Zachodniopomorski Konkurs Biologiczny - organizm człowieka i homeostaza

1.Skóra - budowa, funkcje i profilaktyka chorób

Skórę tworzą naskórek i skóra właściwa. Pod skórą leży tkanka podskórna, która magazynuje tłuszcz i izoluje termicznie. Zrogowaciałe komórki naskórka chronią przed drobnoustrojami i utratą wody, a melanina pochłania promieniowanie UV. W skórze właściwej leżą naczynia krwionośne, receptory, gruczoły potowe i łojowe. Skóra pomaga regulować temperaturę ciała i pod wpływem promieniowania słonecznego wytwarza witaminę D. Nadmiar UV zwiększa ryzyko czerniaka, a wilgoć i wspólne ręczniki sprzyjają grzybicy. Znamię, które zmienia kształt, barwę lub wielkość, trzeba pokazać lekarzowi.

2.Szkielet człowieka i funkcje kości

Szkielet osiowy tworzą czaszka (mózgoczaszka chroni mózg, trzewioczaszka buduje twarz), kręgosłup oraz klatka piersiowa z żeber i mostka. Kręgosłup dzieli się na odcinki: szyjny, piersiowy, lędźwiowy, krzyżowy i guziczny, a w jego kanale biegnie rdzeń kręgowy. Kończyny górne łączy ze szkieletem osiowym obręcz barkowa (łopatki i obojczyki), a dolne - obręcz miednicza. Kości są rusztowaniem ciała, osłaniają narządy, stanowią miejsce przyczepu mięśni, magazynują wapń i fosfor, a czerwony szpik kostny wytwarza krwinki.

3.Budowa fizyczna i chemiczna kości - składniki mineralne i organiczne, doświadczenie z kością

Kość długa ma trzon i dwie nasady. Pokrywa ją unerwiona i ukrwiona okostna, pod nią leży twarda istota zbita, a w nasadach lżejsza istota gąbczasta z czerwonym szpikiem kostnym. Kość budują składniki mineralne (głównie sole wapnia i fosforu), które dają twardość, oraz organiczne (białko kolagen), które dają sprężystość. Doświadczenie: kość moczona kilka dni w occie traci sole mineralne i daje się wyginać, a kość wyprażona w ogniu traci związki organiczne - pozostaje twarda, ale łatwo się kruszy. Kości dzieci mają więcej składników organicznych, więc są giętsze.

4.Stawy, mięśnie i ścięgna - jak powstaje ruch

Staw to ruchome połączenie kości. Ich końce pokrywa gładka chrząstka stawowa, całość otacza torebka stawowa, a maź stawowa zmniejsza tarcie. Staw kulisty (barkowy, biodrowy) pozwala na ruchy w wielu kierunkach, a zawiasowy (łokciowy) - na zginanie i prostowanie. Mięśnie szkieletowe przyczepiają się do kości ścięgnami: kurcząc się, mięsień skraca się i pociąga kość. Mięśnie działają antagonistycznie - gdy zginacz (biceps) się kurczy, prostownik (triceps) rozluźnia się. Regularny ruch wzmacnia mięśnie, kości i stawy.

5.Wady postawy i skrzywienia kręgosłupa (skolioza), krzywica, osteoporoza

Wady postawy to utrwalone, nieprawidłowe ustawienie ciała. Należą do nich skrzywienia kręgosłupa: skolioza (skrzywienie boczne), plecy okrągłe i plecy wklęsłe, a także płaskostopie. Sprzyjają im garbienie się, ciężki plecak noszony na jednym ramieniu i brak ruchu. Krzywica to choroba dzieci wywołana niedoborem witaminy D: zbyt miękkie kości wyginają się, np. nogi w łuk. W osteoporozie, częstej u osób starszych, kości tracą masę i łatwo się łamią. Profilaktyka: aktywność fizyczna, dieta bogata w wapń i witaminę D, prawidłowa postawa przy biurku.

6.Enzymy trawienne: amylaza ślinowa, pepsyna, trypsyna, amylaza trzustkowa, lipaza trzustkowa

Enzymy trawienne rozkładają duże cząsteczki pokarmu na małe, które można wchłonąć. W jamie ustnej amylaza ślinowa rozkłada skrobię do maltozy. W żołądku pepsyna, działająca w kwaśnym środowisku kwasu solnego, tnie białka na krótsze łańcuchy. Do dwunastnicy trafia sok trzustkowy: trypsyna dalej rozkłada białka, amylaza trzustkowa - skrobię do maltozy, a lipaza trzustkowa - tłuszcze do glicerolu i kwasów tłuszczowych. Enzymy jelita cienkiego kończą trawienie: z białek powstają aminokwasy, a z cukrów złożonych - cukry proste, np. glukoza.

7.Wątroba, żółć i trzustka

Wątroba to największy gruczoł organizmu. Wytwarza żółć, która nie zawiera enzymów, lecz rozbija tłuszcz na drobne kropelki (emulgacja) i ułatwia pracę lipazy; żółć gromadzi się w pęcherzyku żółciowym i spływa do dwunastnicy. Wątroba magazynuje też nadmiar glukozy jako glikogen, unieszkodliwia substancje trujące (np. alkohol), wytwarza mocznik oraz gromadzi witaminy i żelazo. Trzustka produkuje sok trzustkowy z enzymami trawiącymi białka, cukry i tłuszcze, a jako gruczoł dokrewny - insulinę i glukagon, które regulują poziom glukozy we krwi.

8.Jelito cienkie, jelito grube i mikrobiom

W jelicie cienkim kończy się trawienie, a kosmki jelitowe, które zwiększają powierzchnię jego ściany, wchłaniają produkty trawienia do krwi i limfy. W jelicie grubym wchłaniana jest woda i formuje się kał. Tu żyje większość mikrobiomu - zespołu drobnoustrojów, głównie bakterii, zasiedlających ciało człowieka. Bakterie jelitowe rozkładają część błonnika, wytwarzają witaminę K i niektóre witaminy z grupy B, utrudniają rozwój drobnoustrojów chorobotwórczych i wspierają odporność. Mikrobiomowi służy dieta bogata w błonnik, a szkodzi niepotrzebne stosowanie antybiotyków.

9.Witaminy rozpuszczalne w tłuszczach: witamina A, D i K

Witaminy A, D i K rozpuszczają się w tłuszczach i mogą być magazynowane w organizmie. Witamina A (wątroba, jaja, masło; z marchwi i dyni organizm tworzy ją z karotenu) jest potrzebna do widzenia o zmierzchu i zdrowej skóry; niedobór powoduje kurzą ślepotę. Witamina D (tłuste ryby, tran, jaja; powstaje też w skórze pod wpływem słońca) umożliwia wchłanianie wapnia; niedobór wywołuje krzywicę u dzieci i osłabia kości dorosłych. Witamina K (zielone warzywa liściaste, bakterie jelitowe) warunkuje krzepnięcie krwi; przy niedoborze krwawienia trwają dłużej.

10.Witaminy rozpuszczalne w wodzie: witamina C, B6 i B12

Witaminy C, B6 i B12 rozpuszczają się w wodzie. Witamina C (papryka, natka pietruszki, czarna porzeczka, cytrusy) służy wytwarzaniu kolagenu, gojeniu ran i wchłanianiu żelaza; niedobór wywołuje szkorbut - krwawienie dziąseł i osłabienie. Witamina B6 (mięso, ryby, produkty pełnoziarniste, rośliny strączkowe) uczestniczy w przemianach białek i pracy układu nerwowego; niedobór powoduje zmiany skórne i zaburzenia nerwowe. Witamina B12 (tylko produkty zwierzęce: mięso, ryby, jaja, mleko) jest niezbędna do wytwarzania krwinek czerwonych; niedobór prowadzi do anemii.

11.Składniki mineralne: wapń (Ca), magnez (Mg), żelazo (Fe)

Składniki mineralne budują ciało i regulują jego czynności. Wapń (Ca) - mleko i jego przetwory, sardynki - buduje kości i zęby, umożliwia skurcz mięśni i krzepnięcie krwi; niedobór sprzyja krzywicy i osteoporozie. Magnez (Mg) - kasze, orzechy, kakao, rośliny strączkowe - wspiera pracę mięśni i układu nerwowego; niedobór objawia się bolesnymi skurczami mięśni i rozdrażnieniem. Żelazo (Fe) - czerwone mięso, wątroba, rośliny strączkowe, natka pietruszki - wchodzi w skład hemoglobiny przenoszącej tlen; niedobór prowadzi do anemii.

12.Otyłość, anoreksja i bulimia

Otyłość to nadmiar tkanki tłuszczowej, zwykle skutek jedzenia ponad potrzeby organizmu i braku ruchu. Zwiększa ryzyko cukrzycy typu II, nadciśnienia i miażdżycy. Zapobiegają jej regularne posiłki z warzywami, mniej słodyczy i słodkich napojów oraz codzienna aktywność fizyczna. W anoreksji chory z lęku przed przytyciem głodzi się i mimo wychudzenia widzi siebie jako zbyt grubego. W bulimii napady objadania się przeplatają się z prowokowaniem wymiotów lub głodówkami. Oba zaburzenia wyniszczają organizm i wymagają pomocy lekarza oraz psychologa.

13.Serce, tętno i ciśnienie tętnicze - w spoczynku i po wysiłku

Serce to mięsień zbudowany z dwóch przedsionków i dwóch komór; zastawki nie pozwalają krwi się cofać. Najgrubszą ścianę ma lewa komora, bo tłoczy krew do całego ciała. Tętno to wyczuwalne, np. na nadgarstku, rozciąganie ścian tętnic w rytmie skurczów serca. Ciśnienie tętnicze, czyli nacisk krwi na ściany tętnic, mierzy się w spoczynku, na siedząco, z mankietem na wysokości serca. Podczas wysiłku mięśnie potrzebują więcej tlenu, więc tętno i ciśnienie rosną, a po odpoczynku wracają do wartości spoczynkowych - u osób wytrenowanych szybciej.

14.Naczynia krwionośne (tętnice, żyły, naczynia włosowate) i obiegi krwi

Tętnice prowadzą krew z serca pod wysokim ciśnieniem, dlatego mają grube, sprężyste ściany. Żyły prowadzą krew do serca; mają cieńsze ściany i zastawki zapobiegające jej cofaniu. Naczynia włosowate mają ściany z jednej warstwy komórek, co umożliwia wymianę gazów i substancji między krwią a tkankami. W obiegu małym (płucnym) krew płynie z prawej komory tętnicami płucnymi do płuc, gdzie pobiera tlen i oddaje dwutlenek węgla, i wraca żyłami płucnymi do lewego przedsionka. W obiegu dużym płynie z lewej komory aortą do narządów ciała i wraca żyłami głównymi do prawego przedsionka.

15.Krew i krzepnięcie krwi; anemia i białaczka

Krew składa się z osocza i elementów morfotycznych. Osocze, głównie woda, transportuje substancje odżywcze, hormony i mocznik. Krwinki czerwone zawierają hemoglobinę i przenoszą tlen, krwinki białe zwalczają drobnoustroje, a płytki krwi uczestniczą w krzepnięciu. Po zranieniu płytki zlepiają się, a fibrynogen z osocza zmienia się w nitki fibryny - powstaje skrzep, który hamuje utratę krwi i chroni przed zakażeniem. Anemia to niedobór krwinek czerwonych lub hemoglobiny (bladość, zmęczenie), a białaczka - nowotwór, w którym szpik wytwarza nieprawidłowe krwinki białe.

16.Grupy krwi ABO i Rh, transfuzja

Grupę krwi wyznaczają antygeny na powierzchni krwinek czerwonych. W układzie ABO grupa A ma antygen A, grupa B - antygen B, AB - oba, a 0 - żadnego. Osocze zawiera przeciwciała przeciw brakującym antygenom: w grupie A anty-B, w B anty-A, w 0 oba, w AB żadnych. Krew Rh+ ma na krwinkach antygen D, krew Rh- go nie ma. Transfuzja (przetoczenie) krwi niezgodnej grupowo wywołuje zlepianie krwinek (aglutynację) i zagraża życiu, dlatego dobiera się krew zgodną w obu układach. Krwinki grupy 0 Rh- nie mają antygenów A, B ani D, więc w nagłych przypadkach można je podać każdemu.

17.Konflikt serologiczny

Konflikt serologiczny może wystąpić, gdy matka ma krew Rh-, a dziecko odziedziczyło po ojcu Rh+. Podczas porodu krwinki dziecka z antygenem D mogą trafić do krwi matki, a jej organizm zaczyna wytwarzać przeciwciała anty-D. Pierwszemu dziecku zwykle nic nie grozi. W kolejnej ciąży z dzieckiem Rh+ przeciwciała przenikają przez łożysko i niszczą krwinki czerwone płodu, wywołując anemię i żółtaczkę. Zapobiega temu podanie matce po porodzie immunoglobuliny anty-D, która usuwa krwinki dziecka, zanim jej organizm na nie zareaguje.

18.Miażdżyca, nadciśnienie tętnicze, zawał mięśnia sercowego, żylaki

Miażdżyca to odkładanie się cholesterolu w ścianach tętnic, które zwęża je i utrudnia przepływ krwi. Nadciśnienie tętnicze to trwale podwyższone ciśnienie krwi; długo nie daje objawów, a uszkadza serce i naczynia. Zawał mięśnia sercowego to obumarcie części serca po zamknięciu tętnicy wieńcowej; silny ból w klatce piersiowej wymaga wezwania pomocy (112). Żylaki to poszerzone żyły, zwykle nóg, w których niesprawne zastawki nie zapobiegają zaleganiu krwi. Profilaktyka: ruch, mniej tłuszczów zwierzęcych i soli, niepalenie, kontrola ciśnienia.

19.Narządy układu odpornościowego: grasica, śledziona, węzły chłonne

Krwinki białe, w tym limfocyty, powstają w czerwonym szpiku kostnym. W grasicy, leżącej za mostkiem, dojrzewa część limfocytów; narząd ten działa najsilniej u dzieci, a później stopniowo zanika. Węzły chłonne, skupione m.in. na szyi, pod pachami i w pachwinach, filtrują limfę i zatrzymują drobnoustroje - podczas infekcji powiększają się. Śledziona, położona po lewej stronie jamy brzusznej, filtruje krew, niszczy zużyte krwinki czerwone i zawiera wiele limfocytów. Migdałki bronią wejścia do dróg oddechowych i pokarmowych.

20.Odporność wrodzona i nabyta

Odporność wrodzona (nieswoista) działa od urodzenia i jednakowo wobec różnych zarazków. Tworzą ją bariery: skóra, śluz i rzęski dróg oddechowych, łzy, kwas solny w żołądku, a także krwinki białe pochłaniające drobnoustroje (fagocytoza) i gorączka. Odporność nabyta (swoista) rozwija się w ciągu życia i jest skierowana przeciw konkretnemu antygenowi - obcej substancji rozpoznawanej przez organizm. Limfocyty wytwarzają pasujące do niego przeciwciała, a komórki pamięci sprawiają, że przy ponownym zakażeniu odpowiedź jest szybsza i silniejsza.

21.Odporność czynna i bierna, naturalna i sztuczna - szczepionka i surowica

Odporność czynna powstaje, gdy organizm sam wytwarza przeciwciała i komórki pamięci; rozwija się wolniej, ale trwa długo. Jest naturalna po przebyciu choroby, a sztuczna po szczepieniu. Szczepionka zawiera osłabione lub zabite drobnoustroje albo ich fragmenty (antygeny): nie wywołuje choroby, lecz uczy organizm ją zwalczać. Odporność bierna to otrzymanie gotowych przeciwciał; działa od razu, lecz krótko. Naturalną dziecko dostaje od matki przez łożysko i z mlekiem, a sztuczną daje surowica, np. przeciw jadowi żmii lub tężcowi.

22.Przeszczepy i zgoda na transplantację

Przeszczep (transplantacja) to przeniesienie komórek, tkanki lub narządu, np. nerki, serca, wątroby, rogówki czy szpiku, w miejsce chorych. Bywa jedyną szansą na uratowanie życia. Układ odpornościowy biorcy może rozpoznać przeszczep jako obcy i go zniszczyć - to odrzucenie. Dlatego dobiera się dawcę zgodnego tkankowo, a biorca przyjmuje leki osłabiające odporność. W Polsce narządy można pobrać od osoby zmarłej, jeśli za życia nie zgłosiła sprzeciwu (zgoda domniemana), dlatego warto mówić bliskim o swojej woli. Żywy dawca może oddać np. nerkę lub szpik.

23.Alergia, choroby autoimmunologiczne i AIDS

Alergia to nadwrażliwość układu odpornościowego na zwykle nieszkodliwy alergen, np. pyłki roślin, roztocza kurzu, sierść, pokarmy lub jad owadów. Objawia się katarem, wysypką lub dusznością; gwałtowny wstrząs anafilaktyczny zagraża życiu i wymaga wezwania pomocy (112). W chorobach autoimmunologicznych układ odpornościowy niszczy własne komórki: stawy (reumatoidalne zapalenie stawów), tarczycę (choroba Hashimoto) albo komórki trzustki wytwarzające insulinę (cukrzyca typu I). AIDS to skutek zakażenia wirusem HIV, który niszczy limfocyty, przez co odporność słabnie.

24.Układ oddechowy - budowa i wentylacja płuc

Powietrze płynie przez jamę nosową, gardło, krtań, tchawicę i oskrzela do płuc. W jamie nosowej jest ogrzewane, nawilżane i oczyszczane; pył zatrzymują śluz i rzęski. Krtań zawiera struny głosowe, a nagłośnia zamyka ją podczas połykania. Tchawicę usztywniają chrząstki. Rozgałęzienia oskrzeli kończą się pęcherzykami płucnymi. Wdech: przepona kurczy się i obniża, mięśnie międzyżebrowe unoszą żebra, klatka piersiowa powiększa się i powietrze jest zasysane do płuc. Wydech w spoczynku jest bierny: mięśnie rozluźniają się, klatka piersiowa zmniejsza się i wypycha powietrze.

25.Wymiana gazowa i zdrowie układu oddechowego

Wymiana gazowa zachodzi przez dyfuzję: gaz przenika tam, gdzie jest go mniej. W cienkościennych pęcherzykach płucnych, oplecionych naczyniami włosowatymi, tlen przechodzi do krwi, a dwutlenek węgla z krwi do pęcherzyków. W tkankach jest odwrotnie: tlen trafia do komórek, a dwutlenek węgla do krwi. Powietrze wydychane zawiera mniej tlenu, a więcej dwutlenku węgla i pary wodnej niż wdychane: woda wapienna od niego mętnieje, a zimne lusterko zachodzi mgłą. Dym tytoniowy, także wdychany biernie, oraz pyły uszkadzają rzęski i pęcherzyki i sprzyjają rakowi płuca.

26.Nerki i powstawanie moczu: filtracja i wchłanianie zwrotne

Wydalanie to usuwanie zbędnych produktów przemiany materii: mocznik usuwają nerki, a dwutlenek węgla - płuca. Mocz powstaje w nerkach, spływa moczowodami do pęcherza moczowego i uchodzi cewką moczową. Nerkę budują nefrony. W kłębuszku naczyniowym nefronu zachodzi filtracja: woda i małe cząsteczki przechodzą z krwi do torebki, tworząc mocz pierwotny, a krwinki i białka zostają we krwi. W kanaliku zachodzi wchłanianie zwrotne - do krwi wraca większość wody, glukoza i potrzebne sole. Powstaje mocz ostateczny: woda, mocznik i nadmiar soli.

27.Choroby układu moczowego, badanie moczu i dializa

Zakażenia dróg moczowych wywołują zwykle bakterie; objawem jest pieczenie i częste oddawanie moczu. W kamicy nerkowej w nerkach odkładają się kryształy soli - kamienie, które mogą wywoływać silny ból. Przed obiema chorobami chroni picie wody, a przed zakażeniami także higiena. W badaniu moczu bakterie i krwinki białe mogą wskazywać na zakażenie, kryształy na kamicę, a glukoza na cukrzycę. Gdy nerki przestają pracować (niewydolność nerek), stosuje się dializę - oczyszczanie krwi z mocznika i nadmiaru wody przez sztuczną nerkę, powtarzane kilka razy w tygodniu - albo przeszczep nerki.

28.Mózgowie i ośrodkowy układ nerwowy

Ośrodkowy układ nerwowy tworzą mózgowie i rdzeń kręgowy, a obwodowy - nerwy łączące je z całym ciałem. Informacje przewodzą komórki nerwowe - neurony. Mózgowie, chronione przez czaszkę i opony mózgowe, składa się z mózgu, móżdżku i pnia mózgu. Kora mózgu, podzielona na płaty, odpowiada za myślenie, pamięć, mowę, odbieranie wrażeń zmysłowych i ruchy zależne od woli. Móżdżek koordynuje ruchy i utrzymuje równowagę. Pień mózgu z rdzeniem przedłużonym kieruje czynnościami niezbędnymi do życia: oddychaniem, pracą serca, połykaniem.

29.Rdzeń kręgowy i łuk odruchowy

Rdzeń kręgowy biegnie w kanale kręgowym, przewodzi impulsy między mózgowiem a ciałem i zawiera ośrodki odruchów. Odruch to szybka, automatyczna reakcja na bodziec. Jego drogą jest łuk odruchowy: receptor odbiera bodziec, neuron czuciowy przewodzi impuls do ośrodka w rdzeniu lub mózgowiu, a neuron ruchowy - do efektora, czyli mięśnia lub gruczołu. Odruchy bezwarunkowe są wrodzone (kolanowy, cofnięcie ręki od gorącego przedmiotu), a warunkowe - wyuczone, z udziałem kory mózgu (ślinienie na widok cytryny). Lekkie uderzenie poniżej rzepki wywołuje wyprost nogi - odruch kolanowy.

30.Stres i sen

Stres to reakcja organizmu na stresory - czynniki uznane za trudne lub groźne, np. sprawdzian, konflikt, hałas, choroba. Krótki stres mobilizuje: przyspiesza tętno i oddech, wyostrza uwagę. Długotrwały szkodzi: wywołuje bóle głowy i brzucha, kłopoty ze snem, osłabia odporność, sprzyja nadciśnieniu. Radzić sobie pomagają ruch, planowanie nauki, techniki relaksacyjne, rozmowa z bliską osobą, a w razie potrzeby pomoc psychologa. Podczas snu mózg odpoczywa i utrwala zapamiętane informacje, a niedobór snu pogarsza pamięć i nastrój.

31.Oko - budowa i mechanizm widzenia

Światło przechodzi przez przezroczystą rogówkę, źrenicę (otwór w tęczówce), soczewkę i ciało szkliste, po czym pada na siatkówkę. Tęczówka zmienia wielkość źrenicy i reguluje ilość światła. Soczewka skupia promienie i zmienia kształt zależnie od odległości przedmiotu (akomodacja). Na siatkówce powstaje obraz pomniejszony i odwrócony. Jej fotoreceptory - pręciki (słabe światło, bez barw) i czopki (barwy, najliczniejsze w plamce żółtej) - zamieniają światło na impulsy, które nerw wzrokowy przesyła do mózgu. W plamce ślepej receptorów nie ma.

32.Krótkowzroczność, dalekowzroczność, zaćma, jaskra, daltonizm

W krótkowzroczności gałka oczna jest zbyt długa i obraz powstaje przed siatkówką: dalekie przedmioty są niewyraźne; korygują ją soczewki rozpraszające (wklęsłe). W dalekowzroczności gałka jest zbyt krótka i obraz powstawałby za siatkówką: niewyraźne są bliskie przedmioty; pomagają soczewki skupiające (wypukłe). Zaćma to zmętnienie soczewki, które zamgla obraz. Jaskra uszkadza nerw wzrokowy, zwykle przy zbyt wysokim ciśnieniu w oku, i zawęża pole widzenia. Daltonizm to dziedziczne nierozróżnianie barw, najczęściej czerwonej i zielonej, częstsze u mężczyzn.

33.Ucho - budowa, słyszenie i hałas

Małżowina i przewód słuchowy (ucho zewnętrzne) kierują fale dźwiękowe na błonę bębenkową, która zaczyna drgać. W uchu środkowym drgania wzmacniają trzy kosteczki słuchowe: młoteczek, kowadełko i strzemiączko, a trąbka słuchowa wyrównuje ciśnienie po obu stronach błony. W uchu wewnętrznym drgania płynu w ślimaku pobudzają komórki słuchowe, a nerw słuchowy przesyła impulsy do mózgu. Kanały półkoliste i przedsionek to narząd równowagi. Długotrwały hałas, także głośna muzyka w słuchawkach, trwale niszczy komórki słuchowe, męczy i utrudnia koncentrację.

34.Receptory i zmysły: równowaga, smak, węch, dotyk

Receptory to komórki lub zakończenia nerwowe odbierające bodźce. Fotoreceptory siatkówki reagują na światło, a mechanoreceptory na ucisk, drgania i ruch: to receptory dotyku w skórze oraz słuchu i równowagi w uchu wewnętrznym. Chemoreceptory wykrywają substancje chemiczne: kubki smakowe języka (smak słodki, słony, kwaśny, gorzki, umami) i komórki węchowe w jamie nosowej. Termoreceptory skóry odbierają ciepło i zimno, a receptory bólu ostrzegają przed uszkodzeniem ciała. Receptory dotyku leżą najgęściej na opuszkach palców i wargach, a najrzadziej na plecach.

35.Przysadka mózgowa i tarczyca - niedoczynność i nadczynność

Hormony, wytwarzane przez gruczoły dokrewne i roznoszone z krwią, regulują pracę narządów. Przysadka mózgowa u podstawy mózgu steruje innymi gruczołami i wydziela hormon wzrostu. Jego niedobór w dzieciństwie powoduje karłowatość (bardzo niski wzrost), a nadmiar - gigantyzm. Tarczyca, leżąca na szyi, wytwarza tyroksynę, która przyspiesza przemianę materii; do jej budowy potrzebny jest jod. Niedoczynność tarczycy objawia się sennością, uczuciem zimna i tyciem, a nadczynność - chudnięciem, nadpobudliwością, kołataniem serca i poceniem się.

36.Hormony antagonistyczne: insulina i glukagon, kalcytonina i parathormon

Hormony antagonistyczne działają przeciwstawnie i razem utrzymują stały poziom substancji we krwi. Insulina z trzustki obniża poziom glukozy: ułatwia jej wnikanie do komórek i odkładanie w wątrobie jako glikogenu. Glukagon go podnosi - pobudza wątrobę do rozkładu glikogenu. Niedobór insuliny wywołuje cukrzycę (silne pragnienie, częste oddawanie moczu, chudnięcie), a jej nadmiar - niedocukrzenie. Poziom wapnia obniża kalcytonina z tarczycy (wapń odkłada się w kościach), a podnosi parathormon z przytarczyc (wapń uwalnia się z kości).

37.Nadnercza i hormony stresu: adrenalina i kortyzol

Nadnercza leżą na górnych biegunach nerek. W nagłym zagrożeniu ich rdzeń w kilka sekund wyrzuca do krwi adrenalinę: serce bije szybciej, rośnie ciśnienie krwi i poziom glukozy, rozszerzają się oskrzela i źrenice, a trawienie zwalnia. Organizm jest gotowy do walki lub ucieczki. Gdy stres trwa dłużej, kora nadnerczy wydziela kortyzol, który podnosi poziom glukozy we krwi i zapewnia energię na dłuższy wysiłek. Długo utrzymujący się wysoki poziom kortyzolu szkodzi: osłabia odporność, zaburza sen i sprzyja nadciśnieniu.

38.Rozmnażanie człowieka: układ rozrodczy i cykl miesiączkowy

Jądra wytwarzają plemniki i testosteron; plemniki dojrzewają w najądrzach. Jajniki wytwarzają komórki jajowe oraz estrogeny i progesteron. W jajowodzie dochodzi do zapłodnienia, a w macicy rozwija się zarodek i płód. Cykl miesiączkowy trwa około 28 dni. Zaczyna go miesiączka - złuszczanie błony śluzowej macicy; potem estrogeny odbudowują błonę, a w jajniku dojrzewa pęcherzyk. Około połowy cyklu następuje owulacja - uwolnienie komórki jajowej. Później ciałko żółte wydziela progesteron, który przygotowuje macicę na przyjęcie zarodka.

39.Zapłodnienie, rozwój przedurodzeniowy i dojrzewanie

Zapłodnienie to połączenie plemnika z komórką jajową; powstaje zygota. Dzieląc się, wędruje ona do macicy, gdzie zarodek zagnieżdża się w błonie śluzowej. Od 9. tygodnia do porodu mówimy o płodzie. Łożysko dostarcza mu z krwi matki tlen i substancje odżywcze oraz odbiera dwutlenek węgla; przenikają przez nie także alkohol i nikotyna, które uszkadzają rozwijające się narządy. W okresie dojrzewania hormony płciowe wywołują skok wzrostu, rozwój cech płciowych, miesiączkę u dziewcząt i mutację głosu u chłopców; zmieniają się też emocje i relacje z ludźmi.

40.Homeostaza: temperatura, woda i rozsądne stosowanie leków

Homeostaza to utrzymywanie stałych warunków wewnątrz organizmu, np. temperatury około 37 stopni Celsjusza i ilości wody. W upale naczynia krwionośne skóry rozszerzają się, a parujący pot odbiera ciepło; na zimnie naczynia się zwężają, a drżenie mięśni wytwarza ciepło. Gdy wody brakuje, pojawia się pragnienie, a nerki wytwarzają mniej moczu. Kierują tym układy nerwowy i dokrewny. Leków i suplementów nie przyjmuje się bez potrzeby, a antybiotyki stosuje się tylko z zalecenia lekarza - w podanej dawce, o stałych porach i do końca kuracji.