Przedmiotowy Konkurs Biologiczny (mazowieckie) - organizm człowieka

1.Tkanka nabłonkowa

Tkanka ze ściśle przylegających do siebie komórek, prawie bez substancji międzykomórkowej. Pokrywa powierzchnię ciała (naskórek) i wyściela narządy od środka (np. jelita, naczynia krwionośne, drogi oddechowe). Funkcje: ochrona przed uszkodzeniami i drobnoustrojami, wchłanianie, wydzielanie (gruczoły potowe, ślinianki), odbieranie bodźców. Przystosowania: szczelne ułożenie komórek tworzy barierę, rzęski w drogach oddechowych usuwają pył razem ze śluzem, a mikrokosmki w jelicie zwiększają powierzchnię wchłaniania.

2.Tkanka mięśniowa i jej rodzaje

Tkanka z wydłużonych komórek (włókien mięśniowych), które potrafią się kurczyć. Gładka: komórki wrzecionowate z jednym jądrem, kurczą się wolno i niezależnie od woli; buduje ściany żołądka, jelit, pęcherza moczowego i naczyń krwionośnych. Poprzecznie prążkowana szkieletowa: długie, wielojądrowe włókna z prążkami, kurczą się szybko i zależnie od woli; buduje mięśnie szkieletowe. Poprzecznie prążkowana sercowa: komórki rozgałęzione i połączone ze sobą, kurczą się rytmicznie, niezależnie od woli i praktycznie się nie męczą; buduje serce.

3.Tkanka łączna i jej rodzaje

Tkanka, w której komórki zwykle leżą luźno, rozproszone w dużej ilości substancji międzykomórkowej - to ona decyduje o właściwościach tkanki. Rodzaje: kostna (twarda dzięki solom mineralnym, buduje szkielet), chrzęstna (sprężysta: chrząstki stawowe, małżowina uszna, krtań), krew (płynna substancja międzykomórkowa - osocze; transport), tłuszczowa (wyjątek: duże komórki wypełnione tłuszczem ściśle do siebie przylegają; zapas energii, izolacja cieplna, ochrona narządów), łączna właściwa (łączy narządy, buduje ścięgna i skórę właściwą). Tkanki łączne łączą, podpierają, chronią i transportują.

4.Tkanka nerwowa

Tkanka zbudowana z komórek nerwowych (neuronów) i komórek glejowych. Neuron ma ciało komórki z jądrem, krótkie rozgałęzione dendryty, które odbierają impulsy, oraz jeden długi akson (neuryt), który przewodzi impuls do kolejnych komórek. Długie wypustki pozwalają szybko przesyłać informacje na duże odległości. Komórki glejowe odżywiają, chronią i podtrzymują neurony, a wytworzona przez nie osłonka mielinowa wokół aksonu przyspiesza przewodzenie. Tkanka nerwowa buduje mózgowie, rdzeń kręgowy i nerwy.

5.Budowa i funkcje skóry

Naskórek (tkanka nabłonkowa): martwe komórki warstwy rogowej chronią przed urazami, wysychaniem i drobnoustrojami, a warstwa podstawna stale wytwarza nowe komórki i zawiera komórki wytwarzające melaninę - barwnik chroniący przed UV. Skóra właściwa (tkanka łączna): naczynia krwionośne, gruczoły potowe i łojowe, mieszki włosowe, receptory. Tkanka podskórna: tłuszcz izoluje i magazynuje energię. Funkcje skóry: ochrona, termoregulacja, wydalanie z potem, odbieranie bodźców, wytwarzanie witaminy D pod wpływem słońca.

6.Czerniak, grzybice skóry i promieniowanie UV

Czerniak to złośliwy nowotwór z komórek barwnikowych skóry, może rozwinąć się w znamieniu (pieprzyku), ale częściej pojawia się jako nowa zmiana na skórze. Ryzyko zwiększają nadmierne opalanie, oparzenia słoneczne i solarium, bo promieniowanie UV uszkadza DNA komórek skóry. Chronią: unikanie słońca w południe, krem z filtrem UV, nakrycie głowy, obserwacja znamion. Znamię, które zmienia kształt, kolor lub rozmiar, krwawi albo swędzi, trzeba pokazać lekarzowi. Grzybice skóry wywołują grzyby; chroni higiena, osuszanie stóp, własny ręcznik i klapki na basenie.

7.Szkielet człowieka i budowa kości

Szkielet osiowy: czaszka, kręgosłup i klatka piersiowa (żebra i mostek). Obręcz barkowa (łopatki i obojczyki) łączy z nim kończyny górne, a obręcz miedniczna (kości miedniczne) - kończyny dolne. Kość zawiera osseinę (białko nadające sprężystość) i sole mineralne, głównie wapnia (twardość). Z zewnątrz pokrywa ją okostna (odżywianie, wzrost na grubość, gojenie złamań), trzon kości długiej buduje istota zbita, a nasady - istota gąbczasta. Funkcje kości: podpora, ochrona narządów, udział w ruchu, magazyn wapnia i fosforu, wytwarzanie krwinek w czerwonym szpiku.

8.Mięśnie, ścięgna i stawy w ruchu; wady postawy

Mięśnie szkieletowe są przyczepione do kości ścięgnami. Kurczący się mięsień skraca się i pociąga kość, a staw pozwala jej się poruszać. Staw tworzą główka i panewka pokryte chrząstką, torebka stawowa i maź stawowa zmniejszająca tarcie. Mięśnie działają antagonistycznie: gdy zginacz (mięsień dwugłowy ramienia) się kurczy, prostownik (trójgłowy) się rozkurcza. Ruch wzmacnia kości i mięśnie. Wady postawy to m.in. skolioza (boczne skrzywienie kręgosłupa) i pogłębiona kifoza (okrągłe plecy); zapobiegają im ćwiczenia, prosta postawa i równomierne obciążanie ciała.

9.Składniki pokarmowe, błonnik i zasady diety

Białka (mięso, ryby, jaja, nabiał, nasiona roślin strączkowych) - budulec i odnowa tkanek. Cukry (pieczywo, kasze, ziemniaki, owoce) - główne źródło energii. Tłuszcze (oleje, masło, orzechy) - źródło i zapas energii, izolacja, przyswajanie witamin A, D, E i K. Sole mineralne budują (np. wapń i fosfor - kości i zęby) i regulują pracę organizmu (np. żelazo - transport tlenu we krwi, jod - praca tarczycy). Witaminy regulują pracę organizmu. Woda - główny składnik ciała, rozpuszczalnik i środek transportu. Błonnik (warzywa, owoce, pełne ziarno) nie jest trawiony, ale pobudza pracę jelit. Dieta ma być urozmaicona i dopasowana do wieku, płci, zdrowia i aktywności.

10.Odcinki przewodu pokarmowego i gruczoły trawienne

Jama ustna: zęby rozdrabniają pokarm (siekacze odgryzają, kły rozrywają, przedtrzonowe i trzonowe miażdżą i rozcierają), a ślina zwilża go i zaczyna trawić skrobię. Gardło i przełyk przesuwają kęs ruchami robaczkowymi. Żołądek: trawienie białek, kwas chlorowodorowy (solny) zabija drobnoustroje. Jelito cienkie (zaczyna się dwunastnicą): kończy trawienie i wchłania jego produkty. Jelito grube: wchłanianie wody, bakterie jelitowe wytwarzają m.in. witaminę K, powstaje kał. Gruczoły: ślinianki, wątroba (żółć) i trzustka (sok trzustkowy).

11.Gdzie trawione są białka, cukry i tłuszcze i gdzie się wchłaniają?

Cukry (skrobia): trawienie zaczyna się w jamie ustnej (amylaza ślinowa), a kończy w jelicie cienkim - powstaje glukoza. Białka: trawienie zaczyna się w żołądku, a kończy w jelicie cienkim - powstają aminokwasy. Tłuszcze: trawione dopiero w jelicie cienkim przez enzymy soku trzustkowego, po rozbiciu na drobne kropelki przez żółć - powstają glicerol i kwasy tłuszczowe. Produkty trawienia wchłaniają się głównie w jelicie cienkim przez kosmki jelitowe do krwi i limfy, a w jelicie grubym wchłania się głównie woda.

12.Choroby układu pokarmowego i skutki złego odżywiania

WZW A (wirusowe zapalenie wątroby typu A) to „choroba brudnych rąk”: szerzy się przez zanieczyszczoną wodę i żywność; chroni mycie rąk, owoców i warzyw oraz szczepienie. WZW B i WZW C szerzą się głównie przez zakażoną krew (np. niejałowe narzędzia przy zabiegach i tatuowaniu, cudze maszynki do golenia), a także przez kontakty seksualne; przeciw WZW B szczepi się obowiązkowo, przeciw WZW C szczepionki nie ma. Ryzyko raka jelita grubego zmniejsza dieta bogata w błonnik i ruch, a kolonoskopia wykrywa go wcześnie. Złe odżywianie prowadzi do otyłości i cukrzycy typu 2, a zaburzenia odżywiania to anoreksja (głodzenie się) i bulimia (napady objadania się i prowokowanie wymiotów).

13.Krew: składniki i grupy krwi

Krew to płynna tkanka łączna. Osocze (głównie woda) przenosi składniki odżywcze, hormony, $\ce{CO2}$ i mocznik. Krwinki czerwone (erytrocyty) nie mają jądra, zawierają hemoglobinę i przenoszą tlen. Krwinki białe (leukocyty) bronią organizmu przed drobnoustrojami. Płytki krwi biorą udział w krzepnięciu. Grupy krwi w układzie ABO (A, B, AB, 0) zależą od antygenów A i B na krwinkach czerwonych. W układzie Rh krew jest Rh+ (na krwinkach jest czynnik Rh, czyli antygen D) albo Rh-. Krwiodawstwo ratuje życie, bo krwi nie da się wytworzyć sztucznie.

14.Serce i naczynia krwionośne

Serce zbudowane z tkanki mięśniowej sercowej leży w klatce piersiowej, większą częścią po lewej stronie. Ma dwa przedsionki (przyjmują krew) i dwie komory (wypychają krew); ściana lewej komory jest najgrubsza, bo tłoczy krew do całego ciała. Zastawki zapobiegają cofaniu się krwi. Tętnice wyprowadzają krew z serca - mają grube, sprężyste ściany, a krew płynie w nich pod dużym ciśnieniem. Żyły doprowadzają krew do serca - mają cieńsze ściany i zastawki. Naczynia włosowate mają ścianę z jednej warstwy komórek, przez którą zachodzi wymiana substancji z tkankami.

15.Obieg mały i obieg duży krwi

Obieg duży: krew natlenowana płynie z lewej komory przez aortę i tętnice do naczyń włosowatych w narządach, gdzie oddaje tlen i składniki odżywcze, a pobiera $\ce{CO2}$ i zbędne produkty przemiany materii; żyłami, a na końcu żyłami głównymi, wraca do prawego przedsionka. Obieg mały (płucny): krew odtlenowana płynie z prawej komory tętnicami płucnymi do naczyń włosowatych w płucach, gdzie oddaje $\ce{CO2}$ i pobiera tlen, a potem żyłami płucnymi wraca do lewego przedsionka. O nazwie naczynia decyduje kierunek przepływu, nie ilość tlenu.

16.Miażdżyca, nadciśnienie, zawał serca i profilaktyka

Miażdżyca: w ścianach tętnic odkładają się złogi (m.in. cholesterolu), naczynia zwężają się i tracą sprężystość. Gdy zamknie się tętnica wieńcowa odżywiająca serce, dochodzi do zawału serca - obumiera część mięśnia sercowego. Nadciśnienie tętnicze to stale podwyższone ciśnienie krwi, które uszkadza serce i naczynia. Profilaktyka: regularny ruch, dieta bogata w warzywa i owoce, mało soli, cukru i tłuszczów zwierzęcych, niepalenie. Warto okresowo badać krew oraz mierzyć tętno i ciśnienie (siedząc, po kilku minutach odpoczynku, z mankietem na ramieniu).

17.Narządy układu odpornościowego

Czerwony szpik kostny (w kościach) wytwarza wszystkie krwinki, także białe. Grasica (za mostkiem, najaktywniejsza u dzieci): dojrzewają w niej limfocyty T, które „uczą się” odróżniać obce komórki od własnych. Śledziona (w jamie brzusznej, po lewej stronie) filtruje krew, usuwa zużyte krwinki czerwone i zawiera dużo limfocytów. Węzły chłonne leżą na przebiegu naczyń chłonnych (np. na szyi, pod pachami, w pachwinach); filtrują limfę i zatrzymują drobnoustroje, a znajdujące się w węzłach limfocyty je niszczą - dlatego przy infekcji węzły bywają powiększone.

18.Odporność wrodzona i nabyta; czynna i bierna; naturalna i sztuczna

Odporność wrodzona (nieswoista) działa od urodzenia przeciw każdemu intruzowi: skóra, śluz, łzy, kwaśny sok żołądkowy, krwinki białe pochłaniające drobnoustroje, gorączka. Odporność nabyta (swoista) organizm zdobywa w ciągu życia i jest skierowana przeciw konkretnemu antygenowi; dzieli się na czynną i bierną. Czynna - organizm po kontakcie z antygenem sam wytwarza przeciwciała i komórki pamięci: naturalna po przechorowaniu, sztuczna po szczepieniu; trwa długo. Bierna - organizm dostaje gotowe przeciwciała: naturalna od matki (przez łożysko i z mlekiem), sztuczna z surowicy; działa od razu, ale krótko.

19.Surowica a szczepionka

Szczepionka zawiera np. osłabione lub zabite drobnoustroje, ich fragmenty albo unieszkodliwione toksyny. Organizm sam wytwarza przeciwciała i komórki pamięci - powstaje odporność czynna sztuczna, która pojawia się po pewnym czasie, ale trwa długo. Szczepionka zapobiega chorobie, a przy chorobach przenoszonych między ludźmi szczepienia chronią też osoby, których nie można zaszczepić. Surowica zawiera gotowe przeciwciała - daje odporność bierną sztuczną: działa od razu, ale krótko. Podaje się ją, gdy trzeba działać natychmiast, np. po ukąszeniu przez żmiję albo przy zagrożeniu tężcem.

20.Konflikt serologiczny

Może wystąpić, gdy matka ma krew Rh-, a dziecko odziedziczyło po ojcu czynnik Rh (Rh+). Podczas porodu krwinki dziecka mogą przedostać się do krwi matki - jej układ odpornościowy uznaje antygen D za obcy i wytwarza przeciwciała anty-Rh. Pierwsze dziecko zwykle nie choruje, ale w kolejnej ciąży z dzieckiem Rh+ przeciwciała matki przechodzą przez łożysko i niszczą krwinki czerwone płodu (choroba hemolityczna). Zapobiega się temu, podając matce Rh- w ciąży i po porodzie immunoglobulinę anty-D, która usuwa krwinki dziecka, zanim matka się uodporni.

21.Alergia, AIDS i przeszczepy

Alergia to nadwrażliwość układu odpornościowego na zwykle nieszkodliwy czynnik (alergen), np. pyłki, roztocza kurzu, sierść, niektóre pokarmy; objawy: katar, łzawienie, wysypka, duszność, a czasem groźny dla życia wstrząs anafilaktyczny. AIDS (zespół nabytego niedoboru odporności) wywołuje wirus HIV, który niszczy limfocyty, więc organizm traci zdolność obrony. HIV przenosi się przez krew, kontakty seksualne i z matki na dziecko, nie przez dotyk czy wspólne naczynia. Przeszczep narządu od dawcy ratuje życie; biorca przyjmuje leki, by organizm nie odrzucił obcego narządu.

22.Budowa układu oddechowego

Drogi oddechowe: jama nosowa (oczyszcza, ogrzewa i nawilża powietrze), gardło, krtań (struny głosowe wytwarzają głos, a nagłośnia zamyka wejście do krtani podczas połykania), tchawica i oskrzela (wzmocnione chrząstkami, wyścielone nabłonkiem z rzęskami i śluzem, który zatrzymuje pył i drobnoustroje). W płucach oskrzela rozgałęziają się na oskrzeliki zakończone pęcherzykami płucnymi. Pęcherzyki mają bardzo cienkie ściany oplecione naczyniami włosowatymi i razem tworzą ogromną powierzchnię wymiany gazowej.

23.Wentylacja płuc i wymiana gazowa

Wdech: przepona kurczy się i obniża, mięśnie międzyżebrowe unoszą żebra, objętość klatki piersiowej rośnie, ciśnienie w płucach spada i powietrze wpływa. Spokojny wydech: mięśnie rozkurczają się, klatka piersiowa się zmniejsza i powietrze wypływa. Wymiana gazowa zachodzi na zasadzie dyfuzji - gaz przechodzi z miejsca, gdzie jest go więcej, tam, gdzie jest go mniej. W płucach tlen przechodzi z pęcherzyków do krwi, a $\ce{CO2}$ z krwi do pęcherzyków. W tkankach odwrotnie: tlen z krwi do komórek, a $\ce{CO2}$ z komórek do krwi.

24.Palenie tytoniu, zanieczyszczenia powietrza i choroby układu oddechowego

Dym tytoniowy zawiera substancje smoliste i rakotwórcze oraz tlenek węgla(II) (czad), który łączy się z hemoglobiną i utrudnia transport tlenu. Niszczy rzęski w drogach oddechowych, wywołuje kaszel i zapalenie oskrzeli, a przede wszystkim zwiększa ryzyko raka płuca. Szkodzi też bierne palenie, czyli wdychanie cudzego dymu. Pyły (smog) podrażniają drogi oddechowe i nasilają astmę. Angina to bakteryjne zapalenie gardła i migdałków, leczone przez lekarza. Gruźlica to choroba bakteryjna, głównie płuc, szerząca się drogą kropelkową; chroni przed nią szczepienie.

25.Wydalanie i układ moczowy

Wydalanie to usuwanie zbędnych i szkodliwych produktów przemiany materii. Mocznik usuwają głównie nerki z moczem (trochę skóra z potem), a $\ce{CO2}$ i parę wodną - płuca. Układ moczowy: nerki filtrują krew i wytwarzają mocz, moczowody odprowadzają go do pęcherza moczowego, a cewka moczowa wyprowadza na zewnątrz. Zakażenia dróg moczowych wywołują zwykle bakterie - chroni higiena, picie wody i niewstrzymywanie moczu. Kamica nerkowa to złogi (kamienie) w nerkach; sprzyja jej picie zbyt małej ilości wody. Badanie moczu pomaga wykryć zakażenie, kamicę i cukrzycę.

26.Ośrodkowy i obwodowy układ nerwowy

Ośrodkowy układ nerwowy to mózgowie (w czaszce) i rdzeń kręgowy (w kanale kręgosłupa), chronione przez opony i płyn mózgowo-rdzeniowy. Kresomózgowie (półkule mózgu z korą) odpowiada za myślenie, pamięć, mowę, świadome ruchy i odbiór wrażeń. Móżdżek koordynuje ruchy i utrzymuje równowagę. Międzymózgowie z podwzgórzem kontroluje m.in. temperaturę ciała i pragnienie. Rdzeń przedłużony steruje oddychaniem i pracą serca. Rdzeń kręgowy przewodzi impulsy i zawiera ośrodki odruchów. Obwodowy układ nerwowy to nerwy i zwoje nerwowe łączące ośrodki z narządami.

27.Łuk odruchowy i rodzaje odruchów

Odruch to szybka, automatyczna reakcja na bodziec z udziałem układu nerwowego. Łuk odruchowy to droga impulsu: receptor (odbiera bodziec), neuron czuciowy, ośrodek nerwowy w rdzeniu kręgowym lub mózgowiu, neuron ruchowy i efektor (mięsień lub gruczoł). Odruchy bezwarunkowe są wrodzone i wspólne dla wszystkich ludzi (np. kolanowy, mruganie, kichanie, cofnięcie ręki od gorącego). Odruchy warunkowe są nabyte przez uczenie się (np. ślinienie się na widok ulubionej potrawy). Odruch kolanowy: uderzenie w ścięgno poniżej rzepki wywołuje wyprost nogi w kolanie.

28.Układ współczulny i przywspółczulny

To dwie części autonomicznego układu nerwowego, który steruje pracą narządów wewnętrznych niezależnie od woli. Układ współczulny mobilizuje do wysiłku i działania w stresie („walcz lub uciekaj”): przyspiesza pracę serca, podnosi ciśnienie krwi, rozszerza źrenice i oskrzela, hamuje trawienie. Układ przywspółczulny działa w spoczynku („odpoczywaj i traw”): zwalnia pracę serca, obniża ciśnienie, zwęża źrenice, pobudza trawienie i wydzielanie śliny. Ich antagonizm polega na przeciwstawnym działaniu na te same narządy, dzięki czemu ich praca jest dopasowana do potrzeb.

29.Stres, sen i substancje psychoaktywne

Stres to reakcja organizmu na trudną sytuację: krótki mobilizuje, długotrwały szkodzi zdrowiu. Pomagają ruch, sen, rozmowa z bliskimi, planowanie zajęć i odpoczynek. Podczas snu mózg porządkuje i utrwala informacje, a organizm się regeneruje; niedobór snu osłabia koncentrację, pamięć i odporność. Alkohol upośledza myślenie i koordynację ruchów, nikotyna (także w e-papierosach) silnie uzależnia, a nadmiar kofeiny wywołuje niepokój i bezsenność. Narkotyki i dopalacze uzależniają, uszkadzają mózg i inne narządy, a mogą zabić; doping niszczy m.in. serce i wątrobę.

30.Budowa oka i wady wzroku

Rogówka i soczewka załamują światło; soczewka zmienia kształt, by ostro widzieć z bliska i z daleka (akomodacja). Tęczówka zmienia wielkość źrenicy, regulując ilość wpadającego światła. Siatkówka zawiera receptory: pręciki (widzenie w półmroku) i czopki (barwy i szczegóły; najwięcej w plamce żółtej). W plamce ślepej (miejsce wyjścia nerwu wzrokowego) receptorów nie ma. Obraz na siatkówce jest pomniejszony i odwrócony, a mózg go interpretuje. Krótkowzroczność: obraz powstaje przed siatkówką, korygują go soczewki rozpraszające; dalekowzroczność: za siatkówką - soczewki skupiające.

31.Ucho, zmysł równowagi oraz smak, węch i dotyk

Ucho zewnętrzne (małżowina, przewód słuchowy) kieruje dźwięk do błony bębenkowej, która drga. W uchu środkowym kosteczki słuchowe (młoteczek, kowadełko, strzemiączko) przekazują drgania dalej, a trąbka słuchowa wyrównuje ciśnienie. W uchu wewnętrznym ślimak zawiera receptory słuchu, a przedsionek i kanały półkoliste - receptory równowagi. Hałas uszkadza receptory słuchu i męczy układ nerwowy. Receptory smaku są w kubkach smakowych języka, węchu - w górnej części jamy nosowej, a dotyku - w skórze, najgęściej na opuszkach palców i wargach.

32.Gruczoły dokrewne i ich hormony

Gruczoły dokrewne wydzielają hormony prosto do krwi. Przysadka (u podstawy mózgowia): hormon wzrostu oraz hormony sterujące innymi gruczołami. Tarczyca (na szyi): tyroksyna przyspiesza przemianę materii i wpływa na rozwój; do jej wytworzenia potrzebny jest jod. Trzustka: insulina i glukagon regulują poziom glukozy we krwi. Nadnercza (nad nerkami): adrenalina szybko mobilizuje organizm w stresie. Jądra: testosteron (męskie cechy płciowe). Jajniki: estrogeny (żeńskie cechy płciowe, odbudowa błony śluzowej macicy) i progesteron (przygotowuje macicę do ciąży).

33.Antagonistyczne działanie insuliny i glukagonu

Oba hormony wydziela trzustka, a działają przeciwstawnie, czyli antagonistycznie. Gdy po posiłku poziom glukozy we krwi rośnie, insulina go obniża: komórki pobierają glukozę, a wątroba i mięśnie magazynują jej nadmiar jako glikogen. Gdy poziom glukozy spada (np. długo po posiłku, podczas wysiłku), glukagon go podwyższa: wątroba rozkłada glikogen do glukozy i uwalnia ją do krwi. Dzięki temu poziom glukozy we krwi jest względnie stały. Niedobór insuliny lub jej słabe działanie prowadzi do cukrzycy.

34.Sprzężenie zwrotne ujemne na przykładzie tyroksyny

Sprzężenie zwrotne ujemne to mechanizm, w którym skutek hamuje swoją przyczynę - dzięki temu ilość hormonu nie rośnie bez końca. Podwzgórze wydziela hormon pobudzający przysadkę, a przysadka - hormon tyreotropowy (TSH), który pobudza tarczycę do wytwarzania tyroksyny. Gdy tyroksyny we krwi jest dużo, hamuje ona podwzgórze i przysadkę, więc tarczyca dostaje słabszy sygnał i wydziela mniej. Gdy tyroksyny jest mało, hamowanie słabnie, przysadka wydziela więcej TSH i tarczyca znów wytwarza więcej tyroksyny.

35.Układ rozrodczy męski i żeński

Męski: jądra (w mosznie) wytwarzają plemniki i testosteron, najądrza przechowują plemniki, nasieniowody je odprowadzają, gruczoł krokowy (prostata) i pęcherzyki nasienne wytwarzają płyn tworzący z plemnikami nasienie, a prącie zawiera cewkę moczową. Żeński: jajniki wytwarzają komórki jajowe oraz hormony, jajowody prowadzą komórkę jajową do macicy, w macicy rozwija się zarodek i płód, a pochwa to droga rodna. W okresie dojrzewania hormony płciowe wywołują zmiany w budowie ciała, np. zarost, zmianę głosu i rozwój piersi. Badania kontrolne wcześnie wykrywają raka piersi, szyjki macicy (cytologia) i prostaty.

36.Cykl miesiączkowy

Cykl miesiączkowy to powtarzające się zmiany w jajnikach i macicy, trwające zwykle około 28 dni. Faza menstruacyjna (miesiączka, kilka dni): złuszcza się błona śluzowa macicy i wypływa razem z krwią. Faza przedowulacyjna: w jajniku dojrzewa pęcherzyk z komórką jajową, a estrogeny odbudowują błonę śluzową macicy. Owulacja (około połowy cyklu): komórka jajowa wydostaje się z jajnika do jajowodu. Faza poowulacyjna: ciałko żółte wydziela progesteron, który przygotowuje macicę na przyjęcie zarodka; bez zapłodnienia ciałko żółte zanika i zaczyna się miesiączka.

37.Zapłodnienie i rozwój przedurodzeniowy: zygota, zarodek, płód

Zapłodnienie to połączenie plemnika z komórką jajową, zwykle w jajowodzie. Każda gameta ma połowę chromosomów, więc zygota ma pełny ich zestaw - po połowie od każdego z rodziców. Zygota dzieli się, a powstały zarodek zagnieżdża się w błonie śluzowej macicy; do końca 8. tygodnia od zapłodnienia tworzą się zawiązki wszystkich narządów. Potem aż do porodu rozwija się płód: rośnie, a jego narządy dojrzewają; odżywia go łożysko. Alkohol w ciąży może wywołać płodowy zespół alkoholowy (FAS), a nikotyna zwiększa ryzyko poronienia, wcześniactwa i niskiej masy urodzeniowej.

38.Homeostaza: temperatura ciała i ilość wody

Homeostaza to utrzymywanie względnie stałych warunków w organizmie (np. temperatury, ilości wody, poziomu glukozy) dzięki współpracy układów pod kontrolą układu nerwowego i hormonów. Gdy jest za gorąco, naczynia krwionośne skóry rozszerzają się (skóra oddaje więcej ciepła), a parujący pot chłodzi ciało. Gdy jest zimno, naczynia skóry zwężają się, a dreszcze (skurcze mięśni) wytwarzają ciepło. Przy niedoborze wody czujemy pragnienie, a nerki wytwarzają mniej, bardziej zagęszczonego moczu; przy nadmiarze - więcej rozcieńczonego. Wodę tracimy z moczem, potem, kałem i wydychanym powietrzem.

39.Czynniki zaburzające homeostazę

Stres: adrenalina podnosi ciśnienie krwi i przyspiesza pracę serca. Czynniki biologiczne - drobnoustroje chorobotwórcze: wywołują gorączkę, czyli wzrost temperatury ciała. Czynniki chemiczne: używki (nikotyna zwęża naczynia i podnosi ciśnienie, alkohol rozszerza naczynia skóry i zwiększa utratę ciepła), narkotyki, substancje toksyczne i nadmiar leków (zatrucia, uszkodzenie wątroby i nerek). Czynniki fizyczne: zbyt wysoka temperatura (przegrzanie, odwodnienie, spadek ciśnienia krwi, udar cieplny) i zbyt niska (zwężenie naczyń skóry i wzrost ciśnienia krwi, a potem wychłodzenie).

40.Rozsądne stosowanie leków, suplementów i antybiotyków

Leki przyjmuje się tylko wtedy, gdy są potrzebne, po przeczytaniu ulotki: wskazania, przeciwwskazania, dawkowanie, działania niepożądane, interakcje z innymi lekami, termin ważności. Także leki i suplementy dostępne bez recepty w nadmiarze szkodzą (np. uszkadzają wątrobę lub nerki). Suplementy nie zastępują urozmaiconej diety - przyjmuje się je tylko z wyraźnej potrzeby, po konsultacji z lekarzem. Antybiotyki działają na bakterie, a nie na wirusy (np. przeziębienia, grypy). Stosuje się je tylko według zaleceń lekarza: w zaleconej dawce, o stałych godzinach i przez cały czas kuracji, bo jej przerwanie sprzyja powstawaniu bakterii opornych.