Przedmiotowy Konkurs Biologiczny (mazowieckie) - rośliny i zwierzęta

1.Mech i paproć - jak je rozpoznać

Mech, np. płonnik, nie ma korzeni, kwiatów ani nasion. Jego łodyżka z drobnymi listkami jest przytwierdzona do podłoża chwytnikami. Zarodniki powstają w puszce osadzonej na trzonku. Dorosły torfowiec nie ma chwytników i chłonie dużo wody. Paproć, np. nerecznica, ma korzenie, podziemne kłącze i duże, zwykle pierzaste liście. Młode liście są zwinięte jak pastorał, a zarodnie tworzą kupki na spodzie liści. Mchy i paprocie rozmnażają się przez zarodniki. Paprocie, skrzypy i widłaki to rośliny zarodnikowe z tkankami przewodzącymi, dawniej łączone w paprotniki. Z wymarłych drzewiastych paproci, skrzypów i widłaków powstały pokłady węgla kamiennego.

2.Rośliny nagonasienne na przykładzie sosny zwyczajnej

Nagonasienne nie wytwarzają owoców - ich nasiona leżą odkryte na łuskach szyszek. Są wiatropylne, a liście mają zwykle postać igieł pokrytych grubą kutykulą. Sosna zwyczajna ma igły po 2 na krótkopędzie, a korę w górnej części pnia rdzawopomarańczową, łuszczącą się płatami. Wiosną drobne szyszki męskie wysypują żółty pyłek; z zapylonych szyszek żeńskich w ciągu około 2 lat rozwijają się zdrewniałe szyszki z oskrzydlonymi nasionami. Znaczenie: tworzą bory, dają drewno i żywicę, a ich nasiona są pokarmem ptaków i wiewiórek.

3.Rośliny okrytonasienne - formy, organy i budowa kwiatu

Formy: rośliny zielne (miękka łodyga, np. mak), krzewinki (niskie, zdrewniałe, np. borówka czarna, wrzos), krzewy (kilka zdrewniałych pędów od ziemi, np. leszczyna) i drzewa (jeden pień, np. dąb). Organy wegetatywne - korzeń, łodyga, liść - służą wzrostowi i odżywianiu, a generatywne - kwiat, owoc, nasienie - rozmnażaniu. W kwiecie działki kielicha osłaniają pąk, płatki korony wabią zapylacze, pręciki (nitka i pylnik) wytwarzają pyłek, a słupek (znamię, szyjka, zalążnia z zalążkami) przyjmuje pyłek. Po zapłodnieniu z zalążka powstaje nasienie, a z zalążni - owoc.

4.Wiatropylność i owadopylność

Kwiaty wiatropylne (trawy, leszczyna, brzoza, dąb) są drobne i niepozorne, bez barwnej korony, zapachu i nektaru, często zebrane w kotki. Pylniki na długich nitkach zwisają na zewnątrz i wytwarzają mnóstwo drobnego, suchego, lekkiego pyłku, a duże, często pierzaste znamiona słupków wyłapują go z powietrza. Wiele z nich kwitnie przed rozwojem liści. Kwiaty owadopylne (jabłoń, lipa, mniszek) wabią owady barwnymi płatkami lub okazałymi kwiatostanami (koszyczek mniszka), zapachem i nektarem, a ich pyłek jest lepki lub szorstki i przyczepia się do ciała zapylacza.

5.Rozprzestrzenianie nasion i kiełkowanie

Nasiona i owoce roznosi wiatr (lekkie, ze skrzydełkami lub puchem: klon, brzoza, mniszek), zwierzęta (soczyste owoce zjadane przez ptaki: jarząb; owoce czepne z haczykami: łopian; zapasy chowane przez sójki i wiewiórki: żołędzie, orzechy), woda (owoce unoszące się na wodzie: olsza, kokos) albo sama roślina (pękające owoce wyrzucają nasiona: niecierpek). Do kiełkowania nasiono potrzebuje wody, tlenu i odpowiedniej temperatury. W doświadczeniu próba badana różni się od kontrolnej tylko jednym czynnikiem, np. temperaturą.

6.Tkanka twórcza - pierwotna i wtórna

Tkanka twórcza (merystem) to drobne, żywe komórki o cienkich ścianach, dużym jądrze i gęstej cytoplazmie, bez dużych wakuol, które ciągle się dzielą i dają początek innym tkankom. Tkanka twórcza pierwotna tworzy stożki wzrostu na szczytach pędów i korzeni - odpowiada za wzrost na długość. Tkanka twórcza wtórna powstaje z komórek innych tkanek, które znów zaczęły się dzielić: miazga (kambium) między drewnem a łykiem odpowiada za przyrost łodygi i korzenia na grubość (słoje), a miazga korkotwórcza wytwarza korek.

7.Tkanka okrywająca - skórka pędu, skórka korzenia, korek

Skórka pędu to jedna warstwa ściśle przylegających, żywych komórek, zwykle bez chloroplastów; od zewnątrz pokrywa ją woskowa kutykula ograniczająca parowanie (najgrubsza u roślin suchych miejsc). Ma aparaty szparkowe i włoski. Skórka korzenia nie ma kutykuli, za to wiele jej komórek tworzy włośniki - długie wypustki, które zwiększają powierzchnię pobierania wody z solami mineralnymi. Korek to warstwy martwych komórek wypełnionych powietrzem, o ścianach nieprzepuszczalnych dla wody; chroni pnie, gałęzie i stare korzenie przed wysychaniem, urazami i mrozem.

8.Aparaty szparkowe i przetchlinki

Aparat szparkowy to dwie fasolkowate komórki szparkowe skórki z chloroplastami, między którymi jest szparka. Ich ściany od strony szparki są grubsze, więc gdy komórki napełniają się wodą, wyginają się i szparka się otwiera, a gdy tracą wodę - zamyka się. Przez szparki paruje woda, a w dzień wnika tlenek węgla(IV) do fotosyntezy i uchodzi tlen. Najwięcej aparatów jest na spodzie liści; u grzybieni (liście pływające) - na górnej stronie. Przetchlinki to miejsca w korku z luźno ułożonymi komórkami, przez które gazy docierają do żywych tkanek pnia; u brzozy to poziome kreski.

9.Tkanka miękiszowa - rodzaje miękiszu

Miękisz to żywe komórki o cienkich ścianach, często z przestworami międzykomórkowymi. Miękisz zasadniczy wypełnia wnętrze organów, np. rdzeń łodygi. Miękisz asymilacyjny ma liczne chloroplasty i prowadzi fotosyntezę - w liściu tworzy warstwę palisadową i gąbczastą. Miękisz spichrzowy gromadzi zapasy, np. skrobię w bulwach ziemniaka i cukier w korzeniu buraka. Miękisz powietrzny ma duże przestwory wypełnione powietrzem: u roślin wodnych i bagiennych (grzybienie, pałka) doprowadza tlen do zanurzonych części i utrzymuje liście na wodzie. U sukulentów (aloes, kaktus) miękisz magazynuje wodę.

10.Tkanka wzmacniająca - kolenchyma i sklerenchyma

Nadaje roślinie wytrzymałość i sprężystość. Kolenchyma (zwarcica): żywe komórki o ścianach zgrubiałych nierównomiernie, najczęściej w narożnikach; jest elastyczna, więc nie hamuje wzrostu - wzmacnia młode łodygi, ogonki liściowe i nerwy liści (np. pasma w ogonkach selera naciowego). Sklerenchyma (twardzica): martwe komórki o grubych, równomiernie zgrubiałych, często zdrewniałych ścianach; tworzy włókna (len, konopie - z nich robi się tkaniny i liny) oraz komórki kamienne (twarde grudki w miąższu gruszki, łupiny orzechów, pestki).

11.Tkanka przewodząca - drewno i łyko

Tworzy wiązki przewodzące, widoczne w liściach jako nerwy. Drewno: martwe, puste w środku naczynia i cewki o zdrewniałych ścianach; przewodzi wodę z solami mineralnymi od korzeni do liści, a dzięki grubym ścianom także wzmacnia roślinę. Łyko: żywe rurki sitowe (komórki bez jądra, z sitami w ścianach poprzecznych) z komórkami towarzyszącymi; przewodzi roztwór związków organicznych, głównie cukrów, z liści do pozostałych części rośliny, np. korzeni i owoców. W pniu drzewa drewno leży po wewnętrznej stronie miazgi, a łyko - po zewnętrznej, pod korkiem.

12.Modyfikacje korzeni, łodyg i liści

Korzenie: spichrzowe (marchew, burak), czepne (bluszcz), podporowe (kukurydza), powietrzne chłonące wodę (storczyki tropikalne), oddechowe wyrastające ponad podłoże (niektóre namorzyny), ssawki wnikające do żywiciela (jemioła, kanianka). Łodygi i pędy: kłącza (perz, konwalia), bulwy pędowe (ziemniak), rozłogi (truskawka), ciernie (głóg, tarnina), wąsy (winorośl), mięsiste, zielone łodygi gromadzące wodę (kaktus). Liście: ciernie (kaktus, berberys), wąsy (groch), mięsiste łuski cebuli z zapasami, pułapki roślin owadożernych (rosiczka), igły ograniczające parowanie.

13.Świerk, modrzew, cis i jałowiec - rozpoznawanie

Świerk pospolity: pojedyncze, sztywne, kłujące igły, czworokanciaste w przekroju, osadzone na małych trzoneczkach; długie szyszki zwisają i spadają w całości. Modrzew pospolity: miękkie igły w pęczkach na krótkopędach, jesienią żółkną i opadają; małe, jajowate szyszki sterczą na gałązkach przez kilka lat. Cis pospolity: płaskie, miękkie, ciemnozielone igły; nie tworzy szyszek - nasiono otacza czerwona osnówka; igły i nasiona są silnie trujące, więc osnówek nie wolno jeść. Jałowiec pospolity: zwykle krzew; kłujące igły po 3 w okółku, z białym paskiem; granatowe szyszkojagody.

14.Buk, grab, dąb szypułkowy i dąb bezszypułkowy - rozpoznawanie

Buk pospolity: jajowate, błyszczące liście o gładkim, lekko falistym brzegu, młode orzęsione; gładka, szara kora; trójkanciaste orzeszki (bukiew) w kolczastej okrywie pękającej na 4 klapy. Grab pospolity: liście podwójnie piłkowane, pofałdowane wzdłuż równoległych nerwów; pień nierówny, jakby skręcony; orzeszki z trójklapowym skrzydełkiem. Dąb szypułkowy: klapowane liście prawie bez ogonka, z „uszkami” u nasady; żołędzie na długich szypułkach. Dąb bezszypułkowy: liście na wyraźnym ogonku, bez uszek; żołędzie siedzą na gałązce, prawie bez szypułek.

15.Brzoza, olsza, osika i lipa - rozpoznawanie

Brzoza brodawkowata: biała kora z czarnymi spękaniami; zwisające gałązki z drobnymi brodawkami; trójkątne, podwójnie piłkowane liście; oskrzydlone orzeszki w rozpadających się kotkach. Olsza czarna: okrągławe liście z wcięciem na szczycie, młode lepkie; zdrewniałe szyszeczki zostają na gałęziach przez zimę; rośnie nad wodami. Topola osika: okrągławe, falisto ząbkowane liście na długich, spłaszczonych ogonkach drżą przy słabym wietrze; nasiona z puchem. Lipa drobnolistna: sercowate liście z rdzawymi kępkami włosków w kątach nerwów pod spodem; kuliste orzeszki zwisają pod języczkowatą podsadką.

16.Klon, kasztanowiec, jesion i jarząb - rozpoznawanie

Klon pospolity: liście dłoniasto klapowane, 5 klap zakończonych ostrymi ząbkami, zatoki między klapami zaokrąglone; z przerwanego ogonka wypływa mleczny sok; owoc - dwa skrzydlaki rozchylone prawie w linii prostej. Kasztanowiec pospolity: liście dłoniasto złożone z 5-7 listków; kolczaste torebki z dużymi, brązowymi nasionami, które są trujące - nie wolno ich jeść. Jesion wyniosły: liście nieparzystopierzaste, czarne pąki; wąskie skrzydlaki w zwisających pękach. Jarząb pospolity: liście nieparzystopierzaste z piłkowanymi listkami; pomarańczowoczerwone owoce w baldachogronach - pokarm ptaków.

17.Parzydełkowce i przemiana pokoleń chełbi modrej

Parzydełkowce (stułbia, chełbia modra, ukwiały, koralowce) to wodne zwierzęta o symetrii promienistej. Ich ciało z dwóch warstw komórek ma jamę chłonąco-trawiącą z jednym otworem, otoczonym czułkami z komórkami parzydełkowymi, którymi obezwładniają ofiary. Mają postać osiadłego polipa lub pływającej meduzy. Przemiana pokoleń chełbi modrej: rozdzielnopłciowe meduzy wytwarzają gamety → z zygoty rozwija się orzęsiona larwa (planula) → osiada i zmienia się w polipa → polip dzieli się poprzecznie i odrywa młode meduzy (efyry). Meduza to pokolenie płciowe, polip - bezpłciowe.

18.Płazińce i przystosowania tasiemców do pasożytnictwa

Płazińce mają ciało spłaszczone grzbietobrzusznie, o symetrii dwubocznej, bez jamy ciała (wnętrze wypełnia miękisz), bez układu krwionośnego i oddechowego; przeważnie są obojnakami. Wirki, np. wypławek, żyją w wodzie i są drapieżnikami, a przywry i tasiemce - pasożytami. Przystosowania tasiemców: główka z przyssawkami (czasem także haczykami) do przyczepiania się do jelita, brak układu pokarmowego - pokarm wchłaniają całą powierzchnią ciała, powłoka chroniąca przed strawieniem, ciało z wielu członów z narządami rozrodczymi, ogromna liczba jaj, życie przy niewielkiej ilości tlenu.

19.Cykl rozwojowy tasiemca uzbrojonego i nieuzbrojonego

Żywiciel ostateczny: człowiek - w jego jelicie cienkim żyje dorosły tasiemiec. Człony z jajami wychodzą z kałem → żywiciel pośredni połyka jaja z paszą → larwy wędrują z krwią do mięśni i zmieniają się w wągry (pęcherzyki z wpukloną główką) → człowiek je surowe lub niedogotowane mięso z wągrami → w jelicie główka się wynicowuje i wyrasta tasiemiec. Uzbrojony: świnia, główka z przyssawkami i haczykami; człowiek, który połknie jego jaja, staje się żywicielem pośrednim (wągry np. w mózgu). Nieuzbrojony: bydło, same przyssawki. Ochrona: mięso z kontroli weterynaryjnej, dobrze ugotowane, mycie rąk.

20.Nicienie i owsik ludzki

Nicienie mają ciało obłe, wydłużone, niepodzielone na segmenty, zwężone na końcach i pokryte elastycznym oskórkiem; rosnąc, linieją. Ich przewód pokarmowy ma dwa otwory: gębowy i odbytowy. Są rozdzielnopłciowe. Żyją w glebie i wodzie albo pasożytują w roślinach, zwierzętach i człowieku. Owsik ludzki to drobny, biały nicień z jelita grubego; samice nocą składają jaja wokół odbytu, co wywołuje swędzenie. Drapiąc się, dziecko przenosi jaja pod paznokciami do ust i na przedmioty. Profilaktyka owsicy: mycie rąk, krótkie paznokcie, codzienna zmiana bielizny, pranie pościeli, leczenie całej rodziny.

21.Cykl rozwojowy glisty ludzkiej

Glista ludzka ma jednego żywiciela - człowieka - i nie ma żywiciela pośredniego. Samica w jelicie cienkim składa ogromną liczbę jaj, które wydostają się z kałem i dojrzewają w glebie. Człowiek połyka je z nieumytymi warzywami i owocami lub brudnymi rękami. W jelicie wylęgają się larwy, przebijają jego ścianę i z krwią wędrują przez wątrobę i serce do płuc, potem drogami oddechowymi do gardła, są połykane i w jelicie cienkim dorastają. Samiec jest mniejszy od samicy. Profilaktyka: mycie rąk po wyjściu z toalety i przed jedzeniem, dokładne mycie warzyw i owoców.

22.Cykl rozwojowy włośnia spiralnego

Włosień spiralny to drobny nicień, którego larwy żyją otorbione w mięśniach świń, dzików i innych ssaków. Człowiek zaraża się, jedząc surowe lub niedogotowane mięso z larwami, np. z niezbadanego dzika. W jelicie larwy szybko dojrzewają, a samice rodzą żywe larwy, które z krwią i limfą docierają do mięśni poprzecznie prążkowanych, zwijają się spiralnie i otorbiają. Ten sam organizm jest więc kolejno żywicielem ostatecznym i pośrednim. Włośnica wywołuje gorączkę, bóle mięśni i obrzęki. Ochrona: badanie mięsa na obecność włośni przez lekarza weterynarii, dokładna obróbka cieplna.

23.Pierścienice - skąposzczety, wieloszczety, pijawki

Pierścienice mają ciało z wielu podobnych pierścieni (segmentów), wtórną jamę ciała, zamknięty układ krwionośny i drabinkowy układ nerwowy. Skąposzczety (dżdżownica): nieliczne szczecinki, obojnaki z siodełkiem; oddychają wilgotną skórą; drążąc korytarze, spulchniają, napowietrzają i użyźniają glebę. Wieloszczety (nereida): głównie morskie, mają parapodia - boczne wyrostki z licznymi szczecinkami - i skrzela; są rozdzielnopłciowe. Pijawki: spłaszczone, bez szczecinek, z dwiema przyssawkami, obojnaki; pijawka lekarska wysysa krew i wydziela hirudynę, która hamuje krzepnięcie krwi.

24.Stawonogi - skorupiaki, owady, pajęczaki

Cechy wspólne: członowane odnóża, chitynowy szkielet zewnętrzny (pancerz), który zmusza je do linienia podczas wzrostu, ciało z kilku odcinków i otwarty układ krwionośny. Skorupiaki (rak, krab, rozwielitka): głowotułów i odwłok, 2 pary czułków, pancerz utwardzony węglanem wapnia, oddychają skrzelami. Owady (pszczoła, chrabąszcz): głowa, tułów i odwłok, 1 para czułków, 3 pary odnóży, zwykle 2 pary skrzydeł, oddychają tchawkami. Pajęczaki (pająki, kleszcze, skorpiony): głowotułów i odwłok (u kleszczy zrośnięte), 4 pary odnóży, brak czułków, szczękoczułki; oddychają płucotchawkami lub tchawkami.

25.Przeobrażenie zupełne i niezupełne owadów

Przeobrażenie zupełne: jajo → larwa → poczwarka → owad dorosły (imago). Larwa (gąsienica, czerw, pędrak) nie przypomina dorosłego owada, zwykle je inny pokarm, dużo je i rośnie, linieniejąc; w poczwarce ciało przebudowuje się w postać dorosłą. Tak rozwijają się motyle, chrząszcze, muchówki i błonkówki (pszczoły, mrówki). Przeobrażenie niezupełne: jajo → larwa → imago, bez poczwarki. Larwa zwykle przypomina dorosłego, ale jest mniejsza i bez skrzydeł; po kolejnych linieniach staje się imago. Tak rozwijają się koniki polne, pasikoniki, karaluchy, pluskwiaki i ważki (ich larwy żyją w wodzie).

26.Mięczaki - ślimaki, małże, głowonogi

Wspólne: miękkie ciało bez segmentów (zwykle głowa, noga, worek trzewiowy) okryte płaszczem, który u większości wytwarza wapienną muszlę. Ślimaki mają zwykle skręconą muszlę i tarkę do zdrapywania pokarmu; lądowe (winniczek) oddychają płucem, wodne - skrzelami lub płucem. Małże (szczeżuja, omułek) mają muszlę z dwóch połówek, nie mają głowy ani tarki, filtrują wodę skrzelami, a klinowatą nogą zagrzebują się w dnie. Głowonogi (ośmiornica, kałamarnica) to morskie drapieżniki z ramionami z przyssawkami; pływają odrzutowo dzięki lejkowi, mają duży mózg i oczy, a muszlę szczątkową lub żadną.

27.Sposoby odżywiania się bezkręgowców

Filtrowanie: odcedzanie z wody drobnych cząstek pokarmu - małże (szczeżuja), rozwielitki. Drapieżnictwo: chwytanie i zjadanie innych zwierząt - stułbia, wypławek, pająki, ważki, głowonogi. Pasożytnictwo wewnętrzne: pasożyt żyje w ciele żywiciela i odżywia się jego kosztem - tasiemce, glista ludzka, owsik, włosień. Pasożytnictwo zewnętrzne: pasożyt żyje na powierzchni ciała żywiciela lub odwiedza go, by wyssać krew - kleszcz, wesz, pchła, pijawka lekarska. Saprobiontyzm: odżywianie się martwą materią organiczną - dżdżownica, larwy much, chrząszcze grabarze; przyspiesza rozkład szczątków.

28.Wymiana gazowa i rozmnażanie bezkręgowców

W wodzie gazy są wymieniane całą powierzchnią ciała (stułbia, wypławek) albo przez skrzela - cienkie, silnie ukrwione wyrostki o dużej powierzchni (skorupiaki, małże, wieloszczety). Na lądzie narządy leżą wewnątrz ciała, co chroni je przed wysychaniem: tchawki owadów doprowadzają powietrze prosto do tkanek, pająki mają płucotchawki, a winniczek - płuco w jamie płaszczowej. Obupłciowość (obojnactwo): jądra i jajniki w jednym osobniku - wypławek, tasiemce, dżdżownica, pijawki, winniczek. Rozdzielnopłciowość: osobne samice i samce - nicienie, owady, pajęczaki, rak, głowonogi.

29.Ryby - przystosowania do życia w wodzie

Ryby są zmiennocieplne - temperatura ich ciała zależy od temperatury wody. Przystosowania do życia w wodzie (u ryb kostnoszkieletowych, np. karpia): opływowy kształt, łuski pokryte śluzem, płetwy (ogonowa napędza, pozostałe sterują i stabilizują), skrzela ukryte pod pokrywami skrzelowymi, pęcherz pławny regulujący zanurzenie, linia boczna wyczuwająca ruch wody. Serce ma przedsionek i komorę. Zapłodnienie jest zwykle zewnętrzne: samica składa ikrę, a samiec polewa ją nasieniem. Z jaj wylęgają się larwy z woreczkiem żółtkowym, potem narybek.

30.Płazy - życie w wodzie i na lądzie

Płazy bezogonowe (żaby, ropuchy) i ogoniaste (traszki, salamandra) są zmiennocieplne i zimę przetrwają w odrętwieniu. Naga, cienka skóra nawilżana śluzem uczestniczy w oddychaniu, ale łatwo traci wodę, więc płazy żyją w wilgotnych miejscach. Dorosłe oddychają workowatymi płucami i skórą; serce ma dwa przedsionki i jedną komorę. Rozmnażanie wymaga wody: jaja bez twardej osłonki (skrzek) składane są w wodzie, a u żab zapłodnienie jest zewnętrzne. Rozwój z przeobrażeniem: kijanka z ogonem oddycha skrzelami, potem wyrastają jej nogi i płuca. Płazy zjadają wiele owadów i ślimaków.

31.Gady - przystosowania do życia na lądzie

Gady (jaszczurki, węże, żółwie, krokodyle) jako pierwsze kręgowce uniezależniły rozmnażanie od wody. Sucha skóra z rogowymi łuskami lub tarczkami chroni je przed utratą wody; podczas wzrostu linieją. Oddychają tylko płucami o pofałdowanych ścianach. Serce ma dwa przedsionki i komorę z niepełną przegrodą (u krokodyli pełną). Są zmiennocieplne: wygrzewają się w słońcu, a zimę przetrwają w odrętwieniu. Zapłodnienie wewnętrzne; jaja z błonami płodowymi i skórzastą lub wapienną osłonką składają na lądzie, a niektóre (żmija zygzakowata) rodzą młode. Rozwój prosty.

32.Ptaki - przystosowania do lotu

Ptaki są stałocieplne - mają stałą, wysoką temperaturę ciała niezależnie od otoczenia, więc są aktywne także zimą. Przystosowania do lotu: skrzydła (przekształcone kończyny przednie), opływowe ciało pokryte piórami (lotki, sterówki, pióra okrywowe, puch), lekkie kości pneumatyczne, grzebień mostka z silnymi mięśniami lotnymi, lekki dziób bez zębów, worki powietrzne i oddychanie podwójne, czterodziałowe serce, szybka przemiana materii, brak pęcherza moczowego. Zapłodnienie wewnętrzne; jaja w wapiennej skorupce ptaki zwykle wysiadują i opiekują się pisklętami (nie robi tego kukułka).

33.Ssaki - cechy charakterystyczne

Ssaki są stałocieplne. Sierść chroni je przed utratą ciepła, a skóra ma gruczoły potowe, łojowe, zapachowe i mlekowe - samice karmią młode mlekiem. Większość ma małżowiny uszne (brak ich np. u wielorybów i fok). Zęby są zróżnicowane na siekacze, kły, przedtrzonowe i trzonowe; mają przeponę oddzielającą klatkę piersiową od jamy brzusznej, płuca z pęcherzykami i czterodziałowe serce. Zapłodnienie wewnętrzne; u ssaków łożyskowych zarodek rozwija się w macicy, odżywiany przez łożysko, a młode długo są pod opieką rodziców. Żyją na lądzie, w wodzie (wieloryby, foki) i w powietrzu (nietoperze).

34.Roślinożerność i mięsożerność - zęby i przewód pokarmowy

Mięsożercy (wilk, ryś, kot) mają długie, spiczaste kły do chwytania i zabijania ofiary oraz zęby łamacze o ostrych krawędziach do cięcia mięsa i kruszenia kości. Ich przewód pokarmowy jest krótki, bo mięso łatwo się trawi. Roślinożercy (krowa, koń, sarna, bóbr) mają siekacze do odcinania roślin (u gryzoni stale rosnące), często małe kły albo ich brak oraz szczerbę, czyli przerwę między siekaczami a zębami policzkowymi, i szerokie trzonowce z listwami do rozcierania. Mają długie jelita oraz wielokomorowy żołądek (przeżuwacze) lub duże jelito ślepe, w których bakterie rozkładają celulozę.

35.Narządy wymiany gazowej kręgowców w wodzie i na lądzie

W wodzie tlen pobierają skrzela (ryby, kijanki): cienkie, silnie ukrwione blaszki o ogromnej powierzchni, stale omywane wodą, która nie pozwala im się sklejać. Na lądzie wymiana gazowa zachodzi w płucach ukrytych w ciele, dzięki czemu wilgotna powierzchnia wymiany nie wysycha. Im bardziej aktywne zwierzę, tym większa powierzchnia płuc: płazy mają proste, workowate płuca i oddychają też skórą, gady - płuca o pofałdowanych ścianach, ssaki - płuca z ogromną liczbą pęcherzyków płucnych, a ptaki - płuca połączone z workami powietrznymi, przez które świeże powietrze płynie przy wdechu i wydechu.

36.Budowa jaja ptaka

Skorupka wapienna chroni zarodek przed uszkodzeniem, a przez jej pory przenikają gazy. Pod nią leżą dwie błony podskorupowe, które na tępym końcu jaja rozchodzą się, tworząc komorę powietrzną - zapas powietrza dla pisklęcia tuż przed wykluciem. Białko dostarcza wody i białek, amortyzuje wstrząsy i chroni przed bakteriami. Skrętki (chalazy) - skręcone pasma gęstego białka - utrzymują żółtko w środku jaja tak, że tarczka zarodkowa zawsze jest u góry. Żółtko to zapas pokarmu dla zarodka, a tarczka zarodkowa - jasna plamka na żółtku, z której po zapłodnieniu rozwija się zarodek.

37.Błony płodowe owodniowców

Owodniowce (gady, ptaki, ssaki) mają w rozwoju zarodkowym błony płodowe, dzięki którym zarodek może się rozwijać na lądzie; ryby i płazy to bezowodniowce. Owodnia otacza zarodek płynem owodniowym, który chroni go przed wysychaniem i wstrząsami. Kosmówka, najbardziej zewnętrzna błona, uczestniczy w wymianie gazowej, a u ssaków współtworzy łożysko. Omocznia gromadzi zbędne produkty przemiany materii i razem z kosmówką bierze udział w wymianie gazowej; u ssaków jej naczynia tworzą naczynia pępowiny. Pęcherzyk żółtkowy zawiera żółtko - pokarm zarodka; u ssaków łożyskowych jest mały i bez żółtka.

38.Łożysko - budowa i funkcje

Łożysko powstaje w czasie ciąży u ssaków łożyskowych z kosmówki zarodka i błony śluzowej macicy matki. Kosmki kosmówki wrastają w ścianę macicy i zwiększają powierzchnię wymiany. Krew matki i płodu się nie miesza - substancje przenikają przez cienką barierę: do płodu tlen, woda, składniki odżywcze i przeciwciała, a do krwi matki tlenek węgla(IV) i mocznik. Łożysko wytwarza hormony podtrzymujące ciążę i zatrzymuje część drobnoustrojów, ale przepuszcza m.in. alkohol, nikotynę, niektóre leki i wirusy. Z płodem łączy je pępowina z naczyniami krwionośnymi.

39.Chronione płazy i gady - rozpoznawanie

Ropucha paskówka: żółty pasek na grzbiecie, krótkie nogi - raczej biega, niż skacze. Traszka zwyczajna: płaz ogoniasty, wiosną samiec ma falisty grzebień. Jaszczurka zwinka: samiec wiosną z zielonymi bokami. Padalec: beznoga jaszczurka o gładkich, lśniących łuskach i ruchomych powiekach. Gniewosz plamisty: niejadowity, ciemne plamki na grzbiecie, pręga przez oko. Zaskroniec zwyczajny: niejadowity, żółte plamy za głową. Żmija zygzakowata: jedyny jadowity wąż Polski, pionowa źrenica, zwykle ciemny zygzak na grzbiecie (bywa czarna). Żółw błotny: jedyny rodzimy żółw, ciemny pancerz w żółte plamki.

40.Chronione ptaki i ssaki - rozpoznawanie

Bocian czarny: czarne, połyskliwe upierzenie, biały brzuch, czerwony dziób i nogi; płochliwy, gniazduje w starych lasach. Sokół wędrowny: szybki drapieżnik z ciemnym „wąsem” pod okiem, poluje na ptaki, nurkując z ogromną prędkością. Wilga: samiec jaskrawożółty z czarnymi skrzydłami, samica zielonkawa. Ryś: duży kot z pędzelkami na uszach i krótkim ogonem. Kozica: ssak kopytny, w Polsce żyjący tylko w Tatrach, z krótkimi, haczykowato zagiętymi rogami. Bóbr: gryzoń z płaskim, łuskowatym ogonem; ścina drzewa i buduje tamy. Gatunków chronionych nie wolno łapać, płoszyć ani zabierać ze środowiska.