hemoglobina), jod (hormony tarczycy), fluor (szkliwo). Woda jest rozpuszczalnikiem i transportuje substancje.

6.Układ pokarmowy - odcinki przewodu pokarmowego, zęby, trawienie w jamie ustnej i żołądku

Przewód pokarmowy tworzą kolejno: jama ustna, gardło, przełyk, żołądek, jelito cienkie (z dwunastnicą) i jelito grube zakończone odbytem; gruczoły trawienne to ślinianki, wątroba i trzustka. Zęby rozdrabniają pokarm: siekacze odgryzają, kły rozrywają, przedtrzonowe i trzonowe miażdżą; ząb budują m.in. szkliwo, zębina i miazga. Ślina zawiera amylazę ślinową, która zaczyna trawienie skrobi. Przełyk przesuwa kęs ruchami robaczkowymi (perystaltyka). W żołądku kwas solny zabija większość drobnoustrojów i uaktywnia pepsynę, która trawi białka; śluz chroni ściany żołądka przed samostrawieniem.

7.Dwunastnica i jelito cienkie - żółć, sok trzustkowy, enzymy i wchłanianie

Do dwunastnicy (początek jelita cienkiego) wpływają żółć i sok trzustkowy. Żółć powstaje w wątrobie, a gromadzi się w pęcherzyku żółciowym; nie zawiera enzymów trawiennych - emulguje tłuszcze, czyli rozbija je na kropelki. Trzustka wytwarza enzymy działające w dwunastnicy: trypsynę (trawi białka), amylazę trzustkową (skrobię) i lipazę (tłuszcze). Produkty trawienia to aminokwasy, cukry proste oraz kwasy tłuszczowe i glicerol. Wchłaniają się przez kosmki jelitowe, które zwiększają powierzchnię jelita: aminokwasy i cukry proste do krwi, a produkty trawienia tłuszczów głównie do limfy.

8.Jelito grube, wątroba, zasady odżywiania i schorzenia układu pokarmowego

W jelicie grubym wchłaniają się woda i sole mineralne, formuje się kał, a bakterie jelitowe wytwarzają m.in. witaminę K. Wątroba wytwarza żółć, magazynuje glikogen, unieszkodliwia toksyny, np. alkohol, i przekształca amoniak w mocznik. Niewłaściwe odżywianie - nadmiar cukru, soli i tłuszczów zwierzęcych, nieregularne posiłki - sprzyja próchnicy, otyłości, cukrzycy typu 2 i miażdżycy. Zaburzenia odżywiania, np. anoreksja i bulimia, to choroby wymagające pomocy lekarza i psychologa. Inne schorzenia: wrzody żołądka, zapalenie wątroby. Profilaktyka: urozmaicona dieta, ruch, mycie rąk.

9.Układ oddechowy - drogi oddechowe, płuca, wentylacja i wymiana gazowa

Drogi oddechowe to jama nosowa, gardło, krtań (ze strunami głosowymi i nagłośnią zamykającą ją przy połykaniu), tchawica, oskrzela i oskrzeliki. Rzęski i śluz oczyszczają i nawilżają powietrze, a naczynia krwionośne je ogrzewają. Płuca budują pęcherzyki płucne o cienkich ścianach, oplecione naczyniami włosowatymi. Wdech: przepona kurczy się i obniża, mięśnie międzyżebrowe unoszą żebra, klatka piersiowa się powiększa i powietrze napływa do płuc; spokojny wydech jest bierny. Wymiana gazowa to dyfuzja: w płucach tlen przenika do krwi, a dwutlenek węgla do pęcherzyków; w tkankach odwrotnie.

10.Zdrowie układu oddechowego - palenie papierosów, e-papierosy i zanieczyszczenia powietrza

Dym tytoniowy zawiera uzależniającą nikotynę, rakotwórcze substancje smoliste i tlenek węgla(II) $\ce{CO}$ (czad), który blokuje transport tlenu przez hemoglobinę. Palenie papierosów, także bierne, sprzyja rakowi płuc, zapaleniu oskrzeli i chorobom serca. E-papierosy też uzależniają od nikotyny i drażnią drogi oddechowe. Zanieczyszczenia powietrza: pyły (smog) wnikają głęboko do płuc, tlenek siarki(IV) $\ce{SO2}$ i tlenek azotu(IV) $\ce{NO2}$ drażnią drogi oddechowe, niektóre węglowodory są rakotwórcze, a nadmiar tlenku węgla(IV) $\ce{CO2}$ w dusznej sali wywołuje senność i ból głowy.

11.Krew - osocze, krwinki czerwone, krwinki białe i płytki krwi

Krew to osocze (ponad połowa objętości: woda, białka, np. fibrynogen i przeciwciała, glukoza, sole) i elementy morfotyczne. Krwinki czerwone (erytrocyty) nie mają jądra, zawierają hemoglobinę z żelazem i przenoszą tlen. Krwinki białe (leukocyty) mają jądro i bronią organizm: część pochłania drobnoustroje (fagocytoza), a limfocyty m.in. wytwarzają przeciwciała. Płytki krwi (trombocyty) uczestniczą w krzepnięciu: fibrynogen zmienia się we włóknik tworzący sieć skrzepu. Krwinki powstają w czerwonym szpiku kostnym. Schorzenia: anemia (niedobór hemoglobiny), białaczka (nowotwór krwi).

12.Serce i naczynia krwionośne - budowa w powiązaniu z funkcją

Serce ma dwa przedsionki i dwie komory; prawa połowa tłoczy krew odtlenowaną, lewa - natlenowaną. Lewa komora ma najgrubszą ścianę, bo pompuje krew do całego ciała. Zastawki przedsionkowo-komorowe (prawa trójdzielna, lewa dwudzielna) i półksiężycowate zapobiegają cofaniu się krwi. Mięsień sercowy odżywiają naczynia wieńcowe. Tętnice prowadzą krew od serca pod wysokim ciśnieniem, więc mają grube, sprężyste ściany. Żyły prowadzą krew do serca: mają cieńsze ściany, a wiele ma zastawki. Naczynia włosowate mają ścianę z jednej warstwy komórek, co ułatwia wymianę substancji z tkankami.

13.Układ krążenia - mały i duży obieg krwi, tętno, ciśnienie krwi, schorzenia i profilaktyka

Obieg mały (płucny): prawa komora - tętnica płucna (krew odtlenowana) - płuca - żyły płucne (krew natlenowana) - lewy przedsionek. Obieg duży: lewa komora - aorta - tętnice - narządy - żyły główne - prawy przedsionek. Tętno to rozciąganie ścian tętnic przy skurczach serca. Ciśnienie krwi jest wyższe przy skurczu komór, niższe przy rozkurczu; jego stałość zapewniają zmiany pracy serca i średnicy naczyń, sterowane przez układ nerwowy, hormony i nerki. Schorzenia: nadciśnienie, miażdżyca, zawał serca, udar mózgu. Profilaktyka: ruch, mniej soli i tłuszczów zwierzęcych, niepalenie.

14.Grupy krwi układu ABO i Rh - antygeny na krwinkach, przeciwciała w osoczu

O grupie krwi decydują antygeny na krwinkach czerwonych; w osoczu są przeciwciała przeciw tym antygenom układu ABO, których dana osoba nie ma. Grupa A: antygen A, przeciwciała anty-B. Grupa B: antygen B, przeciwciała anty-A. Grupa AB: antygeny A i B, brak przeciwciał anty-A i anty-B. Grupa 0: brak antygenów A i B, przeciwciała anty-A i anty-B. W układzie Rh krew Rh+ ma na krwinkach antygen D, a krew Rh- go nie ma; przeciwciała anty-D powstają u osoby Rh- dopiero po kontakcie z krwią Rh+. Gdy przeciwciała trafią na swoje antygeny, krwinki zlepiają się (aglutynacja), co zagraża życiu.

15.Zasady transfuzji krwi, krwiodawstwo i konflikt serologiczny

Zasada transfuzji: antygeny krwinek dawcy nie mogą trafić na pasujące przeciwciała w osoczu biorcy. Zwykle przetacza się krew tej samej grupy ABO i Rh, po próbie krzyżowej. Krwinki grupy 0 Rh- nie mają antygenów A, B ani D, więc w nagłej sytuacji można je podać każdemu; biorca AB Rh+ może otrzymać krwinki każdej grupy. Krwi nie da się wytworzyć sztucznie - pochodzi od honorowych dawców, a krwiodawstwo ratuje życie po wypadkach i przy operacjach. Konflikt serologiczny: matka Rh-, płód Rh+; zagrożona jest zwykle kolejna ciąża. Profilaktyka: immunoglobulina anty-D dla matki.

16.Układ odpornościowy - narządy; odporność wrodzona (nieswoista) i nabyta (swoista)

Układ odpornościowy tworzą m.in. szpik kostny, grasica (dojrzewają w niej limfocyty T), węzły chłonne, śledziona, migdałki i krwinki białe. Odporność wrodzona, czyli nieswoista, działa od urodzenia i podobnie wobec różnych zarazków: skóra i błony śluzowe, lizozym w łzach i ślinie, kwas solny żołądka, komórki żerne, gorączka. Odporność nabyta, czyli swoista, powstaje w ciągu życia i działa przeciw konkretnemu antygenowi: limfocyty B wytwarzają przeciwciała, limfocyty T niszczą zakażone komórki i pobudzają inne limfocyty. Antygen to obca substancja wywołująca odpowiedź odpornościową.

17.Odporność pierwotna i wtórna - komórki pamięci immunologicznej

Odpowiedź (odporność) pierwotna pojawia się przy pierwszym kontakcie z antygenem: organizm potrzebuje wielu dni, aby namnożyć odpowiednie limfocyty, przeciwciał powstaje mało, więc często dochodzi do choroby. Po zwalczeniu zarazka zostają komórki pamięci. Odpowiedź (odporność) wtórna pojawia się przy ponownym kontakcie z tym samym antygenem: dzięki komórkom pamięci jest szybsza, silniejsza i trwa dłużej, więc zwykle nie chorujemy albo choroba jest łagodna. Dlatego na ospę wietrzną choruje się zazwyczaj raz. Tę zasadę wykorzystują szczepionki i ich dawki przypominające.

18.Szczepionka a surowica - odporność czynna i bierna, naturalna i sztuczna

Odporność czynna: organizm sam wytwarza przeciwciała i komórki pamięci; rozwija się przez dni lub tygodnie, ale jest długotrwała. Naturalna powstaje po przebyciu choroby, sztuczna - po szczepionce, która zawiera antygeny: osłabione lub zabite drobnoustroje albo ich fragmenty; podaje się ją zapobiegawczo. Odporność bierna: organizm dostaje gotowe przeciwciała; działa od razu, ale krótko i nie zostawia komórek pamięci. Naturalna to przeciwciała matki przekazane przez łożysko i z mlekiem, sztuczna to surowica, którą lekarz podaje leczniczo, np. po ukąszeniu żmii lub przy ryzyku zakażenia tężcem.

19.Przeszczepy, alergie i AIDS - gdy odporność przeszkadza, przesadza lub zawodzi

Przeszczep (transplantacja) to przeniesienie komórek, tkanki lub narządu, np. nerki, serca, szpiku; ratuje życie, gdy własny narząd zawiódł. Organizm biorcy może odrzucić przeszczep jako obcy, dlatego dobiera się dawcę zgodnego tkankowo, a biorca przyjmuje leki zmniejszające odporność. Alergia to nadmierna reakcja na nieszkodliwe substancje - alergeny, np. pyłki, roztocza kurzu, sierść, pokarmy, jad owadów; objawy: katar, wysypka, duszność. AIDS to zespół nabytego niedoboru odporności: wirus HIV niszczy limfocyty T; szerzy się przez krew, kontakty płciowe i z matki na dziecko.

20.Układ wydalniczy - nerki, drogi moczowe, wydalane produkty przemiany materii, schorzenia

Wydalanie to usuwanie zbędnych i szkodliwych produktów przemiany materii: mocznika, dwutlenku węgla, nadmiaru wody i soli. Mocznik powstaje w wątrobie z amoniaku. Układ wydalniczy (moczowy) tworzą dwie nerki, dwa moczowody, pęcherz moczowy i cewka moczowa. Nerka ma korę, rdzeń i miedniczkę nerkową; krew dopływa do niej tętnicą nerkową, a odpływa żyłą nerkową. W wydalaniu uczestniczą też płuca (dwutlenek węgla) i skóra (pot). Wydalanie to nie defekacja, czyli usuwanie niestrawionych resztek pokarmu. Schorzenia: zakażenia dróg moczowych, kamica nerkowa; profilaktyka: picie wody, higiena.

21.Nefron - ciałko nerkowe (kłębuszek, torebka Bowmana), kanalik kręty, pętla nefronu (Henlego), kanalik zbiorczy

Nefron to podstawowa jednostka budowy i pracy nerki; w każdej nerce jest ich około miliona. Zaczyna się w korze nerki ciałkiem nerkowym: tworzą je kłębuszek naczyń włosowatych i otaczająca go torebka Bowmana. Dalej biegnie kanalik nerkowy: kanalik kręty pierwszego rzędu (bliższy), pętla nefronu, czyli pętla Henlego, schodząca do rdzenia nerki, i kanalik kręty drugiego rzędu (dalszy). Kanaliki dalsze wielu nefronów uchodzą do kanalika zbiorczego, który odprowadza mocz do miedniczki nerkowej. Kanaliki oplata gęsta sieć naczyń włosowatych - wracają do nich potrzebne organizmowi substancje.

22.Powstawanie moczu - filtracja, resorpcja i sekrecja; mocz pierwotny i ostateczny; osmoregulacja

Filtracja: w kłębuszku ciśnienie krwi przeciska do torebki Bowmana wodę i małe cząsteczki (glukozę, sole, mocznik); krwinki i białka zostają we krwi. Powstaje mocz pierwotny - nawet 180 litrów na dobę. Resorpcja (wchłanianie zwrotne): w kanalikach do krwi wraca większość wody, cała glukoza i potrzebne sole. Sekrecja (wydzielanie): z krwi do kanalika trafiają m.in. jony wodoru i potasu. Zostaje około 1,5 litra moczu ostatecznego. Osmoregulacja: gdy wody brakuje, wazopresyna uwalniana przez przysadkę zwiększa wchłanianie wody w kanalikach zbiorczych i mocz jest zagęszczony.

23.Układ nerwowy - podział i budowa neuronu

Ośrodkowy układ nerwowy to mózgowie i rdzeń kręgowy, obwodowy - nerwy czaszkowe i rdzeniowe. Część somatyczna steruje mięśniami szkieletowymi zależnie od woli, autonomiczna (współczulna i przywspółczulna) - narządami wewnętrznymi niezależnie od woli. Neuron ma ciało komórki z jądrem, krótkie rozgałęzione dendryty, które przewodzą sygnały do ciała komórki, oraz zwykle jeden długi akson, który przewodzi impuls od ciała komórki. Wiele aksonów okrywa osłonka mielinowa, która przyspiesza przewodzenie. Pęczki aksonów tworzą nerwy. Schorzenia: padaczka, depresja, choroba Alzheimera.

24.Impuls nerwowy - potencjał spoczynkowy i potencjał czynnościowy

Błona niepobudzonego neuronu jest spolaryzowana: na zewnątrz przeważają jony sodu i ładunek dodatni, wewnątrz - jony potasu i ładunek ujemny. Ta różnica to potencjał spoczynkowy, około $-70~\mathrm{mV}$. Potencjał czynnościowy to krótkie odwrócenie ładunków: bodziec co najmniej progowy otwiera kanały sodowe, jony sodu wpływają do komórki (depolaryzacja), po czym jony potasu wypływają i błona wraca do stanu spoczynku (repolaryzacja). Podlega zasadzie „wszystko albo nic”: powstaje w pełni albo wcale i nie słabnie po drodze. Fala takich zmian biegnąca wzdłuż aksonu to impuls nerwowy.

25.Synapsy chemiczne i elektryczne - neuroprzekaźnik

Synapsa to połączenie neuronu z kolejnym neuronem, mięśniem lub gruczołem. W synapsie chemicznej komórki dzieli szczelina synaptyczna: impuls uwalnia z zakończenia aksonu neuroprzekaźnik (np. acetylocholinę, dopaminę), który przenika przez szczelinę i łączy się z receptorami następnej komórki, pobudzając ją lub hamując. Sygnał biegnie w jedną stronę, z małym opóźnieniem. W synapsie elektrycznej błony niemal się stykają, a jony płyną kanałami wprost z komórki do komórki - przekaz jest bardzo szybki, często w obu kierunkach. U człowieka przeważają synapsy chemiczne.

26.Łuk odruchowy, odruchy bezwarunkowe i odruchy warunkowe

Odruch to automatyczna reakcja na bodziec. Drogą impulsu jest łuk odruchowy: receptor - neuron czuciowy - ośrodek nerwowy w rdzeniu kręgowym lub mózgowiu - neuron ruchowy - efektor, czyli mięsień lub gruczoł. Odruchy bezwarunkowe są wrodzone i stałe: odruch kolanowy, cofnięcie ręki od gorąca, zwężenie źrenicy w świetle, wydzielanie śliny, gdy pokarm jest w ustach. Odruchy warunkowe są nabyte, czyli wyuczone, powstają przez kojarzenie bodźców przy udziale kory mózgowej i nieutrwalane zanikają: ślinienie na widok cytryny, hamowanie przed czerwonym światłem. Badał je Iwan Pawłow.

27.Mózgowie - mózg, międzymózgowie, móżdżek i pień mózgu; rdzeń kręgowy

Mózgowie leży w czaszce; chronią je opony i płyn mózgowo-rdzeniowy. Największą częścią jest mózg: dwie półkule połączone spoidłem wielkim, pokryte korą mózgową. W głębi leży międzymózgowie ze wzgórzem i podwzgórzem, które steruje temperaturą ciała, głodem, pragnieniem i pracą przysadki. Móżdżek odpowiada za równowagę, napięcie mięśni i koordynację ruchów. Pień mózgu z rdzeniem przedłużonym kieruje oddychaniem, pracą serca, ciśnieniem krwi oraz odruchami połykania i kaszlu. Rdzeń kręgowy przewodzi impulsy między mózgowiem a resztą ciała i jest ośrodkiem wielu odruchów, np. kolanowego.

28.Kora mózgowa - płaty i ośrodki: wzroku, słuchu, mowy, ruchu i czucia

Kora mózgowa to pofałdowana warstwa istoty szarej (ciał neuronów) na powierzchni półkul; bruzdy i zakręty zwiększają jej powierzchnię. Pod nią leży istota biała (aksony). Płat czołowy: ośrodek ruchu (przed bruzdą środkową), ruchowy ośrodek mowy Broki, planowanie i myślenie. Płat ciemieniowy: ośrodek czucia (dotyk, ból, temperatura) za bruzdą środkową. Płat skroniowy: ośrodek słuchu i czuciowy ośrodek mowy Wernickego (rozumienie mowy). Płat potyliczny: ośrodek wzroku. Każda półkula steruje ruchami i odbiera czucie z przeciwnej strony ciała; ośrodki mowy leżą zwykle w lewej półkuli.

29.Narządy zmysłów: oko - budowa, powstawanie obrazu, akomodacja i wady wzroku

Receptory narządów zmysłów zamieniają bodźce na impulsy nerwowe. Gałkę oczną budują: twardówka z rogówką, naczyniówka przechodząca w tęczówkę (reguluje wielkość źrenicy) i siatkówka. Światło biegnie przez rogówkę, źrenicę, soczewkę i ciało szkliste; na siatkówce powstaje obraz pomniejszony i odwrócony. Czopki odbierają barwy (najwięcej ich w plamce żółtej), pręciki działają o zmierzchu; plamka ślepa nie ma receptorów. Akomodacja to zmiana kształtu soczewki. Krótkowzroczność: obraz przed siatkówką, soczewki rozpraszające. Dalekowzroczność: obraz za siatkówką, soczewki skupiające.

30.Ucho - narząd słuchu i równowagi; skutki hałasu

Ucho zewnętrzne (małżowina, przewód słuchowy) kieruje fale dźwiękowe na błonę bębenkową. W uchu środkowym jej drgania wzmacniają kosteczki słuchowe: młoteczek, kowadełko i strzemiączko; trąbka słuchowa łączy ucho środkowe z gardłem i wyrównuje ciśnienie. W uchu wewnętrznym ślimak z narządem Cortiego zamienia drgania na impulsy, które nerw słuchowy przewodzi do ośrodka słuchu. Narząd równowagi tworzą trzy kanały półkoliste i przedsionek. Długotrwały hałas trwale uszkadza komórki słuchowe, utrudnia skupienie i sen, nasila stres. Profilaktyka: ciszej w słuchawkach, ochronniki słuchu.

31.Zmysły smaku, węchu i dotyku

Smak i węch to zmysły chemiczne. Kubki smakowe leżą głównie w brodawkach języka i odbierają substancje rozpuszczone w ślinie; rozróżniamy smaki: słodki, słony, kwaśny, gorzki i umami. Komórki węchowe w nabłonku górnej części jamy nosowej wykrywają substancje lotne; węch ostrzega np. przed zepsutym pokarmem lub dymem i szybko przyzwyczaja się do zapachu (adaptacja). Przy katarze potrawy wydają się mdłe, bo odczuwanie smaku zależy też od węchu. W skórze leżą receptory dotyku, ucisku, ciepła, zimna i bólu, najgęściej na opuszkach palców i wargach. Ból jest sygnałem ostrzegawczym.

32.Układ dokrewny - gruczoły, hormony, przysadka i ujemne sprzężenie zwrotne

Gruczoły dokrewne nie mają przewodów - wydzielają hormony prosto do krwi. Hormon działa w małych ilościach i tylko na komórki mające jego receptory. Przysadka, sterowana przez podwzgórze, wytwarza hormon wzrostu oraz hormony pobudzające inne gruczoły. Szyszynka wydziela melatoninę regulującą rytm snu i czuwania. Inne gruczoły: tarczyca, przytarczyce, trzustka, nadnercza, jajniki i jądra. Wydzielanie hormonów reguluje ujemne sprzężenie zwrotne: gdy stężenie hormonu rośnie, jego wydzielanie jest hamowane. Niedobór hormonu wzrostu u dziecka powoduje karłowatość, nadmiar - gigantyzm.

33.Tarczyca i przytarczyce - tyroksyna (T4), trójjodotyronina (T3), kalcytonina i parathormon

Hormony tarczycy zawierające jod - tyroksyna (T4) i trójjodotyronina (T3) - przyspieszają przemianę materii, zwiększają wytwarzanie ciepła i są niezbędne do wzrostu i rozwoju mózgu. Nadczynność: chudnięcie, kołatanie serca, uczucie gorąca; niedoczynność: senność, przyrost masy ciała, uczucie zimna. Poziom wapnia we krwi regulują dwa hormony o przeciwnym działaniu: kalcytonina z tarczycy go obniża (wapń odkłada się w kościach), a parathormon z przytarczyc podnosi (uwalnia wapń z kości, zwiększa jego wchłanianie w jelicie i nerkach). Wapń jest potrzebny do skurczu mięśni i krzepnięcia krwi.

34.Trzustka - insulina i glukagon a stałość stężenia glukozy we krwi; cukrzyca

Wyspy trzustkowe wytwarzają dwa hormony antagonistyczne. Insulina wydziela się po posiłku, gdy stężenie glukozy we krwi rośnie: ułatwia wnikanie glukozy do komórek i odkładanie jej w wątrobie i mięśniach jako glikogenu, więc obniża poziom glukozy. Glukagon wydziela się między posiłkami: pobudza rozkład glikogenu w wątrobie do glukozy, więc podnosi jej poziom. W cukrzycy stężenie glukozy we krwi jest zbyt wysokie: w typie 1 trzustka nie wytwarza insuliny, w typie 2 komórki słabo na nią reagują. Objawy: silne pragnienie, częste oddawanie moczu. Rozpoznanie i leczenie ustala lekarz.

35.Hormony w reakcji na stres (adrenalina, kortyzol) i hormony płciowe

W stresie rdzeń nadnerczy od razu wydziela adrenalinę: przyspiesza tętno i oddech, podnosi ciśnienie krwi i stężenie glukozy, rozszerza oskrzela i źrenice, kieruje krew do mięśni - to reakcja walki lub ucieczki. Kora nadnerczy wydziela kortyzol, który przy dłuższym stresie podnosi stężenie glukozy; stres przewlekły osłabia odporność, zaburza sen i sprzyja nadciśnieniu. Hormony płciowe: testosteron z jąder odpowiada za wytwarzanie plemników i męskie cechy płciowe (zarost, mutacja głosu), a estrogeny i progesteron z jajników - za żeńskie cechy płciowe i przebieg cyklu menstruacyjnego.

36.Układ rozrodczy męski i żeński - budowa, funkcje, schorzenia i profilaktyka

Męski: jądra w mosznie wytwarzają plemniki i testosteron; plemniki dojrzewają w najądrzach i płyną nasieniowodami, pęcherzyki nasienne i gruczoł krokowy (prostata) dodają wydzielinę tworzącą nasienie, a cewka moczowa w prąciu wyprowadza nasienie. Żeński: jajniki wytwarzają komórki jajowe, estrogeny i progesteron; w jajowodzie zwykle dochodzi do zapłodnienia; w macicy rozwija się zarodek i płód; pochwa jest drogą rodną. Schorzenia: rak szyjki macicy (zwykle wywołany przez wirus HPV), rak piersi, rak prostaty. Profilaktyka: higiena, szczepienie przeciw HPV, badania kontrolne u lekarza.

37.Cykl menstruacyjny - fazy i hormony: FSH, LH, estrogeny, progesteron; owulacja

Cykl trwa średnio 28 dni i liczy się od pierwszego dnia miesiączki, czyli złuszczania błony śluzowej macicy. Faza pęcherzykowa: FSH z przysadki pobudza w jajniku wzrost pęcherzyka, który wydziela estrogeny, a one odbudowują tę błonę. Owulacja: nagły wzrost poziomu LH powoduje pęknięcie pęcherzyka i uwolnienie komórki jajowej - zwykle około 14 dni przed następną miesiączką. Faza lutealna: z pękniętego pęcherzyka powstaje ciałko żółte; wydziela ono progesteron, który przygotowuje macicę na zarodek. Bez zapłodnienia ciałko żółte zanika, poziom progesteronu spada i zaczyna się miesiączka.

38.Rozwój ontogenetyczny człowieka - zapłodnienie, rozwój zarodkowy i płodowy, łożysko, etapy życia

Rozwój ontogenetyczny (osobniczy) trwa od zapłodnienia do śmierci. Zapłodnienie, czyli połączenie plemnika z komórką jajową, daje zygotę. Zygota dzieli się, a zarodek po około tygodniu zagnieżdża się w macicy. Okres zarodkowy - do końca 8. tygodnia: powstają zawiązki narządów. Okres płodowy - od 9. tygodnia do porodu: płód rośnie, narządy dojrzewają. Łożysko, połączone z płodem pępowiną, dostarcza tlen i substancje odżywcze, a odbiera dwutlenek węgla i mocznik; krew matki i płodu się nie miesza. Po urodzeniu: okres noworodkowy, niemowlęcy, dzieciństwo, dojrzewanie, dorosłość, starość.

39.Homeostaza, zdrowie i choroba - mechanizmy regulacji; termoregulacja

Homeostaza to utrzymywanie względnie stałych warunków wewnątrz organizmu: temperatury, ilości wody i soli (osmoregulacja), stężenia glukozy, poziomu wapnia, ciśnienia krwi. Zdrowie to równowaga organizmu oraz dobrostan psychiczny i społeczny, a choroba - zaburzenie homeostazy. Regulują ją układ nerwowy i dokrewny na zasadzie ujemnego sprzężenia zwrotnego. Termoregulacja: ośrodek w podwzgórzu utrzymuje temperaturę ciała około 36,6°C. W upale naczynia skóry rozszerzają się, a parujący pot chłodzi ciało. Na zimnie naczynia skóry zwężają się, pojawiają się dreszcze i przyspiesza przemiana materii.

40.Czynniki zaburzające homeostazę - substancje psychoaktywne, stres, zaburzenia snu, nadużywanie leków

Homeostazę zaburzają czynniki biologiczne (wirusy, bakterie), chemiczne (trucizny, używki) i fizyczne (hałas, promieniowanie UV). Substancje psychoaktywne - alkohol, nikotyna, narkotyki, dopalacze - zmieniają pracę mózgu i uzależniają. Alkohol uszkadza m.in. wątrobę i mózg; dopalacze mają nieznany skład i grożą ciężkim zatruciem. Środki dopingujące zaburzają gospodarkę hormonalną i szkodzą sercu. Zaburzenia snu i długotrwały stres pogarszają pamięć, koncentrację i odporność. Leki stosuje się według zaleceń lekarza lub farmaceuty. Z problemem warto iść do zaufanego dorosłego lub specjalisty.