Przedmiotowy Konkurs Geograficzny (mazowieckie) - Polska: przyroda i gospodarka

1.Skala mapy i obliczanie odległości

Skala mówi, ile razy odległości na mapie są zmniejszone względem terenu. Ma trzy postacie: liczbową (1:50 000), mianowaną (1 cm - 500 m) i liniową (podziałka). Zamiana: w mianowniku skreśl dwa zera, a wynik masz w metrach (1:50 000, czyli 1 cm - 500 m), albo pięć zer, a wynik masz w kilometrach (1:200 000, czyli 1 cm - 2 km). Odległość w terenie to odległość na mapie razy wartość ze skali mianowanej, np. odcinek 4 cm w skali 1:200 000 to $4 \cdot 2~\mathrm{km} = 8~\mathrm{km}$. Im mniejszy mianownik, tym większa skala i więcej szczegółów.

2.Pasowy układ rzeźby Polski

Krainy Polski układają się w pasy biegnące mniej więcej równoleżnikowo. Od północy są to: pobrzeża, pojezierza, niziny środkowopolskie, wyżyny, kotliny podgórskie i góry (Sudety i Karpaty). Pobrzeża, pojezierza i niziny ukształtował głównie lądolód skandynawski i jego wody roztopowe, a wyżyny i góry - dawne ruchy górotwórcze oraz odporność budujących je skał. Karpaty są górami młodymi, a Sudety i Góry Świętokrzyskie - starymi, wielokrotnie niszczonymi i ponownie wypiętrzanymi.

3.Skały magmowe, osadowe i przeobrażone

Skały magmowe powstają z zastygnięcia magmy: w głębi ziemi (granit - duże kryształy) albo na powierzchni jako lawa (bazalt - drobne kryształy). Skały osadowe tworzą się z nagromadzonych okruchów (piasek, żwir, glina, less, piaskowiec), ze szczątków organizmów (wapień, kreda, węgiel kamienny) albo przez wytrącanie z wody (sól kamienna, gips). Skały przeobrażone powstają z innych skał pod wpływem wysokiej temperatury i ciśnienia: z wapienia - marmur, z piaskowca - kwarcyt, z granitu - gnejs.

4.Z jakich skał zbudowane są polskie góry i wyżyny

Tatry Wysokie i Karkonosze - głównie granit, dlatego mają ostre szczyty i wielkie bloki skalne. Giewont i Pieniny - wapienie, w których powstają jaskinie. Beskidy - flisz, czyli warstwy piaskowców przeplatane łupkami, tworzące łagodne, zalesione grzbiety. Góry Stołowe - piaskowce, z których wietrzenie wycięło labirynty skalne (Szczeliniec, Błędne Skały). Łysogóry w Górach Świętokrzyskich - twarde kwarcyty. Wyżyna Krakowsko-Częstochowska - wapienie jurajskie. Wyżyna Lubelska - skały kredowe, w wielu miejscach przykryte lessem.

5.Wietrzenie

Wietrzenie to rozpad lub rozkład skał w miejscu, w którym leżą, pod wpływem temperatury, wody, powietrza i organizmów - bez przenoszenia materiału. Wietrzenie fizyczne (mechaniczne) kruszy skałę: robi to zamarzająca w szczelinach woda (wietrzenie mrozowe) oraz nagrzewanie i stygnięcie skały między dniem a nocą. Wietrzenie chemiczne zmienia skład skały, np. woda z tlenkiem węgla(IV) rozpuszcza wapienie. Wietrzenie biologiczne powodują organizmy, np. korzenie rozsadzające skałę. Zwietrzałe okruchy to materiał dla erozji i podłoże gleby.

6.Gołoborza i piargi - skutki wietrzenia mrozowego

Woda zamarzając zwiększa objętość, więc lód w szczelinach działa jak klin i rozsadza skałę na ostrokrawędziste bloki. Tak w Górach Świętokrzyskich powstały gołoborza - rumowiska bloków kwarcytu na stokach Łysicy i Łysej Góry, na których prawie nie rosną drzewa. Tworzyły się głównie w zimnym klimacie epoki lodowcowej, gdy niedaleko leżał lądolód. W Tatrach okruchy odpadające ze ścian gromadzą się u ich podnóża jako piargi (usypiska skalne). Wietrzenie mrozowe jest najsilniejsze tam, gdzie temperatura często waha się wokół 0°C.

7.Kras i formy krasowe

Kras to rozpuszczanie skał wapiennych przez wodę zawierającą tlenek węgla(IV). Na powierzchni powstają lejki krasowe, a z odporniejszych fragmentów wapienia zostają ostańce, np. Maczuga Herkulesa w dolinie Prądnika. Pod ziemią woda drąży jaskinie. Gdy kapiąca woda traci tlenek węgla(IV), wytrąca się węglan wapnia: z sufitu zwisają stalaktyty, z dna rosną stalagmity, a gdy się połączą, powstaje kolumna - stalagnat. Formy krasowe są typowe dla Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej, Tatr i Gór Świętokrzyskich (Jaskinia Raj).

8.Erozja, transport i akumulacja

Czynniki rzeźbotwórcze - wody płynące, lodowce i lądolody, wiatr oraz fale morskie - działają w trzech etapach. Erozja to niszczenie podłoża i zabieranie materiału skalnego, np. rzeka pogłębia koryto, a fale podcinają brzeg. Transport to przenoszenie materiału w inne miejsce. Akumulacja to jego osadzanie, gdy czynnik traci siłę: rzeka zwalnia, wiatr słabnie, lód topnieje. Formy powstałe przez niszczenie nazywamy erozyjnymi (dolina rzeczna, klif, kocioł lodowcowy), a przez osadzanie - akumulacyjnymi (delta, wydma, morena, mierzeja).

9.Zlodowacenia w Polsce

W plejstocenie Polskę kilka razy przykrywał lądolód skandynawski - gruba czasza lodu nasuwająca się ze Skandynawii. Największy zasięg miały zlodowacenia południowopolskie, podczas których lądolód docierał do podnóży Sudetów i Karpat. Ostatnie zlodowacenie, północnopolskie, objęło północną część kraju. Lądolód niszczył podłoże i pozostawiał głazy, glinę oraz piasek, a jego wody roztopowe usypywały równiny i żłobiły doliny. Na północy formy polodowcowe są młode i występuje wiele jezior. W środkowej Polsce starsze formy zostały w znacznej mierze wyrównane. (podpowiedź: Ostatnie zlodowacenie - młode formy i liczne jeziora na północy.)

10.Moreny i głazy narzutowe

Morena to materiał skalny (glina, piasek, żwir, głazy) przyniesiony i pozostawiony przez lodowiec lub lądolód, a także forma z niego zbudowana. Moreny czołowe to wały i pagórki usypane przy czole lądolodu, gdy przez dłuższy czas stał w miejscu - wyznaczają jego dawny zasięg. Morena denna to falista równina z materiału, który leżał pod lodem i pozostał po jego stopnieniu. Głazy narzutowe (eratyki) to bloki skał, np. granitu, przywleczone przez lądolód ze Skandynawii - dowód, że lód docierał na nasze ziemie.

11.Sandr i pradolina

Sandr to rozległa, płaska równina z piasków i żwirów, usypana przez wody roztopowe wypływające z lądolodu przed jego czołem. Gleby są tam ubogie i suche, więc rosną głównie bory sosnowe, np. Bory Tucholskie. Pradolina to szeroka dolina o płaskim dnie, którą wody roztopowe płynęły równolegle do czoła lądolodu na zachód, ku Morzu Północnemu, bo lód zagradzał im drogę na północ. Przykłady to Pradolina Warszawsko-Berlińska i Toruńsko-Eberswaldzka; dziś płyną nimi odcinki rzek, np. Wisły, Noteci i Bzury.

12.Oz, kem i drumlin

To formy polodowcowe typowe dla pojezierzy. Oz to długi, wąski wał z piasku i żwiru, przypominający nasyp kolejowy - usypały go rzeki płynące w szczelinach lub tunelach w lądolodzie. Kem to pagórek o płaskim wierzchołku, usypany przez wody roztopowe w zagłębieniu wśród nieruchomego (martwego) lodu. Drumlin to owalne, wydłużone wzgórze w kształcie odwróconej łyżki, ułożone zgodnie z kierunkiem ruchu lądolodu; drumliny występują w grupach, np. koło Zbójna na Pojezierzu Dobrzyńskim.

13.Jeziora polodowcowe

Jeziora rynnowe są długie, wąskie i głębokie, bo wypełniają rynny wyżłobione przez wody płynące pod lądolodem, np. Hańcza (najgłębsze jezioro Polski), Gopło, Jeziorak. Jeziora morenowe są rozległe i płytkie, mają urozmaiconą linię brzegową z zatokami i wyspami, bo zajmują obniżenia moreny dennej, np. Śniardwy i Mamry. Oczka wytopiskowe to małe, okrągłe jeziorka w zagłębieniach po stopieniu brył martwego lodu. Najwięcej jezior polodowcowych jest na pojezierzach, w zasięgu ostatniego zlodowacenia.

14.Rzeźba lodowców górskich

W epoce lodowcowej w Tatrach i Karkonoszach leżały lodowce górskie. Wyżłobiły one kotły (cyrki) lodowcowe - zagłębienia otoczone stromymi ścianami, w których dziś często leżą jeziora zwane stawami, np. Czarny Staw pod Rysami, Wielki i Mały Staw w Karkonoszach, a także Śnieżne Kotły. Lodowiec spływający w dół przekształcał doliny rzeczne w doliny o kształcie litery U, z szerokim dnem i stromymi zboczami, np. Dolinę Pięciu Stawów Polskich. Na końcach lodowców zostały wały moren, a między kotłami - ostre granie.

15.Rzeka w biegu górnym, środkowym i dolnym

W górnym biegu rzeka płynie szybko po dużym spadku i żłobi dno (erozja wgłębna), tworząc wąską dolinę o kształcie litery V. Dalej coraz silniej podcina brzegi (erozja boczna) i zaczyna kręcić: powstają zakola, czyli meandry. Odcięte meandry zamieniają się w starorzecza. W dolnym biegu nurt zwalnia i rzeka osadza niesiony materiał (akumulacja); przy ujściu może usypać deltę i rozdzielić się na odnogi, jak Wisła na Żuławach Wiślanych - żyznej równinie, której część leży poniżej poziomu morza (depresja).

16.Działalność wiatru: wydmy i less

Wiatr wywiewa piasek z miejsc bez roślin (deflacja) i usypuje go w wydmy. Wydmy ruchome przesuwają się z wiatrem i zasypują las - takie są na Mierzei Łebskiej w Słowińskim Parku Narodowym. Wydma paraboliczna ma ramiona skierowane pod wiatr, bo przytrzymuje je roślinność; barchan ma ramiona skierowane z wiatrem. Wydmy śródlądowe porośnięte lasem są np. w Puszczy Kampinoskiej. Less to żółty pył nawiany przez wiatr w zimnym klimacie epoki lodowcowej; woda łatwo go rozmywa, więc tworzą się w nim wąwozy, a gleby na nim są żyzne.

17.Abrazja i wybrzeże klifowe

Abrazja to niszczenie brzegu przez fale morskie. Fale podcinają podstawę wysokiego brzegu, tworząc wnękę, aż górna część się obrywa - tak powstaje klif, czyli stromy brzeg cofający się w głąb lądu. Wybrzeże klifowe w Polsce występuje np. na wyspie Wolin, w Jastrzębiej Górze, na Rozewiu i w Gdyni Orłowie. Cofający się klif może zagrażać budowlom, czego przykładem są ruiny kościoła w Trzęsaczu. Materiał zabrany z klifu prąd przybrzeżny przenosi wzdłuż brzegu i osadza w innym miejscu.

18.Mierzeja, zalew i jezioro przybrzeżne

Prąd płynący wzdłuż brzegu niesie piasek i odkłada go jako wąski wał - mierzeję. Gdy mierzeja prawie odetnie zatokę od morza, powstaje zalew, połączony z morzem wąską cieśniną, np. Zalew Wiślany za Mierzeją Wiślaną. Gdy zatoka zostanie odcięta całkowicie, powstaje jezioro przybrzeżne, np. Łebsko, Gardno, Jamno. Takie wybrzeże nazywamy mierzejowym - jest niskie i wyrównane, z szerokimi plażami i wydmami. Formą akumulacji morskiej jest też Mierzeja Helska (Półwysep Helski).

19.Piętra roślinności w Tatrach

Temperatura spada średnio o około 0,6°C na każde 100 m wysokości, więc roślinność układa się w piętra. Pogórze to pola uprawne i osady. Regiel dolny porasta las mieszany z bukiem, jodłą i świerkiem, a regiel górny - bór świerkowy. Wyżej rośnie kosodrzewina, czyli karłowata, płożąca się sosna. Piętro hal to niskie trawy, krzewinki i kwiaty, dawniej wypasane przez owce. Najwyżej leży piętro turni - nagie skały z porostami i mchami. Piętrowość w górach przypomina strefowość roślinności od równika ku biegunom.

20.Gleby Polski i ich przydatność rolnicza

Najżyźniejsze są czarnoziemy, powstałe na lessach (np. w okolicach Hrubieszowa), oraz mady w dolinach rzek i na Żuławach Wiślanych, tworzone z mułu osadzanego przez wylewy rzek. Żyzne są też czarne ziemie na Kujawach. Rędziny powstają na skałach wapiennych. Bardzo częste w Polsce są gleby bielicowe i rdzawe na piaskach polodowcowych - ubogie i kwaśne, nadają się pod żyto, ziemniaki i las. Gleby brunatne i płowe mają średnią przydatność. Od gleby zależy dobór upraw: pszenica i buraki cukrowe potrzebują gleb żyznych.

21.Formy ochrony przyrody w Polsce

Park narodowy chroni cały obszar o wyjątkowej przyrodzie i krajobrazie; ma własną dyrekcję, a zwiedzać go można tylko wyznaczonymi szlakami. Rezerwat przyrody chroni mniejszy obszar z cennym ekosystemem, gatunkami lub tworami przyrody. Park krajobrazowy chroni krajobraz razem z działalnością człowieka - można tam mieszkać i gospodarować. Obszary Natura 2000 to europejska sieć ochrony siedlisk i ptaków. Pomnik przyrody to pojedynczy obiekt, np. stare drzewo lub duży głaz narzutowy. Ochrona gatunkowa obejmuje rzadkie rośliny, zwierzęta i grzyby.

22.Parki narodowe w górach i na wyżynach

Tatrzański - krajobraz wysokogórski, piętra roślinności, kozica i świstak. Karkonoski - kotły polodowcowe i Śnieżka. Gór Stołowych - piaskowcowe labirynty skalne. Pieniński - wapienne skałki (Trzy Korony) i przełom Dunajca, czyli odcinek, w którym rzeka przecina pasmo górskie wąską, głęboką doliną. Bieszczadzki - połoniny i duże drapieżniki: niedźwiedź, wilk, ryś. Babiogórski - wyraźne piętra roślinności na Babiej Górze. Ojcowski - najmniejszy, z wapiennymi ostańcami i jaskiniami. Świętokrzyski - gołoborza i lasy jodłowe.

23.Parki narodowe na nizinach, pojezierzach i nad morzem

Słowiński - ruchome wydmy na Mierzei Łebskiej oraz jeziora przybrzeżne Łebsko i Gardno. Woliński - klif na wyspie Wolin i zagroda żubrów. Białowieski - fragment Puszczy Białowieskiej o cechach lasu pierwotnego, ostoja żubra, wpisany na Listę UNESCO. Biebrzański - największy w Polsce, chroni bagna i torfowiska w dolinie Biebrzy, ostoja łosia i ptaków wodno-błotnych. Kampinoski - pod Warszawą, wydmy śródlądowe porośnięte borem i bagna między nimi, jego symbolem jest łoś. Narwiański - Narew płynąca wieloma korytami. Wigierski - jezioro Wigry.

24.Lista Światowego Dziedzictwa UNESCO w Polsce

UNESCO wpisuje na Listę Światowego Dziedzictwa miejsca o wyjątkowej wartości dla całej ludzkości - kulturowe i przyrodnicze. Wśród pierwszych obiektów na świecie znalazły się Stare Miasto w Krakowie i kopalnia soli w Wieliczce. Na liście są też m.in.: Stare Miasto w Warszawie (odbudowane po zniszczeniach II wojny światowej), Zamość - renesansowe miasto idealne, średniowieczny Toruń, zamek krzyżacki w Malborku, Auschwitz-Birkenau, Hala Stulecia we Wrocławiu, drewniane kościoły Małopolski oraz przyrodnicza Puszcza Białowieska.

25.Gęstość zaludnienia

Gęstość zaludnienia mówi, ile osób przypada średnio na $1~\mathrm{km^2}$ powierzchni: $G = \frac{L}{P}$, gdzie $L$ - liczba ludności, $P$ - powierzchnia w $\mathrm{km^2}$. Wynik podajemy w $\mathrm{os./km^2}$. Przykład: gmina o powierzchni $200~\mathrm{km^2}$ i 30 000 mieszkańców ma gęstość $\frac{30\,000}{200} = 150~\mathrm{os./km^2}$. To wartość średnia: ludzie skupiają się w miastach i przy drogach, a lasy czy bagna są prawie puste. Uważaj na kolejność: ludność dzielimy przez powierzchnię, nie odwrotnie.

26.Przyrost naturalny i jego współczynnik

Przyrost naturalny to różnica między liczbą urodzeń żywych ($U$) a liczbą zgonów ($Z$) w danym roku. Gdy zgonów jest więcej niż urodzeń, przyrost jest ujemny (ubytek naturalny). Aby porównać obszary o różnej liczbie ludności ($L$), liczymy współczynnik w promilach (‰), czyli na 1000 mieszkańców: $W_{pn} = \frac{U - Z}{L} \cdot 1000$. Tak samo liczy się współczynnik urodzeń $\frac{U}{L} \cdot 1000$ i zgonów $\frac{Z}{L} \cdot 1000$. Przykład: 400 urodzeń, 500 zgonów, 50 000 mieszkańców: $\frac{400 - 500}{50\,000} \cdot 1000 = -2$ ‰.

27.Saldo migracji i przyrost rzeczywisty

Saldo migracji to różnica między napływem ludności na dany obszar (imigracja) a odpływem z niego (emigracja): $S = I - E$. Przyrost rzeczywisty pokazuje, jak naprawdę zmieniła się liczba ludności: $P_r = P_n + S$, czyli przyrost naturalny plus saldo migracji. Tak samo dodaje się współczynniki w promilach. Przykład: współczynnik przyrostu naturalnego $-2$ ‰ i salda migracji $+5$ ‰ dają przyrost rzeczywisty $-2 + 5 = 3$ ‰ - liczba ludności rośnie, choć zgonów jest więcej niż urodzeń.

28.Współczynnik urbanizacji

Współczynnik urbanizacji to odsetek ludności mieszkającej w miastach: $W_u = \frac{L_m}{L} \cdot 100\%$, gdzie $L_m$ - liczba mieszkańców miast, $L$ - liczba wszystkich mieszkańców. Przykład: powiat ma 80 000 mieszkańców, a w miastach mieszka 20 000, więc $W_u = \frac{20\,000}{80\,000} \cdot 100\% = 25\%$ - obszar ma charakter głównie wiejski. Urbanizacja to proces rozwoju miast: rośnie ich liczba i obszar, a miejski styl życia upowszechnia się także na wsi.

29.Piramida wieku i płci, dzietność i starzenie się społeczeństwa

Piramida wieku i płci to wykres pokazujący, ilu jest mężczyzn (zwykle po lewej) i kobiet (po prawej) w kolejnych grupach wieku. Szeroka podstawa oznacza dużo dzieci - społeczeństwo młode. Wąska podstawa i szeroka górna część oznaczają społeczeństwo starzejące się. Współczynnik dzietności to średnia liczba dzieci, które rodzi kobieta w ciągu życia; do zastępowalności pokoleń potrzeba co najmniej około 2,1. Starzenie się wynika z niskiej dzietności i wydłużania życia; skutek to więcej emerytów, a mniej osób w wieku produkcyjnym.

30.Migracje i strefa podmiejska dużego miasta

Migracja to przemieszczanie się ludzi połączone ze zmianą miejsca zamieszkania. Emigracja to wyjazd z kraju, imigracja - przyjazd do kraju, reemigracja - powrót. Przyczyny bywają ekonomiczne (praca, zarobki), rodzinne, edukacyjne lub polityczne. Gdy młodzi wyjeżdżają ze wsi do miast, na wsi przybywa ludzi starszych. Wokół dużych miast, np. Warszawy i Krakowa, rośnie strefa podmiejska: mieszkańcy przenoszą się do domów pod miastem (suburbanizacja) i codziennie dojeżdżają do pracy, co powoduje korki i rozwój transportu podmiejskiego.

31.Mniejszości narodowe i etniczne w Polsce

Mniejszość narodowa to grupa obywateli Polski utożsamiająca się z narodem, który ma własne państwo: Białorusini, Czesi, Litwini, Niemcy, Ormianie, Rosjanie, Słowacy, Ukraińcy i Żydzi. Mniejszość etniczna nie ma własnego państwa: Karaimi, Łemkowie, Romowie i Tatarzy. Kaszubi posługują się językiem regionalnym - kaszubskim. Mniejszości mieszkają często przy granicach, np. Niemcy na Opolszczyźnie, a Białorusini i Litwini na Podlasiu. Na tle Europy Polska ma małe zróżnicowanie narodowościowe i jest w większości katolicka.

32.Sektory gospodarki i przemiany po 1989 r.

Sektor I (rolniczy) to rolnictwo, leśnictwo i rybactwo; sektor II (przemysłowy) - przemysł i budownictwo; sektor III (usługowy) - np. handel, transport, edukacja, ochrona zdrowia, turystyka. W krajach rozwiniętych większość ludzi pracuje w usługach. Po 1989 r. gospodarka Polski przeszła z centralnie planowanej na rynkową. Zamykano nierentowne kopalnie, huty i zakłady włókiennicze (konurbacja katowicka, aglomeracja łódzka), co dało bezrobocie, ale potem rozwinęły się nowe branże, np. motoryzacja i usługi, a stare fabryki rewitalizowano.

33.Źródła energii odnawialne i nieodnawialne

Nieodnawialne źródła energii to paliwa kopalne: węgiel kamienny, węgiel brunatny, ropa naftowa i gaz ziemny, a także paliwa jądrowe, np. uran. Ich zasoby są ograniczone. Spalanie paliw kopalnych emituje dwutlenek węgla, a zależnie od paliwa i sposobu spalania także inne zanieczyszczenia. Elektrownia Bełchatów w województwie łódzkim wykorzystuje węgiel brunatny z pobliskiej kopalni odkrywkowej. Odnawialne źródła energii (OZE) to wiatr, Słońce, woda, biomasa i ciepło wnętrza Ziemi. Elektrownie wiatrowe, słoneczne i wodne podczas pracy nie emitują zanieczyszczeń do powietrza. Spalanie biomasy powoduje emisje, choć biomasa może się odnawiać dzięki wzrostowi roślin.

34.Energia wiatru i Słońca

Elektrownie wiatrowe zamieniają ruch powietrza w prąd elektryczny. Najlepsze warunki mają otwarte tereny z silnymi i częstymi wiatrami - wybrzeże i pojezierza, zwłaszcza w województwach pomorskim i zachodniopomorskim, a także obszary morskie Bałtyku. Energię Słońca wykorzystują panele fotowoltaiczne, które wytwarzają prąd, oraz kolektory słoneczne, które podgrzewają wodę. Wada obu źródeł: produkcja zależy od pogody i pory dnia, więc potrzebne są magazyny energii albo elektrownie rezerwowe. Wiatraki zmieniają też krajobraz i bywają hałaśliwe.

35.Energia wody, biomasy i wnętrza Ziemi

Elektrownie wodne wykorzystują spadek wody, zwykle przy zaporach, np. w Solinie na Sanie; nizinna Polska ma do tego słabe warunki. Elektrownia szczytowo-pompowa działa jak magazyn energii: gdy prądu jest za dużo, pompuje wodę do górnego zbiornika, a w godzinach największego zapotrzebowania spuszcza ją przez turbiny (np. Żarnowiec). Biomasa to drewno, słoma i rośliny energetyczne spalane w elektrowniach i ciepłowniach, a w biogazowniach z odpadów powstaje biogaz. Energia geotermalna to ciepło gorących wód podziemnych - na Podhalu ogrzewa domy i baseny termalne.

36.Unia Europejska - powstanie i członkostwo Polski

Unia Europejska to związek państw europejskich współpracujących gospodarczo i politycznie. Zaczęło się od Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali (1951) i Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej (traktaty rzymskie, 1957). Unię Europejską utworzył traktat z Maastricht podpisany w 1992 r. Polska należy do UE od 1 maja 2004 r. Jednolity rynek opiera się na czterech swobodach przepływu: towarów, usług, kapitału i osób. W strefie Schengen zniesiono kontrole na granicach wewnętrznych (Polska od 2007 r.). Fundusze unijne pomagają wyrównywać poziom rozwoju regionów.

37.Instytucje Unii Europejskiej i ich siedziby

Komisja Europejska (Bruksela) przygotowuje projekty prawa i pilnuje jego przestrzegania. Rada Unii Europejskiej, złożona z ministrów państw członkowskich, razem z Parlamentem Europejskim uchwala prawo. Parlament Europejski wybierają bezpośrednio obywatele; sesje plenarne odbywa głównie w Strasburgu. Rada Europejska to szefowie państw i rządów. Trybunał Sprawiedliwości UE ma siedzibę w Luksemburgu, a Europejski Bank Centralny - we Frankfurcie nad Menem. W Warszawie działa agencja UE Frontex, która wspiera ochronę granic zewnętrznych Unii.

38.NATO - Sojusz Północnoatlantycki

NATO to sojusz wojskowo-polityczny państw Europy i Ameryki Północnej, utworzony w 1949 r. na mocy traktatu podpisanego w Waszyngtonie. Kwatera główna mieści się w Brukseli. Najważniejszy jest artykuł 5: zbrojna napaść na jedno państwo członkowskie jest traktowana jak napaść na wszystkie, a sojusznicy udzielają mu pomocy (zasada kolektywnej obrony). Polska wstąpiła do NATO 12 marca 1999 r., razem z Czechami i Węgrami. NATO nie ma wspólnej waluty ani wspólnego rynku - to sprawy Unii Europejskiej.

39.ONZ - Organizacja Narodów Zjednoczonych

ONZ powstała w 1945 r., po II wojnie światowej, aby utrzymywać pokój i bezpieczeństwo, rozwijać współpracę państw i chronić prawa człowieka. Siedziba główna jest w Nowym Jorku, a Polska jest jednym z państw założycielskich. W Zgromadzeniu Ogólnym każde państwo ma jeden głos. Rada Bezpieczeństwa odpowiada za pokój; jej stali członkowie z prawem weta to USA, Rosja, Chiny, Francja i Wielka Brytania. Organizacje wyspecjalizowane to np. UNESCO (edukacja, nauka, kultura - Paryż), WHO (zdrowie - Genewa), FAO (wyżywienie i rolnictwo - Rzym).

40.Województwo mazowieckie

Mazowieckie to największe powierzchnią województwo Polski, położone w środkowo-wschodniej części kraju, głównie na Nizinie Mazowieckiej. Płyną przez nie Wisła, Narew, Bug, Pilica i Bzura. Stolicą jest Warszawa - stolica Polski, ośrodek usług, nauki, kultury i siedzib firm, z odbudowanym Starym Miastem z Listy UNESCO. Inne ważne miasta to Radom, Płock (przemysł rafineryjny i petrochemiczny) i Siedlce. Pod Warszawą leży Kampinoski Park Narodowy, wokół Grójca rozwinęło się sadownictwo, a Kurpie słyną z wycinanek i palm wielkanocnych.