Wojewódzki Konkurs z Biologii (łódzkie) - bakterie, grzyby, rośliny i zwierzęta

1.Klasyfikacja biologiczna: taksony, system naturalny i sztuczny, drzewo rodowe

Systematyka porządkuje organizmy w taksony. U zwierząt od najwyższego: królestwo, typ, gromada, rząd, rodzina, rodzaj, gatunek. U roślin: królestwo, gromada, klasa, rząd, rodzina, rodzaj, gatunek. Nazwa gatunku jest dwuczłonowa, np. sosna zwyczajna - Pinus sylvestris. System sztuczny grupuje organizmy według kilku dowolnie wybranych cech, np. liczby pręcików. System naturalny opiera się na pokrewieństwie, czyli pochodzeniu od wspólnego przodka. Pokazuje je drzewo rodowe: rozgałęzienie oznacza wspólnego przodka, a grupy, których gałęzie rozdzieliły się najpóźniej, są najbliżej spokrewnione.

2.Królestwa organizmów i klucz dichotomiczny

W szkolnym podziale wyróżnia się pięć królestw. Bakterie - jednokomórkowe, bez jądra komórkowego. Protisty - mają jądro; jednokomórkowe, kolonijne lub wielokomórkowe, ale bez tkanek. Grzyby - cudzożywne, wchłaniają pokarm, mają ścianę komórkową z chityną. Rośliny - samożywne, z chloroplastami i ścianą komórkową z celulozy. Zwierzęta - wielokomórkowe, cudzożywne, o komórkach bez ściany komórkowej. Do oznaczania organizmów służy klucz dichotomiczny: w każdym punkcie wybierasz jedną z dwóch wykluczających się cech i przechodzisz do wskazanego kolejnego punktu, aż dojdziesz do nazwy.

3.Bakterie: budowa komórki, formy morfologiczne i przetrwalniki

Bakterie to jednokomórkowe organizmy bez jądra komórkowego (prokarionty): ich koliste DNA leży w cytoplazmie i tworzy nukleoid. Komórkę otaczają błona i ściana komórkowa z mureiny, często także śluzowa otoczka; w cytoplazmie są rybosomy i małe plazmidy, a na powierzchni bywają rzęski. Nie mają mitochondriów ani chloroplastów. Formy: kuliste ziarniaki (dwoinki, paciorkowce, gronkowce), pałeczki, laseczki, przecinkowce, śrubowce i krętki. Żyją niemal wszędzie. W złych warunkach niektóre, np. laseczki, tworzą przetrwalniki odporne na suszę i wysoką temperaturę.

4.Bakterie Gram-dodatnie (Gram+) i Gram-ujemne (Gram-)

To podział bakterii według budowy ściany komórkowej, widoczny po barwieniu metodą Grama. Bakterie Gram-dodatnie mają grubą warstwę mureiny i nie mają błony zewnętrznej - zatrzymują fioletowy barwnik i pod mikroskopem są fioletowe. Należą tu m.in. gronkowce, paciorkowce i laseczka tężca. Bakterie Gram-ujemne mają cienką warstwę mureiny, a nad nią dodatkową błonę zewnętrzną - alkohol wypłukuje z nich fiolet, więc po dobarwieniu są różowoczerwone. Przykłady: pałeczka okrężnicy i pałeczki Salmonella. Budowa ściany wpływa na wrażliwość bakterii na antybiotyki.

5.Bakterie: odżywianie oraz oddychanie tlenowe i beztlenowe

Bakterie samożywne same wytwarzają związki organiczne: fotosyntetyzujące korzystają z energii światła (np. sinice), chemosyntetyzujące - z energii utleniania związków nieorganicznych (np. bakterie nitryfikacyjne w glebie). Cudzożywne to saprobionty rozkładające martwą materię (obieg pierwiastków), pasożyty wywołujące choroby oraz symbionty, np. bakterie brodawkowe wiążące azot w korzeniach bobowatych. Oddychanie tlenowe wymaga tlenu (prątek gruźlicy), oddychanie beztlenowe i fermentacja zachodzą bez niego: bez tlenu żyje laseczka tężca, a bakterie mlekowe, fermentując, kwaszą mleko i kapustę.

6.Rozmnażanie bakterii i transfer genów: koniugacja, transdukcja, transformacja

Bakterie rozmnażają się bezpłciowo przez podział komórki - w dobrych warunkach nawet co kilkadziesiąt minut, a komórki potomne są kopiami macierzystej. Nowe geny zdobywają dzięki transferowi genów. Koniugacja: dwie komórki łączą się mostkiem i dawca przekazuje biorcy DNA, zwykle plazmid. Transdukcja: fragment DNA przenosi z bakterii do bakterii wirus - bakteriofag. Transformacja: komórka pobiera wolne DNA z otoczenia, np. z rozpadłych bakterii. Procesy te nie zwiększają liczby komórek, ale tworzą zmienność genetyczną i ułatwiają adaptację do środowiska, np. szerzenie oporności na antybiotyki.

7.Choroby bakteryjne: gruźlica, borelioza, tężec, salmonelloza

Gruźlica (prątek gruźlicy): droga kropelkowa, atakuje głównie płuca; chronią szczepienie i unikanie kontaktu z chorym. Borelioza (krętki): przenoszą ją kleszcze; chronią długa odzież, repelenty, oglądanie skóry po spacerze i szybkie usunięcie kleszcza. Tężec (laseczka tężca): przetrwalniki z gleby dostają się do rany; chronią szczepienia i staranne oczyszczenie rany. Salmonelloza (pałeczki Salmonella): droga pokarmowa - surowe jaja, niedogotowane mięso; chronią mycie rąk i obróbka cieplna. Antybiotyki stosuje się tylko z przepisu lekarza i dokładnie według jego zaleceń; nie działają na wirusy.

8.Protisty: budowa i czynności życiowe

Protisty mają jądro komórkowe; są jednokomórkowe, kolonijne albo wielokomórkowe bez tkanek, żyją głównie w wodzie. Zwierzęce są cudzożywne: ameba porusza się i chwyta pokarm nibynóżkami, pantofelek ma rzęski. Roślinopodobne (glony, np. okrzemki, brunatnice) są samożywne. Euglena zielona na świetle prowadzi fotosyntezę, a w ciemności jest cudzożywna. Ameba i pantofelek trawią pokarm w wodniczkach pokarmowych, u słodkowodnych nadmiar wody usuwają wodniczki tętniące, a gazy wymieniane są całą powierzchnią ciała. Protisty rozmnażają się bezpłciowo (np. przez podział) i płciowo; reagują na bodźce.

9.Protisty chorobotwórcze (malaria, toksoplazmoza) i znaczenie protistów

Malarię wywołuje zarodziec malarii, którego przenoszą samice komarów widliszków, głównie w strefie tropikalnej. Pasożyt namnaża się w wątrobie i krwinkach czerwonych, co powoduje napady gorączki z dreszczami. Profilaktyka: moskitiery, repelenty, zakrywająca odzież, a przed wyjazdem wizyta u lekarza. Toksoplazmozą można się zarazić przez surowe lub niedogotowane mięso oraz kontakt z odchodami kota (kuweta, ziemia, niemyte warzywa); jest groźna zwłaszcza dla dziecka rozwijającego się w łonie matki. Znaczenie protistów: glony planktonowe wytwarzają tlen i są początkiem łańcuchów pokarmowych.

10.Grzyby: budowa i czynności życiowe

Grzyby to cudzożywne organizmy z jądrem komórkowym, bez chloroplastów; ich ściana komórkowa zawiera chitynę, a materiałem zapasowym jest glikogen. Jednokomórkowe są drożdże; ciało pozostałych tworzą nitkowate strzępki - razem grzybnia. U grzybów kapeluszowych z grzybni wyrasta owocnik (trzon i kapelusz), w którym powstają zarodniki. Grzyby wydzielają enzymy na zewnątrz i wchłaniają strawiony pokarm. Są saprobiontami, pasożytami lub symbiontami. Oddychają tlenowo, a drożdże bez tlenu prowadzą fermentację alkoholową. Rozmnażają się przez zarodniki, fragmenty grzybni lub pączkowanie (drożdże).

11.Cykle życiowe grzybów: haplofaza, dikariofaza, diplofaza u sprzężniaków, workowców i podstawczaków

Fazy jądrowe: haplofaza (n) - jądra mają jeden zestaw chromosomów; dikariofaza (n+n) - po zlaniu cytoplazm dwóch komórek każda komórka ma dwa osobne jądra; diplofaza (2n) - po zlaniu jąder, zwykle tylko zygota, która po mejozie daje haploidalne zarodniki. Sprzężniaki (pleśniak biały): dominuje haplofaza, dikariofazy właściwie brak, zygota staje się grubościenną zygosporą. Workowce (drożdże, pędzlak, trufla): dikariofaza krótka (u drożdży brak), zwykle 8 zarodników powstaje wewnątrz worka. Podstawczaki (borowik, pieczarka): dikariofaza długa, zwykle 4 zarodniki powstają na zewnątrz podstawki.

12.Mikoryza: ektomikoryza i endomikoryza; porosty

Mikoryza to symbioza grzyba z korzeniami rośliny: grzybnia zwiększa powierzchnię chłonną i dostarcza wodę z solami mineralnymi, a roślina oddaje grzybowi cukry z fotosyntezy. Ektomikoryza: strzępki oplatają korzeń i wnikają między jego komórki - tak żyją drzewa, np. sosna z maślakiem, brzoza z koźlarzem. Endomikoryza: strzępki wnikają do wnętrza komórek korzenia - mają ją m.in. storczyki i wiele roślin zielnych. Porosty to grzyby żyjące w symbiozie z glonami lub sinicami; mają plechy skorupiaste, listkowate lub krzaczkowate. Są organizmami pionierskimi i wskaźnikami czystości powietrza.

13.Znaczenie grzybów, grzybice i zatrucia grzybami

W przyrodzie grzyby rozkładają martwe szczątki, tworzą mikoryzę i są pokarmem zwierząt. Człowiek używa drożdży do wypieku pieczywa, pleśni do wyrobu serów i antybiotyków (penicylina z pędzlaka), jada też grzyby kapeluszowe. Szkody: pleśnienie żywności, niszczenie drewna, choroby roślin i grzybice, np. skóry stóp - chronią własny ręcznik i klapki na basenie, a leczy lekarz. Zbiera się wyłącznie grzyby znane na pewno; wątpliwy okaz ocenia klasyfikator grzybów w stacji sanitarno-epidemiologicznej. Śmiertelnie trujący jest muchomor zielonawy. Przy podejrzeniu zatrucia od razu 112 lub szpital.

14.Mszaki (mchy): budowa, gametofit i cykl rozwojowy

Małe rośliny wilgotnych miejsc, bez korzeni i bez typowych tkanek przewodzących; wodę chłoną całą powierzchnią. Pokoleniem dominującym jest zielony gametofit: łodyżka z listkami i chwytnikami. Wytwarza plemnie (gametangia męskie) z ruchliwymi plemnikami i rodnie (żeńskie) z komórką jajową - u płonnika na osobnych gametofitach: męskim i żeńskim. Plemnik dopływa do rodni w kropli wody. Z zygoty wyrasta sporofit - bezlistna seta z zarodnią, odżywiany przez gametofit. Z zarodnika kiełkuje splątek, a na nim wyrastają ulistnione łodyżki. Torfowce magazynują wodę i tworzą torf.

15.Paprociowe, widłakowe i skrzypowe (tradycyjnie razem: paprotniki)

Rośliny zarodnikowe z korzeniami, łodygą, liśćmi i tkankami przewodzącymi. Dominuje sporofit - to okazała roślina. Paprociowe (narecznica, orlica) mają duże, zwykle pierzaste liście, młode zwinięte ślimakowato, z kupkami zarodni na spodzie. Skrzypowe (skrzyp polny) mają członowane pędy z okółkami odgałęzień i kłosy zarodnionośne. Widłakowe (widłak goździsty) mają widlasto rozgałęzione pędy z drobnymi listkami; krajowe widłaki są chronione. Z zarodnika wyrasta mały gametofit - przedrośle z plemniami i rodniami; do zapłodnienia potrzebna jest woda, a z zygoty rośnie nowy sporofit.

16.Nagozalążkowe (nagonasienne): budowa i cykl rozwojowy sosny

Drzewa i krzewy, zwykle iglaste (sosna, świerk, jodła, modrzew, cis). Wytwarzają nasiona, ale nie owoce: zalążki leżą nieosłonięte, zwykle na łuskach szyszek. Dominuje sporofit, gametofity są bardzo małe. Gametofit męski to ziarno pyłku; u sosny ma dwa worki powietrzne i przenosi je wiatr. Gametofit żeński - przedrośle z rodniami - rozwija się wewnątrz zalążka. Po zapyleniu łagiewka pyłkowa doprowadza komórkę plemnikową do komórki jajowej, więc woda nie jest potrzebna. Z zalążka powstaje nasiono, u sosny ze skrzydełkiem. Dają drewno i żywicę; chronione są m.in. cis i limba.

17.Okrytozalążkowe (okrytonasienne): gametofit męski i żeński, rośliny użytkowe i chronione

Najliczniejsza grupa roślin; mają kwiaty, a zalążki ukryte w zalążni słupka, z której powstaje owoc. Dominuje sporofit, gametofity są bardzo małe. Gametofit męski to ziarno pyłku z pylnika: kiełkuje na znamieniu w łagiewkę pyłkową z dwiema komórkami plemnikowymi. Gametofit żeński to woreczek zalążkowy w zalążku - zwykle 7 komórek, w tym komórka jajowa. Po zapłodnieniu z zalążka powstaje nasiono. Należy tu większość roślin użytkowych (zboża, ziemniak, rzepak, len, drzewa owocowe) i wiele roślin chronionych, np. sasanki, lilia złotogłów, storczyki - nie wolno ich zrywać ani wykopywać.

18.Tkanki roślinne: twórcze, okrywające i miękiszowe

Tkanki twórcze (merystemy) to drobne, cienkościenne, stale dzielące się komórki: wierzchołkowe w stożkach wzrostu pędu i korzenia wydłużają roślinę, boczne (np. miazga) pogrubiają ją. Pozostałe tkanki są stałe. Okrywające: skórka - jedna warstwa ściśle ułożonych żywych komórek; na pędzie ma kutykulę i aparaty szparkowe do wymiany gazowej, na korzeniu włośniki chłonące wodę. Korek - martwe komórki chroniące starsze łodygi i korzenie. Miękisz: asymilacyjny z chloroplastami (fotosynteza), spichrzowy (zapasy, np. skrobia), powietrzny z przestworami (rośliny wodne), wodny (kaktusy).

19.Tkanki roślinne: wzmacniające i przewodzące

Wzmacniające: kolenchyma (zwarcica) - żywe komórki o nierówno zgrubiałych ścianach, usztywnia młode, rosnące części; sklerenchyma (twardzica) - martwe komórki o grubych, zdrewniałych ścianach, np. łupina orzecha. Przewodzące: drewno przewodzi wodę z solami mineralnymi od korzeni w górę. Tworzą je martwe, zdrewniałe cewki (wydłużone komórki o zaostrzonych końcach) i naczynia (długie rury z komórek, między którymi zanikły ściany poprzeczne; głównie u okrytonasiennych). Łyko przewodzi związki organiczne z liści - u okrytonasiennych tworzą je żywe rurki sitowe z sitami w ścianach poprzecznych.

20.Organy wegetatywne: korzeń i jego modyfikacje

Korzeń utrzymuje roślinę w podłożu, pobiera wodę z solami mineralnymi i często gromadzi zapasy. System palowy to korzeń główny z bocznymi (marchew, sosna), wiązkowy - pęk podobnych korzeni przybyszowych (trawy, cebula). Od wierzchołka: stożek wzrostu okryty czapeczką, strefa wydłużania, strefa włośnikowa (chłonie wodę), strefa korzeni bocznych. Modyfikacje: korzenie spichrzowe (marchew, burak), czepne (bluszcz), podporowe (kukurydza), powietrzne (storczyki tropikalne), oddechowe (cypryśnik błotny) oraz ssawki pasożytów i półpasożytów (kanianka, jemioła).

21.Organy wegetatywne: łodyga i liść oraz ich modyfikacje

Łodyga utrzymuje liście, kwiaty i owoce oraz przewodzi wodę i związki organiczne; ma węzły, z których wyrastają liście, i międzywęźla. Modyfikacje łodygi: kłącze (perz, konwalia), bulwa (ziemniak), rozłogi (truskawka), wąsy czepne (winorośl), ciernie (tarnina, głóg), łodyga magazynująca wodę (kaktus). Liść prowadzi fotosyntezę, wymianę gazową i transpirację; ma blaszkę z nerwami, często ogonek (liście siedzące go nie mają), bywa pojedynczy lub złożony. Modyfikacje liścia: ciernie (kaktus, berberys), wąsy czepne (groch), liście spichrzowe (cebula), pułapkowe (rosiczka), igły (sosna).

22.Kwiat: budowa, wzór kwiatowy i narys kwiatowy

Kwiat to skrócony pęd służący rozmnażaniu płciowemu. Na dnie kwiatowym osadzone są: kielich z działek (osłania pąk), korona z płatków (wabi zapylacze), pręciki (nitka i główka z pylnikami, w których powstaje pyłek) oraz słupek (znamię, szyjka i zalążnia z zalążkami). Wzór kwiatowy podaje liczbę elementów: K - kielich, C - korona, A - pręcikowie, G - słupkowie; nawias oznacza elementy zrośnięte, a znak + kolejne okółki. Rzepak: K4 C4 A2+4 G(2). Narys kwiatowy to schemat kwiatu widzianego z góry: na współśrodkowych okręgach zaznacza się działki, płatki, pręciki, a w środku przekrój zalążni.

23.Owoc i typy owoców

Owoc powstaje z zalążni słupka; jego ścianę stanowi owocnia, a w środku są nasiona, które chroni i pomaga rozsiewać. Owoce suche pękające: strąk (groch, fasola), łuszczyna (rzepak), torebka (mak). Suche niepękające: ziarniak (zboża), orzech (leszczyna, żołądź dębu), niełupka (słonecznik, mniszek), skrzydlak (jesion, wiąz). Mięsiste: jagoda (borówka, porzeczka, pomidor), pestkowiec (wiśnia, śliwa). Owoc zbiorowy powstaje z wielu słupków jednego kwiatu: malina i jeżyna, truskawka i poziomka. Owocostan powstaje z całego kwiatostanu, np. u morwy. Jabłko tworzy także dno kwiatowe.

24.Budowa nasion i etapy kiełkowania

Nasiono powstaje z zalążka. Składa się z łupiny nasiennej, zarodka (korzeń zarodkowy, łodyżka zarodkowa z pączkiem i liścienie) oraz tkanki zapasowej; zapasy mieści bielmo (pszenica) albo grube liścienie (fasola, groch). Do kiełkowania potrzebne są woda, tlen i odpowiednia temperatura. Etapy: nasiono pobiera wodę i pęcznieje, łupina pęka, zapasy są rozkładane i zarodek rośnie; najpierw wysuwa się korzeń zarodkowy, potem łodyżka z pierwszymi liśćmi i siewka zaczyna fotosyntezę. Kiełkowanie nadziemne: liścienie wynoszone nad ziemię (fasola); podziemne: liścienie zostają w glebie (groch).

25.Rozmnażanie wegetatywne oraz rozprzestrzenianie nasion i owoców

Rozmnażanie wegetatywne to bezpłciowe powstawanie nowych roślin z części organów wegetatywnych; potomstwo jest genetycznie takie samo jak roślina macierzysta. Naturalnie: rozłogi (truskawka), kłącza (perz), bulwy (ziemniak), cebule (tulipan), odrosty korzeniowe (malina). W ogrodnictwie: sadzonki, odkłady, szczepienie. Nasiona i owoce rozsiewa wiatr - anemochoria: są lekkie, mają puch lub skrzydełka (mniszek, klon); woda - hydrochoria: unoszą się dzięki tkance z powietrzem (grzybienie); zwierzęta - zoochoria: haczyki czepiają się sierści (łopian), a soczyste owoce są zjadane (jarzębina).

26.Ruchy roślin: tropizmy i nastie

Tropizm to ruch wzrostowy organu, którego kierunek zależy od kierunku działania bodźca: dodatni - w stronę bodźca, ujemny - od niego. Fototropizm: pęd rośnie ku światłu. Geotropizm: korzeń rośnie w dół (dodatni), pęd w górę (ujemny). Hydrotropizm: korzeń rośnie ku wodzie. Chemotropizm: łagiewka pyłkowa rośnie w stronę zalążka. Tigmotropizm: wąsy czepne owijają się wokół podpory. Nastia to ruch niezależny od kierunku bodźca: kwiaty tulipana otwierają się w cieple (termonastia), liście mimozy składają się po dotknięciu (sejsmonastia), liście fasoli opadają na noc (nyktynastia).

27.Tkanki zwierzęce: nabłonkowa i łączna

Tkanka nabłonkowa: komórki ściśle do siebie przylegają i leżą na błonie podstawnej, prawie bez substancji międzykomórkowej. Okrywa ciało i wyściela narządy; chroni, wchłania i wydziela. Cienki nabłonek jednowarstwowy płaski buduje pęcherzyki płucne i naczynia włosowate, walcowaty z mikrokosmkami wyściela jelito, migawkowy - drogi oddechowe, wielowarstwowy tworzy naskórek. Tkanka łączna: komórki leżą luźno w obfitej substancji międzykomórkowej z włóknami. Rodzaje: właściwa (np. tłuszczowa, ścięgna), podporowa (chrzęstna i kostna), płynna (krew, limfa). Łączy, podpiera, odżywia, transportuje.

28.Tkanki zwierzęce: mięśniowa i nerwowa

Tkankę mięśniową tworzą wydłużone komórki zdolne do skurczu. Gładka: komórki wrzecionowate z jednym jądrem; kurczy się wolno, niezależnie od woli; ściany jelit, naczyń, pęcherza. Poprzecznie prążkowana szkieletowa: długie, walcowate włókna z wieloma jądrami na obwodzie; kurczy się szybko, zależnie od woli, łatwo się męczy. Poprzecznie prążkowana serca: rozgałęzione komórki z jednym lub dwoma jądrami w środku; pracuje niezależnie od woli i się nie męczy. Tkanka nerwowa: neurony (ciało komórki, dendryty, akson) odbierają bodźce i przewodzą impulsy, a komórki glejowe odżywiają je i chronią.

29.Parzydełkowce i płazińce

Parzydełkowce to wodne zwierzęta o symetrii promienistej. Ciało z dwóch warstw komórek otacza jamę chłonąco-trawiącą z jednym otworem, wokół którego są czułki z komórkami parzydełkowymi - służą do obrony i chwytania ofiar. Formy: osiadły polip (stułbia, koralowce, ukwiały) i pływająca meduza (chełbia modra). Płazińce mają ciało spłaszczone grzbieto-brzusznie i dwubocznie symetryczne, bez układu krwionośnego i oddechowego; gazy wymieniają całą powierzchnią, większość to obojnaki. Należą tu wirki (wypławek) oraz pasożyty: przywry (motylica wątrobowa) i tasiemce - bez układu pokarmowego.

30.Nicienie i pierścienice

Nicienie mają ciało obłe, nitkowate, niepodzielone na segmenty, okryte mocnym oskórkiem. Przewód pokarmowy zaczyna się otworem gębowym, a kończy odbytowym. Są zwykle rozdzielnopłciowe, samica bywa większa od samca. Wiele żyje w glebie i wodzie, część pasożytuje: glista ludzka, owsik, włosień spiralny. Pierścienice mają ciało wydłużone, podzielone na szereg podobnych segmentów (pierścieni). Dżdżownica ma szczecinki, siodełko i zamknięty układ krwionośny, oddycha wilgotną skórą, spulchnia i użyźnia glebę. Pijawki mają przyssawki, a morskie nereidy - wyrostki ze szczecinkami służące do ruchu.

31.Stawonogi: skorupiaki, pajęczaki i owady

Stawonogi mają chitynowy pancerz (szkielet zewnętrzny), który zrzucają podczas linienia, oraz członowane odnóża; ich układ krwionośny jest otwarty. Skorupiaki (rak, krab, rozwielitka): zwykle głowotułów i odwłok, dwie pary czułków, oddychają skrzelami, pancerz często wysycony solami wapnia. Pajęczaki (pająki, kleszcze, skorpiony): głowotułów i odwłok, cztery pary odnóży krocznych, brak czułków; pająki mają kądziołki przędne. Owady: głowa, tułów i odwłok, jedna para czułków, trzy pary odnóży, zwykle dwie pary skrzydeł, oczy złożone; oddychają tchawkami.

32.Mięczaki: ślimaki, małże i głowonogi

Mięczaki mają miękkie, niesegmentowane ciało, zwykle z głową, umięśnioną nogą i workiem trzewiowym okrytym płaszczem, który wytwarza wapienną muszlę. Ślimaki mają zwykle spiralną muszlę i tarkę do zdrapywania pokarmu; lądowe (winniczek) oddychają płucem, wodne często skrzelami. Małże (szczeżuja, omułek) nie mają głowy, ich muszlę tworzą dwie połówki, oddychają skrzelami i filtrują wodę, oczyszczając ją. Głowonogi (ośmiornica, kałamarnica, mątwa) żyją w morzach: mają ramiona z przyssawkami, dobrze rozwinięte oczy i mózg, pływają odrzutowo, a muszla jest zwykle szczątkowa lub jej brak.

33.Cykl rozwojowy tasiemców: tasiemiec uzbrojony i tasiemiec nieuzbrojony

Dorosły tasiemiec żyje w jelicie cienkim człowieka - żywiciela ostatecznego, w którym pasożyt rozmnaża się płciowo. Ma główkę z przyssawkami (uzbrojony także wieniec haczyków), szyjkę i człony; jest obojnakiem, pokarm chłonie całą powierzchnią ciała. Człony z jajami wydostają się z kałem. Jaja zjada żywiciel pośredni: świnia (tasiemiec uzbrojony) lub bydło (nieuzbrojony). W jego jelicie z jaj wychodzą larwy, przenikają do krwi i w mięśniach przekształcają się w wągry. Człowiek zaraża się, jedząc surowe lub niedogotowane mięso z wągrami. Profilaktyka: mięso przebadane i dobrze ugotowane.

34.Cykle rozwojowe nicieni: glista ludzka i włosień spiralny (kręty)

Glista ludzka nie ma żywiciela pośredniego. Człowiek połyka jaja z niemytymi warzywami, wodą lub z brudnych rąk. W jelicie z jaj wychodzą larwy, przebijają jego ścianę i z krwią wędrują przez wątrobę i serce do płuc; odkrztuszone i połknięte wracają do jelita cienkiego, gdzie dojrzewają. Jaja wydostają się z kałem i dojrzewają w glebie. Włośniem zarażamy się, jedząc niedogotowane mięso świni lub dzika z otorbionymi larwami. W jelicie larwy dorastają, samice rodzą larwy, które z krwią docierają do mięśni i tam się otorbiają. Ten sam organizm jest kolejno żywicielem ostatecznym i pośrednim.

35.Motylica wątrobowa, owsik i profilaktyka chorób pasożytniczych

Motylica wątrobowa żyje w przewodach żółciowych wątroby bydła i owiec, rzadko człowieka. Jej larwy rozwijają się w ślimaku - błotniarce moczarowej (żywiciel pośredni), a potem otorbiają się na roślinach przy wodzie; dlatego nie je się na surowo roślin zbieranych nad wodą (samo mycie nie wystarcza). Owsik żyje w jelicie grubym, głównie u dzieci; samica składa jaja wokół odbytu, co wywołuje świąd, a jaja trafiają na ręce, pościel i zabawki. Profilaktyka: mycie rąk, krótkie paznokcie, mycie warzyw i owoców, mięso przebadane i po obróbce cieplnej, odrobaczanie zwierząt u weterynarza.

36.Przeobrażenie niezupełne i przeobrażenie zupełne owadów; typy larw i poczwarek

Przeobrażenie niezupełne: jajo - larwa - postać dorosła (imago). Larwa zwykle przypomina dorosłego owada, lecz nie ma skrzydeł i rośnie, liniejąc; tak rozwijają się koniki polne, pluskwiaki i ważki. Przeobrażenie zupełne: jajo - larwa - poczwarka - imago. Larwa nie przypomina imago, a w nieruchomej poczwarce jej ciało ulega przebudowie; tak rozwijają się motyle, chrząszcze, muchówki i błonkówki. Typy larw: gąsienica (motyle), pędrak (chrząszcze, np. chrabąszcz), czerw (muchy, pszczoły). Typy poczwarek: wolna (chrząszcze, pszczoły), zamknięta (motyle), bobówka w twardej osłonce (muchy).

37.Ryby i płazy: pokrycie ciała, narządy wymiany gazowej, rozmnażanie i rozwój

Ryby żyją w wodzie: mają opływowe ciało, płetwy, skórę z łuskami i śluzem, skrzela, linię boczną i zwykle pęcherz pławny. Większość jest jajorodna: w czasie tarła samica składa ikrę, a samiec polewa ją mleczem (zapłodnienie zewnętrzne). Płazy są wodno-lądowe: mają nagą, wilgotną skórę z gruczołami śluzowymi, przez którą wymieniają gazy, bo ich workowate płuca mają małą powierzchnię. Rozmnażają się zwykle w wodzie: ze skrzeku wylęgają się kijanki ze skrzelami i ogonem, które przechodzą przeobrażenie. Ryby i płazy są zmiennocieplne; wszystkie krajowe płazy są chronione.

38.Gady i ptaki: pokrycie ciała, narządy wymiany gazowej, rozmnażanie i rozwój

Gady są zmiennocieplne: sucha skóra z rogowymi łuskami lub tarczkami chroni przed utratą wody, oddychają płucami. Jaszczurki i węże wentylują płuca ruchami żeber, a żółwie - z żebrami zrośniętymi z pancerzem - pracą mięśni. Zapłodnienie jest wewnętrzne, a jaja w skórzastych lub wapiennych osłonach, z błonami płodowymi, rozwijają się na lądzie, bez stadium larwy. Ptaki są stałocieplne: mają pióra, skrzydła, lekkie kości wypełnione powietrzem, grzebień na mostku, dziób bez zębów i płuca z workami powietrznymi. Składają jaja w wapiennej skorupie, wysiadują je i opiekują się pisklętami.

39.Ssaki; zmiennocieplność i stałocieplność kręgowców

Ssaki mają skórę z włosami oraz gruczołami potowymi, łojowymi i mlecznymi; młode karmią mlekiem. Oddychają płucami zbudowanymi z pęcherzyków, a w wentylacji pomaga przepona. Mają zróżnicowane zęby. Większość to łożyskowce: zarodek rozwija się w macicy i odżywia przez łożysko; stekowce, np. dziobak, składają jaja. Ssaki i ptaki są stałocieplne - utrzymują stałą temperaturę ciała niezależnie od otoczenia dzięki szybkiej przemianie materii oraz sierści, piórom i tłuszczowi, lecz potrzebują dużo pokarmu. U zmiennocieplnych ryb, płazów i gadów temperatura ciała zależy od otoczenia.

40.Zwierzęta chronione, wpływ człowieka na kręgowce i znaczenie zwierząt

Zwierząt chronionych nie wolno zabijać, łapać, płoszyć ani niszczyć ich gniazd. W Polsce chronione są m.in.: żubr - największy ssak lądowy Europy, ryś z pędzelkami na uszach, wilk, niedźwiedź brunatny, kozica i świstak w Tatrach, nietoperze, bocian, bielik, salamandra plamista, rzekotka drzewna, żmija zygzakowata, zaskroniec, żółw błotny. Kręgowcom szkodzą: niszczenie siedlisk, zanieczyszczenia, kłusownictwo i gatunki obce; pomagają ochrona siedlisk i przywracanie gatunków, np. żubra. Znaczenie zwierząt: zapylają rośliny, są ogniwami łańcuchów pokarmowych, dostarczają żywności i surowców.