Zachodniopomorski Konkurs Biologiczny - rośliny i zwierzęta

1.Tkanki roślinne: tkanka twórcza (merystem)

Zbudowana z małych, żywych komórek o cienkich ścianach i dużych jądrach, które stale się dzielą - dzięki niej roślina rośnie przez całe życie. Merystemy wierzchołkowe leżą na szczytach pędu i korzenia (stożki wzrostu) i odpowiadają za wzrost na długość. Merystemy boczne, np. miazga (kambium) leżąca między drewnem a łykiem, powodują przyrost łodygi i korzenia na grubość. Z komórek tkanki twórczej powstają tkanki stałe: okrywająca, miękiszowa, wzmacniająca i przewodząca, których komórki zwykle już się nie dzielą.

2.Tkanka okrywająca: skórka i korek

Chroni roślinę przed wysychaniem, uszkodzeniami i drobnoustrojami. Skórka (epiderma) to jedna warstwa żywych, ściśle przylegających komórek. Skórkę pędu pokrywa woskowa kutykula ograniczająca parowanie, a aparaty szparkowe - pary komórek szparkowych z otworem (szparką) między nimi - umożliwiają wymianę gazową i transpirację. Skórka korzenia nie ma kutykuli ani szparek; wytwarza włośniki pobierające wodę z solami mineralnymi. Korek to wielowarstwowa tkanka z martwych komórek wypełnionych powietrzem, okrywająca starsze, zdrewniałe łodygi i korzenie.

3.Tkanka miękiszowa i tkanka wzmacniająca

Miękisz tworzą żywe, cienkościenne komórki wypełniające większość ciała rośliny. Asymilacyjny ma liczne chloroplasty i prowadzi fotosyntezę (liście), spichrzowy gromadzi zapasy, np. skrobię (bulwy, korzenie, nasiona), powietrzny ma duże przestwory z powietrzem (rośliny wodne), wodny magazynuje wodę (kaktusy, aloes). Tkanka wzmacniająca usztywnia roślinę: zwarcica (kolenchyma) to żywe komórki o nierównomiernie zgrubiałych ścianach, wzmacnia młode, rosnące części; twardzica (sklerenchyma) to martwe komórki o grubych, zdrewniałych ścianach (np. łupina orzecha).

4.Tkanka przewodząca: drewno i łyko

Rozprowadza substancje po roślinie. Drewno i łyko biegną razem w wiązkach przewodzących - w liściu widać je jako nerwy. Drewno (ksylem) przewodzi wodę z solami mineralnymi z korzeni w górę, do łodygi i liści. Jego cewki (wydłużone komórki) i naczynia (długie rurki) są martwe, puste i mają zdrewniałe ściany, dlatego drewno także wzmacnia roślinę. Łyko (floem) przewodzi cukry wytworzone w liściach do wszystkich organów, również w dół, do korzeni. Tworzą je żywe komórki sitowe lub rurki sitowe; ściany poprzeczne rurek mają otworki jak sito.

5.Korzeń - budowa, funkcje i modyfikacje korzeni

Korzeń utrzymuje roślinę w podłożu oraz pobiera wodę z solami mineralnymi. Strefy od wierzchołka: stożek wzrostu osłonięty czapeczką, strefa wydłużania, strefa włośnikowa (włośniki zwiększają powierzchnię chłonną) i strefa korzeni bocznych. System palowy ma korzeń główny z bocznymi (mniszek, fasola), wiązkowy - pęk podobnych korzeni przybyszowych (trawy). Modyfikacje: korzenie spichrzowe (marchew, burak), czepne (bluszcz), podporowe (kukurydza), powietrzne (storczyki nadrzewne) oraz ssawki roślin pasożytniczych (kanianka) i półpasożytniczych (jemioła).

6.Łodyga - budowa, funkcje i modyfikacje łodyg

Łodyga jest osią pędu: utrzymuje liście, kwiaty i owoce, wynosi liście do światła oraz przewodzi wodę z solami mineralnymi i cukry między korzeniem a liśćmi. Składa się z węzłów (miejsc osadzenia liści) i międzywęźli; rośnie dzięki pąkowi wierzchołkowemu. Bywa zielna lub zdrewniała. Modyfikacje: kłącze - podziemna łodyga spichrzowa (perz, konwalia), bulwa pędowa (ziemniak, kalarepa), rozłogi - płożące się pędy (truskawka), wąsy czepne (winorośl), ciernie (głóg, tarnina), łodyga gromadząca wodę (kaktusy) i skrócona łodyga cebuli, czyli piętka.

7.Liść - budowa, funkcje i modyfikacje liści

Liść to główny organ fotosyntezy, wymiany gazowej i transpiracji, czyli parowania wody. Ma blaszkę liściową z nerwami (wiązkami przewodzącymi) i zwykle ogonek; nasada łączy go z łodygą. Liść pojedynczy ma jedną blaszkę, złożony - kilka blaszek na wspólnym ogonku (kasztanowiec, robinia). Modyfikacje: ciernie zmniejszające parowanie i chroniące przed zjadaniem (kaktusy, berberys), wąsy czepne (groch), liście spichrzowe (mięsiste łuski cebuli), gromadzące wodę (aloes, rozchodnik), pułapkowe roślin owadożernych (rosiczka, muchołówka), łuski okrywające pąki.

8.Rozmnażanie bezpłciowe (wegetatywne) roślin: rozłogi, kłącza, bulwy, cebule

Nowa roślina powstaje z części organizmu macierzystego, bez udziału komórek rozrodczych i nasion, dlatego ma taki sam materiał genetyczny jak roślina macierzysta. Naturalne sposoby: rozłogi - płożące się pędy ukorzeniające się w węzłach (truskawka, poziomka); kłącza - podziemne łodygi wypuszczające nowe pędy (perz, konwalia, kosaciec); bulwy pędowe z pąkami, tzw. oczkami (ziemniak); cebule wytwarzające cebule przybyszowe (tulipan, czosnek). Człowiek stosuje też sadzonki pędowe i liściowe, odkłady oraz szczepienie drzew owocowych.

9.Mchy - cechy budowy i znaczenie

Małe rośliny lądowe wilgotnych, zacienionych miejsc. Mają ulistnioną łodyżkę i chwytniki - nitkowate wyrostki mocujące w podłożu zamiast korzeni. Nie mają typowych tkanek przewodzących, więc wodę chłoną całą powierzchnią ciała. Rozmnażają się przez zarodniki, które powstają w zarodni osadzonej na bezlistnej łodyżce (secie). Do zapłodnienia potrzebują wody. Znaczenie: chłoną i magazynują wodę jak gąbka, zasiedlają gołe podłoże jako rośliny pionierskie, a torfowce tworzą torfowiska i torf. Przykłady: płonnik pospolity, torfowiec.

10.Paprociowe (paprocie), skrzypy i widłaki

Paprocie, skrzypy i widłaki to rośliny zarodnikowe (dawne paprotniki), które mają już korzenie, łodygę, liście i tkanki przewodzące. Paprocie: podziemne kłącze z korzeniami przybyszowymi i duże, często pierzaste liście, za młodu zwinięte jak pastorał; na spodzie liści kupki zarodni. Skrzypy: sztywne, członowane pędy z okółkami odgałęzień i kłos zarodnionośny na szczycie. Widłaki: płożące się, widlasto rozgałęzione pędy z drobnymi listkami; w Polsce chronione - nie wolno ich zrywać. Do zapłodnienia potrzebują wody. Z dawnych drzewiastych paproci, skrzypów i widłaków powstał węgiel kamienny.

11.Rośliny nagonasienne na przykładzie sosny zwyczajnej

Rośliny nasienne, które nie wytwarzają owoców - ich nasiona nie są okryte owocnią i u sosny leżą na łuskach szyszek. Sosna zwyczajna: zdrewniały pień, korzeń palowy, igły osadzone po dwie na krótkopędach i pokryte grubą kutykulą (małe parowanie). Na jednym drzewie rosną kwiatostany męskie z pyłkiem i żeńskie - szyszki; lekki pyłek i oskrzydlone nasiona przenosi wiatr. Rodzime gatunki: sosna, świerk, jodła, modrzew (zrzuca igły na zimę), jałowiec i cis (trujący - nie wolno go próbować). Tworzą bory, dają drewno i żywicę.

12.Rośliny okrytonasienne - cechy, formy i znaczenie

Najliczniejsza grupa roślin. Wytwarzają kwiaty i owoce, a ich nasiona są ukryte w owocni powstającej ze ściany zalążni słupka. Formy: rośliny zielne (niezdrewniała łodyga, np. mak), krzewinki (niskie, zdrewniałe, np. borówka czarna, wrzos), krzewy (wiele zdrewniałych pędów od ziemi, np. leszczyna), drzewa (pień i korona, np. dąb, buk, lipa, brzoza). Dają tlen, pokarm (zboża, owoce, warzywa), drewno, włókna i leki. Nieznanych roślin nie wolno próbować - niektóre są trujące, np. pokrzyk wilcza jagoda i konwalia majowa.

13.Budowa kwiatu rośliny okrytonasiennej

Kwiat to skrócony pęd służący do rozmnażania płciowego. Na dnie kwiatowym osadzone są: okwiat - zielone działki kielicha chroniące pąk i barwne płatki korony wabiące zapylaczy; pręciki (część męska) - nitka i główka z pylnikami, w których powstają ziarna pyłku; słupek (część żeńska) - znamię wychwytujące pyłek, szyjka i zalążnia z zalążkami, w których są komórki jajowe. Kwiat obupłciowy ma pręciki i słupek (jabłoń, tulipan), rozdzielnopłciowy - tylko pręciki albo tylko słupki (leszczyna, kukurydza).

14.Zapylanie przez wiatr i przez owady

Zapylenie to przeniesienie ziaren pyłku z pylników na znamię słupka. Kwiaty owadopylne są duże lub zebrane w kwiatostany, barwne, pachnące, z nektarem; pyłek i znamię są lepkie, pyłku jest niewiele (jabłoń, lipa, szałwia). Kwiaty wiatropylne są drobne, niepozorne, bez zapachu i nektaru; pręciki na długich nitkach zwisają z kwiatu, pyłek jest lekki, suchy i bardzo liczny, a znamiona duże, pierzaste (trawy, leszczyna, brzoza). Zapylenie krzyżowe, czyli pyłkiem innego osobnika tego gatunku, daje bardziej zróżnicowane potomstwo niż samozapylenie.

15.Zapłodnienie u roślin okrytonasiennych; powstawanie nasiona i owocu

Ziarno pyłku kiełkuje na znamieniu w łagiewkę pyłkową, która rośnie przez szyjkę słupka do zalążka w zalążni i przenosi dwie komórki plemnikowe - woda nie jest potrzebna. Zachodzi podwójne zapłodnienie: jedna komórka plemnikowa łączy się z komórką jajową i powstaje zygota, z której rozwija się zarodek; druga łączy się z komórką centralną zalążka i powstaje bielmo - tkanka odżywcza. Potem zalążek przekształca się w nasiono (jego osłonki tworzą łupinę nasienną), a ściana zalążni - w owocnię. Owoc to owocnia razem z nasionami.

16.Budowa nasiona: łupina nasienna, bielmo, zarodek

Nasiono to organ przetrwalny i służący do rozprzestrzeniania się rośliny. Łupina nasienna okrywa nasiono, chroni je przed wyschnięciem i uszkodzeniem. Zarodek to miniaturowa roślina: korzeń zarodkowy, łodyżka zarodkowa, pączek i liścienie (jeden u jednoliściennych, dwa u dwuliściennych). Bielmo to tkanka spichrzowa ze skrobią, białkiem lub tłuszczem, która odżywia kiełkujący zarodek, np. w ziarnie pszenicy i kukurydzy. U fasoli i grochu dojrzałe nasiono nie ma bielma - zapasy gromadzą dwa grube liścienie.

17.Owoc i nasiono: rodzaje owoców i rozprzestrzenianie się nasion (wiatr, woda, zwierzęta)

Owoc chroni nasiona i pomaga je rozsiać. Owoce suche: pękające (strąk grochu, torebka maku) i niepękające (orzech leszczyny, ziarniak zbóż, niełupka słonecznika). Owoce mięsiste, o soczystej owocni: jagoda (pomidor, porzeczka) i pestkowiec (wiśnia, śliwa). Wiatr przenosi owoce i nasiona lekkie, z puchem lub skrzydełkami (mniszek, klon, brzoza). Woda - unoszące się dzięki komorom z powietrzem (grzybień, kokos). Zwierzęta zjadają soczyste owoce i wydalają nasiona (jarzębina) albo roznoszą na sierści owoce i owocostany z haczykami (uczep, łopian).

18.Kiełkowanie nasion - warunki i przebieg

Kiełkowanie to wznowienie wzrostu zarodka i rozwój siewki. Potrzebne są: woda (nasiono pęcznieje, a łupina nasienna pęka), tlen do oddychania i odpowiednia temperatura. Światło większości nasion nie jest konieczne, dopóki siewka korzysta z zapasów bielma lub liścieni. Najpierw wyrasta korzeń zarodkowy, który mocuje siewkę i pobiera wodę, potem łodyżka z pączkiem i pierwsze liście - odtąd roślina sama prowadzi fotosyntezę. W doświadczeniu badającym wpływ jednego czynnika, np. temperatury, próba badawcza i kontrolna różnią się tylko tym czynnikiem.

19.Mikoryza oraz bakterie brodawkowe i rośliny motylkowe

Mikoryza to symbioza (współżycie korzystne dla obu stron) korzeni rośliny z grzybem. Strzępki grzyba oplatają korzenie lub wnikają do nich i działają jak dodatkowe włośniki: dostarczają roślinie wodę i sole mineralne, a w zamian dostają cukry. Przykłady: koźlarz babka i brzoza, maślak i sosna. Bakterie brodawkowe żyją w brodawkach na korzeniach roślin motylkowych (bobowatych), np. grochu, łubinu i koniczyny. Wiążą azot z powietrza w związki dostępne dla rośliny, a od niej pobierają cukry. Rośliny motylkowe wzbogacają więc glebę w azot.

20.Tkanki zwierzęce: tkanka nabłonkowa

Komórki ściśle do siebie przylegają, prawie bez substancji międzykomórkowej, w jednej lub kilku warstwach. Okrywa ciało i wyściela narządy od wewnątrz. Nabłonek wielowarstwowy płaski tworzy naskórek - chroni przed urazami, drobnoustrojami i utratą wody. Jednowarstwowy płaski buduje ściany pęcherzyków płucnych i naczyń włosowatych - jest cienki, więc łatwo przenikają przez niego gazy. Nabłonek jelita ma mikrokosmki zwiększające powierzchnię wchłaniania, a dróg oddechowych - rzęski przesuwające śluz z pyłem. Nabłonek gruczołowy wydziela np. pot i ślinę.

21.Tkanka mięśniowa - trzy rodzaje

Jej komórki zawierają kurczliwe włókienka białkowe, dlatego mogą się kurczyć i wywoływać ruch. Poprzecznie prążkowana szkieletowa: długie, walcowate włókna z wieloma jądrami na obwodzie; kurczy się szybko, zależnie od woli, i szybko się męczy (mięśnie szkieletowe). Poprzecznie prążkowana serca: rozgałęzione komórki z jednym lub dwoma jądrami w środku; pracuje rytmicznie, niezależnie od woli, i się nie męczy. Gładka: wrzecionowate komórki z jednym jądrem, bez prążkowania; kurczy się powoli, niezależnie od woli (ściany żołądka, jelit, naczyń krwionośnych).

22.Tkanka łączna i tkanka nerwowa

Tkanka łączna ma komórki luźno rozmieszczone w obfitej substancji międzykomórkowej; łączy, podpiera i odżywia inne tkanki. Rodzaje: kostna (twarda dzięki solom wapnia), chrzęstna (sprężysta - małżowina uszna, powierzchnie stawów), tłuszczowa (zapas energii, izolacja cieplna), zbita (ścięgna, więzadła) i krew, której substancją międzykomórkową jest płynne osocze. Tkanka nerwowa składa się z neuronów i komórek glejowych; odbiera bodźce i przewodzi impulsy. Neuron ma ciało komórki, krótkie dendryty odbierające sygnały i długi akson, który przekazuje impuls dalej.

23.Parzydełkowce

Proste zwierzęta wodne, głównie morskie, o promienistej symetrii ciała. Ciało przypomina worek zbudowany z dwóch warstw komórek, z jednym otworem otoczonym czułkami; prowadzi on do jamy chłonąco-trawiącej i służy zarówno do pobierania pokarmu, jak i usuwania resztek. W czułkach są komórki parzydełkowe, którymi zwierzę paraliżuje ofiary i się broni. Dwie postacie: osiadły polip (stułbia, ukwiały, koralowce) i wolno pływająca meduza (chełbia modra w Bałtyku). Koralowce budują rafy koralowe - siedlisko wielu gatunków.

24.Płazińce; budowa tasiemca a pasożytniczy tryb życia

Płazińce mają ciało spłaszczone i dwuboczną symetrię; nie mają układu krwionośnego ani oddechowego. Wypławki żyją wolno w wodzie, a przywry (motylica) i tasiemce to pasożyty. Budowa tasiemca: główka z przyssawkami (u uzbrojonego też z wieńcem haczyków) utrzymuje go w jelicie, szyjka wytwarza nowe człony, a taśmowate ciało ma kilka metrów (u nieuzbrojonego nawet ok. 10 m). Nie ma układu pokarmowego - gotowy pokarm chłonie całą powierzchnią ciała. Powłoka ciała jest odporna na soki trawienne żywiciela; tasiemiec oddycha beztlenowo, jest obojnakiem i wytwarza ogromną liczbę jaj.

25.Nicienie i pierścienice (skąposzczety, pijawki)

Nicienie mają ciało obłe, nitkowate, nieczłonowane, zwężone na obu końcach i okryte grubym oskórkiem. Żyją w glebie i wodzie, a część pasożytuje w roślinach, zwierzętach i ludziach (glista, owsik, włosień). Pierścienice mają ciało podzielone na podobne pierścienie (segmenty) i zamknięty układ krwionośny. Skąposzczety, np. dżdżownica, oddychają wilgotną skórą i mają szczecinki ułatwiające pełzanie; spulchniają, napowietrzają i użyźniają glebę. Pijawki mają dwie przyssawki, żyją głównie w wodach słodkich; są drapieżnikami lub żywią się krwią.

26.Stawonogi: skorupiaki, owady, pajęczaki

Najliczniejsza grupa zwierząt. Cechy wspólne: ciało podzielone na odcinki, członowane odnóża i chitynowy pancerz (szkielet zewnętrzny), który nie rośnie, więc jest zrzucany podczas linienia. Skorupiaki (rak, rozwielitka): głowotułów i odwłok, dwie pary czułków, u raka pięć par odnóży krocznych, skrzela; głównie wodne. Owady (pszczoła, motyl): głowa, tułów i odwłok, jedna para czułków, trzy pary odnóży, zwykle dwie pary skrzydeł, tchawki. Pajęczaki (pająk, kleszcz): zwykle głowotułów i odwłok, brak czułków, cztery pary odnóży krocznych.

27.Mięczaki: ślimaki, małże i głowonogi

Mają miękkie, nieczłonowane ciało okryte fałdem skóry - płaszczem, który u większości wytwarza wapienną muszlę. Ślimaki (winniczek, błotniarka): głowa z czułkami i oczami, umięśniona noga, worek trzewiowy, zwykle spiralna muszla; pokarm zdrapują tarką. Małże (szczeżuja, omułek): muszla z dwóch połówek, brak głowy, klinowata noga; oddychają skrzelami i filtrują wodę, oczyszczając ją. Głowonogi (ośmiornica, kałamarnica, mątwa): morskie drapieżniki z ramionami z przyssawkami, dobrze rozwiniętymi oczami i mózgiem; pływają ruchem odrzutowym.

28.Żywiciel pośredni i żywiciel ostateczny; cykl tasiemca uzbrojonego i nieuzbrojonego

Żywiciel ostateczny to organizm, w którym pasożyt dojrzewa i rozmnaża się płciowo; w żywicielu pośrednim rozwijają się larwy. Dorosłe tasiemce żyją w jelicie cienkim człowieka (żywiciel ostateczny). Człony z jajami wychodzą z kałem, a jaja zjada z paszą żywiciel pośredni: świnia (tasiemiec uzbrojony) lub bydło (tasiemiec nieuzbrojony); w jego mięśniach larwy tworzą wągry. Człowiek zaraża się, jedząc surowe lub niedogotowane mięso z wągrami. Skutki: bóle brzucha, chudnięcie, osłabienie. Profilaktyka: mięso zbadane przez weterynarza, dobrze ugotowane lub upieczone.

29.Motylica wątrobowa - cykl rozwojowy

Przywra (płaziniec) o liściowatym ciele; pasożytuje w przewodach żółciowych wątroby. Żywiciel ostateczny: bydło, owce, rzadko człowiek. Żywiciel pośredni: ślimak błotniarka moczarowa. Jaja z kałem trafiają do wody; wylęga się orzęsiona larwa i wnika do ślimaka. Tam larwy się namnażają, po czym wypływają, osiadają na roślinach przy brzegu i tworzą cysty. Zarażenie: zjedzenie roślin z cystami lub wypicie takiej wody. Skutki: uszkodzenie wątroby, żółtaczka. Profilaktyka: nie pić wody ze stawów i rowów, nie jeść na surowo roślin zbieranych przy wodzie.

30.Glista ludzka - cykl rozwojowy

Duży nicień (do kilkudziesięciu centymetrów) żyjący w jelicie cienkim. Człowiek jest jedynym żywicielem - brak żywiciela pośredniego. Zarażenie: połknięcie jaj z brudnych rąk, nieumytych warzyw i owoców lub z wodą. W jelicie z jaj wychodzą larwy, przebijają jego ścianę i z krwią wędrują przez wątrobę i serce do płuc; stamtąd przez tchawicę trafiają do gardła, są połykane i w jelicie dojrzewają. Jaja wydalane z kałem dojrzewają w glebie. Skutki: kaszel (wędrówka larw), bóle brzucha, osłabienie. Profilaktyka: mycie rąk, warzyw i owoców, picie czystej wody.

31.Owsik ludzki - cykl rozwojowy i owsica

Mały, biały nicień (samica około 1 cm) żyjący w jelicie grubym człowieka - jedynego żywiciela (brak żywiciela pośredniego). Nocą samica wychodzi przez odbyt i składa jaja na skórze wokół niego, co wywołuje swędzenie. Podczas drapania jaja trafiają pod paznokcie, a stamtąd do ust (samozarażenie) albo na pościel, bieliznę, zabawki i z kurzem do innych domowników. Skutki: świąd, niespokojny sen, rozdrażnienie. Profilaktyka: mycie rąk po toalecie i przed jedzeniem, krótkie paznokcie, częsta zmiana bielizny i pościeli; leczenie - u lekarza, zwykle całej rodziny.

32.Włosień kręty - cykl rozwojowy i włośnica

Nicień ssaków (świnia, dzik, szczur, człowiek). Ten sam osobnik jest żywicielem ostatecznym (postać dorosła w jelicie) i pośrednim (larwy w mięśniach). Człowiek zaraża się, jedząc surowe lub niedogotowane mięso świni albo dzika z otorbionymi larwami. W jelicie larwy dojrzewają, a samice rodzą żywe larwy, które z krwią docierają do mięśni szkieletowych, zwijają się i otaczają torebką. Skutki (włośnica): gorączka, silne bóle mięśni, obrzęk twarzy; choroba bywa śmiertelna. Profilaktyka: mięso zbadane przez weterynarza, dobrze ugotowane lub upieczone.

33.Przeobrażenie niezupełne u owadów

Przeobrażenie to rozwój, w którym z jaja wylęga się larwa różniąca się od postaci dorosłej (imago). W przeobrażeniu niezupełnym są trzy stadia: jajo - larwa - postać dorosła; nie ma poczwarki. Larwa przypomina osobnika dorosłego, ale jest mniejsza, ma niewykształcone skrzydła i nie rozmnaża się. Rośnie, kilkakrotnie liniejąc, a po ostatnim linieniu ma skrzydła i dojrzałe narządy rozrodcze. Larwa i owad dorosły zwykle żyją podobnie i jedzą podobny pokarm. Przykłady: koniki polne, pluskwiaki, karaczany, ważki (ich larwy żyją w wodzie).

34.Przeobrażenie zupełne u owadów i rola poczwarki

Cztery stadia: jajo - larwa - poczwarka - postać dorosła (imago). Larwa, np. gąsienica motyla, pędrak chrabąszcza czy czerw muchy, zupełnie nie przypomina owada dorosłego; intensywnie żeruje, rośnie i linieje. Poczwarka to stadium spoczynkowe: nie pobiera pokarmu i zwykle się nie porusza, a w jej wnętrzu ciało larwy przebudowuje się w ciało owada dorosłego - powstają skrzydła, odnóża i narządy rozrodcze. Larwy i dorosłe często jedzą inny pokarm, więc nie konkurują ze sobą. Przykłady: motyle, chrząszcze, muchówki, błonkówki (pszczoły, mrówki, osy).

35.Przystosowania ryb do życia w wodzie

Ryby to kręgowce wodne, zmiennocieplne. Opływowy kształt ciała, z płynnym przejściem głowy w tułów i ogon, oraz skóra z dachówkowato ułożonymi łuskami i śluzem zmniejszają opór wody. Płetwy: ogonowa napędza, parzyste (piersiowe i brzuszne) sterują, grzbietowa i odbytowa utrzymują równowagę. Skrzela, osłonięte pokrywami skrzelowymi, pobierają tlen rozpuszczony w wodzie. Pęcherz pławny reguluje głębokość zanurzenia, a linia boczna odbiera ruchy i drgania wody. Rozmnażanie: tarło, zapłodnienie zwykle zewnętrzne, z ikry wylęgają się larwy.

36.Płazy - przystosowania do życia w wodzie i na lądzie

Kręgowce zmiennocieplne żyjące w wodzie i na lądzie. Bezogonowe (żaby, ropuchy) nie mają ogona w postaci dorosłej, ogoniaste (traszki, salamandra) zachowują go. Do lądu: dwie pary kończyn, płuca, powieki chroniące oczy przed wyschnięciem. Do wody: błony pławne między palcami tylnych kończyn, oczy i nozdrza na szczycie głowy. Skóra naga, cienka, wilgotna od śluzu i ukrwiona służy wymianie gazowej, bo płuca są słabo rozwinięte. Rozmnażanie w wodzie: u żab zapłodnienie zewnętrzne, skrzek; larwa (kijanka) oddycha skrzelami i przechodzi przeobrażenie.

37.Gady - przystosowania do życia na lądzie

Pierwsze kręgowce w pełni lądowe, zmiennocieplne. Skóra sucha, pokryta rogowymi łuskami lub tarczkami, chroni przed utratą wody. Oddychają tylko płucami; większość wymienia powietrze ruchami klatki piersiowej. Zapłodnienie jest wewnętrzne. Jaja składane na lądzie mają skórzastą lub wapienną osłonkę, zapas żółtka i błony płodowe, dzięki którym zarodek rozwija się w płynie - rozwój nie wymaga wody i nie ma larwy. Niektóre gady, np. żmija zygzakowata, są jajożyworodne. Krajowe gady, np. jaszczurka zwinka, zaskroniec, żmija zygzakowata i żółw błotny, są chronione - nie wolno ich łapać ani płoszyć.

38.Przystosowania ptaków do lotu

Ptaki to kręgowce stałocieplne okryte piórami. Do lotu przystosowują je: opływowy kształt ciała; kończyny przednie przekształcone w skrzydła z lotkami, w ogonie sterówki; lekki szkielet z kośćmi pneumatycznymi (wypełnionymi powietrzem); mostek z grzebieniem - miejscem przyczepu silnych mięśni piersiowych; lekki dziób bez zębów; worki powietrzne przy płucach, dzięki którym krew pobiera tlen przy wdechu i wydechu (podwójne oddychanie); bardzo dobry wzrok. Nie wszystkie ptaki latają, np. strusie i pingwiny. Jaja w wapiennej skorupce są wysiadywane.

39.Ssaki - cechy wspólne; przystosowania ssaków do różnych środowisk

Ssaki to kręgowce stałocieplne. Mają skórę z włosami oraz gruczołami potowymi, łojowymi i mlekowymi - młode piją mleko matki; zróżnicowane zęby i przeponę. U ssaków łożyskowych zarodek rozwija się w macicy i jest odżywiany przez łożysko. Przystosowania: woda - opływowy kształt, płetwowate kończyny, gruba warstwa tłuszczu (delfin, foka); lot - błona lotna między wydłużonymi palcami (nietoperze); życie pod ziemią - łopatowate kończyny przednie (kret); bieg - długie, smukłe kończyny (sarna); mróz - gęste futro i tłuszcz (niedźwiedź polarny).

40.Zmiennocieplność i stałocieplność; rozmnażanie kręgowców

Zwierzęta zmiennocieplne (ryby, płazy, gady) nie utrzymują stałej temperatury ciała - zależy ona od otoczenia. W chłodzie stają się mało aktywne (płazy i gady zimują w odrętwieniu), ale potrzebują mniej pokarmu. Stałocieplne (ptaki i ssaki) utrzymują stałą temperaturę dzięki przemianie materii oraz izolacji z piór, sierści i tłuszczu; są aktywne także w chłodzie, lecz muszą dużo jeść. Rozmnażanie: ryby i płazy zwykle składają w wodzie jaja bez skorupki, gady i ptaki - jaja w osłonach na lądzie; większość ssaków rodzi żywe młode (jaja składają stekowce, np. dziobak).