Mazowiecki Konkurs o Zdrowiu „Pod opieką Higiei” - skóra i pierwsza pomoc

1.Funkcje skóry

Skóra to największy narząd człowieka. Chroni przed urazami, drobnoustrojami, utratą wody i promieniowaniem UV; uczestniczy w termoregulacji (pocenie się, zmiana szerokości naczyń); wydala z potem wodę, sole mineralne i mocznik; odbiera bodźce dotyku, ucisku, bólu, ciepła i zimna; pod wpływem promieni słonecznych wytwarza witaminę D; magazynuje tłuszcz w tkance podskórnej. Składa się z trzech warstw: naskórka, skóry właściwej i tkanki podskórnej.

2.Naskórek

Naskórek to zewnętrzna warstwa skóry zbudowana z nabłonka wielowarstwowego płaskiego rogowaciejącego. Nie ma naczyń krwionośnych - odżywia się dzięki substancjom ze skóry właściwej. W najgłębszej warstwie podstawnej komórki stale się dzielą, a melanocyty wytwarzają barwnik melaninę. Komórki przesuwają się ku powierzchni, wypełniają keratyną i obumierają, tworząc warstwę rogową, która chroni przed drobnoustrojami i utratą wody, a potem się złuszcza. Naskórek odnawia się mniej więcej co miesiąc.

3.Skóra właściwa

Skóra właściwa leży pod naskórkiem i jest zbudowana z tkanki łącznej z włóknami kolagenowymi (wytrzymałość) i sprężystymi (elastyczność). Znajdują się w niej naczynia krwionośne i limfatyczne, zakończenia nerwowe i receptory (dotyku, ucisku, bólu, ciepła i zimna), gruczoły potowe i łojowe, mieszki włosowe oraz mięśnie przywłosowe, których skurcz stawia włosy - to „gęsia skórka”. Z wiekiem i pod wpływem UV włókien ubywa, a skóra traci jędrność.

4.Tkanka podskórna

Tkanka podskórna to najgłębsza warstwa skóry, zbudowana głównie z tkanki tłuszczowej. Izoluje organizm przed utratą ciepła, magazynuje energię w postaci tłuszczu, amortyzuje uderzenia i chroni głębiej położone narządy, a także łączy skórę z mięśniami. Jej grubość zależy od miejsca na ciele, płci, wieku i sposobu odżywiania.

5.Wytwory skóry: włosy, paznokcie, gruczoły

Włosy i paznokcie zbudowane są z keratyny. Włosy chronią (np. brwi i rzęsy przed potem i kurzem, włosy na głowie przed słońcem i utratą ciepła), a paznokcie chronią opuszki palców i ułatwiają chwytanie drobnych przedmiotów. Gruczoły potowe wydzielają pot, który chłodzi ciało i usuwa wodę, sole i mocznik. Gruczoły łojowe, uchodzące do mieszków włosowych, wydzielają łój, który natłuszcza skórę i włosy, chroniąc je przed wysychaniem.

6.Udział skóry w termoregulacji

Skóra pomaga utrzymać stałą temperaturę ciała. W upale lub podczas wysiłku naczynia krwionośne skóry się rozszerzają (skóra czerwienieje i oddaje więcej ciepła), a gruczoły potowe wydzielają więcej potu - jego parowanie chłodzi ciało. Na zimnie naczynia skóry się zwężają (skóra blednie i mniej ciepła ucieka), pocenie się zmniejsza, kurczą się mięśnie przywłosowe, a drżenie mięśni wytwarza ciepło. Steruje tym ośrodek termoregulacji w podwzgórzu.

7.Melanina, opalenizna i witamina D

Melanina to barwnik wytwarzany przez melanocyty naskórka, który pochłania promieniowanie UV i chroni jądra komórek przed uszkodzeniem. Opalenizna to reakcja obronna skóry: po działaniu UV melanocyty wytwarzają więcej melaniny - skóra ciemnieje, bo już została podrażniona, więc „zdrowa opalenizna” nie istnieje. Pod wpływem promieniowania UVB w skórze powstaje też witamina D, potrzebna do wchłaniania wapnia i budowy kości; nie trzeba się w tym celu opalać.

8.Promieniowanie UV i ochrona przed słońcem

Promieniowanie UVB działa głównie na naskórek i wywołuje oparzenia słoneczne. UVA wnika głębiej, niszczy włókna kolagenowe, przyspiesza starzenie skóry i przechodzi przez szyby. Oba rodzaje uszkadzają materiał genetyczny komórek i sprzyjają nowotworom skóry, w tym czerniakowi. Ochrona: unikanie słońca w godzinach okołopołudniowych (ok. 11-15), cień, nakrycie głowy, odzież, okulary z filtrem UV, krem z wysokim filtrem ponawiany co ok. 2 godziny i po kąpieli. Osobom poniżej 18 lat nie wolno korzystać z solarium.

9.Czynniki zewnętrzne szkodzące skórze

Na skórę wpływają: promieniowanie UV (oparzenia, przebarwienia, starzenie, nowotwory), mróz i wiatr (przesuszenie, pękanie, odmrożenia), wysoka temperatura (oparzenia), wilgoć i nieprzewiewne obuwie (grzybice, odparzenia), detergenty i chemikalia (podrażnienia, alergie kontaktowe, oparzenia chemiczne), dym tytoniowy (gorsze ukrwienie i szybsze starzenie skóry), zanieczyszczenia powietrza, urazy mechaniczne (otarcia, odciski, rany), drobnoustroje i pasożyty. Stan skóry zależy też od diety, snu i nawodnienia.

10.Higiena skóry nastolatka

W okresie dojrzewania hormony pobudzają gruczoły potowe i łojowe. Pot rozkładany przez bakterie nabiera nieprzyjemnego zapachu, a nadmiar łoju sprzyja trądzikowi. Zasady: codzienny prysznic i dokładne osuszanie skóry, zwłaszcza między palcami stóp; mycie twarzy rano i wieczorem łagodnym środkiem; antyperspirant lub dezodorant; codzienna zmiana bielizny i skarpet; przewiewne ubrania i obuwie; własny ręcznik; nawilżanie suchej skóry; krótkie, czyste paznokcie; ochrona przed słońcem.

11.Trądzik młodzieńczy

Trądzik młodzieńczy to choroba gruczołów łojowych, częsta w okresie dojrzewania. Hormony płciowe zwiększają wydzielanie łoju, który razem ze złuszczonymi komórkami zatyka ujścia mieszków włosowych - powstają zaskórniki. Rozwijające się w nich bakterie wywołują stan zapalny - grudki i krosty. Pomaga delikatne mycie twarzy dwa razy dziennie i kosmetyki, które nie zatykają porów. Nie należy wyciskać zmian, bo bakterie wnikają głębiej i zostają blizny. Przy nasilonym trądziku warto zgłosić się do dermatologa.

12.Choroby skóry i ich profilaktyka

Zakaźne choroby skóry to m.in. kurzajki (brodawki, wirus brodawczaka), opryszczka wargowa (wirus opryszczki), liszajec zakaźny (bakterie), grzybice, świerzb (pasożytniczy roztocz) i wszawica. Chronią przed nimi higiena, własny ręcznik, klapki na basenie i nieużywanie cudzych rzeczy osobistych. Niezakaźne są np. atopowe zapalenie skóry (sucha, swędząca skóra, wymaga nawilżania i unikania czynników drażniących), łuszczyca i trądzik - nie można się nimi zarazić. Nowe lub zmieniające się zmiany skórne powinien obejrzeć dermatolog.

13.Czerniak

Czerniak to złośliwy nowotwór skóry, który rozwija się z melanocytów - komórek wytwarzających barwnik. Może powstać w istniejącym znamieniu (pieprzyku) albo na niezmienionej skórze, także w miejscach nieopalanych. Szybko rośnie i wcześnie daje przerzuty, ale wykryty wcześnie, gdy jest płytki, zwykle można go wyleczyć, usuwając chirurgicznie. Czynniki ryzyka: oparzenia słoneczne, zwłaszcza w dzieciństwie, solarium, jasna karnacja, piegi, jasne lub rude włosy, liczne znamiona i czerniak w rodzinie.

14.Alfabet czerniaka ABCDE

Alfabet ABCDE pomaga rozpoznać niepokojące znamię. A - asymetria: połówki znamienia nie są do siebie podobne. B - brzegi: nieregularne, postrzępione, zatarte. C - kolor: nierównomierny, kilka barw (brązowa, czarna, czerwona, niebieskawa, biaława). D - duża średnica: powyżej ok. 6 mm. E - ewolucja: znamię zmienia wielkość, kształt, kolor lub wyniosłość, swędzi albo krwawi. Znamię z choćby jedną z tych cech powinien obejrzeć dermatolog.

15.Samobadanie skóry i kontrola znamion

Skórę warto oglądać mniej więcej raz w miesiącu, w dobrym świetle, z pomocą lustra lub drugiej osoby - całe ciało, także plecy, skórę głowy, podeszwy stóp, przestrzenie między palcami i paznokcie. Znamiona sprawdza się według alfabetu ABCDE i szuka się „brzydkiego kaczątka” - znamienia, które wygląda inaczej niż pozostałe. Niepokojące zmiany dermatolog ogląda w dermatoskopie, który powiększa i podświetla znamię. Dzięki temu czerniaka można wykryć wcześnie.

16.Pierwsza pomoc - obowiązek i łańcuch przeżycia

Pierwsza pomoc to czynności wykonywane na miejscu zdarzenia, zanim przyjadą służby ratunkowe. W Polsce każdy ma prawny obowiązek udzielić pomocy osobie w niebezpieczeństwie utraty życia lub zdrowia, jeśli może to zrobić bez narażania siebie; wezwanie pomocy też jest pomocą. Łańcuch przeżycia przy zatrzymaniu krążenia ma cztery ogniwa: wczesne rozpoznanie i wezwanie pomocy, wczesną resuscytację, wczesną defibrylację (AED) oraz opiekę medyczną po przywróceniu krążenia.

17.Bezpieczeństwo na miejscu zdarzenia

Zanim podejdziesz do poszkodowanego, oceń bezpieczeństwo swoje, poszkodowanego i świadków: ruch uliczny, ogień, dym, prąd, gaz, woda, niestabilna konstrukcja lub agresywne osoby i zwierzęta. Przy wypadku drogowym dorośli zabezpieczają miejsce zdarzenia. Rękawiczki jednorazowe ograniczają kontakt z krwią. Nie przemieszczaj poszkodowanego bez potrzeby. Zmień jego położenie, jeśli wymaga tego bezpieczeństwo, udrożnienie dróg oddechowych lub resuscytacja. (podpowiedź: Najpierw Twoje bezpieczeństwo.)

18.Numery alarmowe i zgłoszenie

112 - europejski numer alarmowy (pogotowie, straż, policja), 999 - pogotowie ratunkowe, 998 - straż pożarna, 997 - policja. Dyspozytorowi spokojnie podaj: co się stało, gdzie dokładnie (adres, charakterystyczne miejsca), ile osób jest poszkodowanych, czy są przytomne i czy oddychają, jakiej pomocy udzielono oraz swoje imię i numer telefonu. Nie rozłączaj się pierwszy - dyspozytor może zadać pytania i poprowadzić cię przez udzielanie pomocy. Najlepiej rozmawiać przez głośnik, mając wolne ręce.

19.Ocena przytomności i oddechu

Podejdź do poszkodowanego, delikatnie potrząśnij go za ramiona i głośno zapytaj: „Czy wszystko w porządku?”. Jeśli reaguje, zostaw go w zastanej pozycji, ustal, co się stało, i w razie potrzeby wezwij pomoc. Jeśli nie reaguje, zawołaj o pomoc, odwróć go na plecy i udrożnij drogi oddechowe: rękę połóż na czole i odchyl głowę, palcami drugiej ręki unieś żuchwę. Nie dłużej niż 10 sekund patrz, czy klatka piersiowa się unosi, słuchaj i wyczuwaj oddech. Rzadkie, chrapliwe westchnienia to nie jest prawidłowy oddech.

20.Pozycja bezpieczna

Pozycję bezpieczną (boczną ustaloną) stosuje się u osoby nieprzytomnej, która oddycha prawidłowo. Ułożenie na boku, z głową odchyloną do tyłu, zapobiega zapadaniu się języka i pozwala wypłynąć z ust wymiocinom lub krwi, więc drogi oddechowe pozostają drożne. Po ułożeniu trzeba wezwać pomoc (112), okryć poszkodowanego i stale sprawdzać, czy oddycha. Jeśli przestanie oddychać prawidłowo, należy odwrócić go na plecy i rozpocząć resuscytację.

21.Nagłe zatrzymanie krążenia (NZK)

Nagłe zatrzymanie krążenia to ustanie skutecznej pracy serca: krew przestaje płynąć, a mózg bez tlenu zaczyna obumierać już po kilku minutach. Rozpoznaje się je, gdy poszkodowany jest nieprzytomny i nie oddycha prawidłowo. Przyczynami mogą być zawał serca, groźne zaburzenia rytmu (np. migotanie komór), utonięcie, porażenie prądem, zadławienie, ciężki uraz czy wychłodzenie. Trzeba natychmiast wezwać pomoc (112), zacząć resuscytację krążeniowo-oddechową (RKO) i jak najszybciej użyć AED.

22.Resuscytacja krążeniowo-oddechowa dorosłego

Poszkodowany leży na plecach na twardym podłożu. Nadgarstek jednej dłoni połóż na środku klatki piersiowej (dolna połowa mostka), drugą dłoń na niej. Ręce wyprostowane w łokciach, barki pionowo nad mostkiem. Uciskaj na głębokość 5-6 cm w tempie 100-120 razy na minutę, pozwalając klatce w pełni się unieść. Po 30 uciśnięciach wykonaj 2 wdechy ratownicze (odchylona głowa, zaciśnięty nos, każdy wdech ok. 1 sekundy). Powtarzaj cykl 30:2 bez przerw. Kto nie potrafi robić wdechów, wykonuje same uciśnięcia.

23.AED - automatyczny defibrylator zewnętrzny

AED to urządzenie, które samo analizuje rytm serca i w razie potrzeby wykonuje wyładowanie elektryczne przerywające migotanie komór - chaotyczne drganie serca, które nie pompuje krwi. Może go użyć każdy, bo wydaje polecenia głosowe. Oznacza się go zielonym znakiem z sercem i błyskawicą. Po włączeniu przyklej elektrody do nagiej klatki piersiowej zgodnie z rysunkiem (pod prawym obojczykiem i na lewym boku pod pachą). Podczas analizy i wyładowania nikt nie dotyka poszkodowanego, a zaraz potem wraca się do RKO.

24.Resuscytacja dziecka

U dzieci zatrzymanie krążenia wynika najczęściej z niedotlenienia, np. po zadławieniu lub podtopieniu, dlatego resuscytację zaczyna się od 5 wdechów ratowniczych. Klatkę piersiową uciska się na głębokość około jednej trzeciej jej wymiaru (u niemowlęcia ok. 4 cm, u starszego dziecka ok. 5 cm), w tempie 100-120 razy na minutę. AED można użyć także u dzieci. Ratownik, który zna tylko sposób postępowania u dorosłych, powinien go zastosować - działanie jest zawsze lepsze niż bezczynność.

25.Pierwsza pomoc przy zawale serca

Zawał można podejrzewać, gdy ktoś ma silny, gniotący lub piekący ból za mostkiem trwający dłużej niż kilka minut, często promieniujący do lewej ręki, żuchwy lub pleców, z dusznością, zimnymi potami i lękiem. Natychmiast wezwij pomoc (112). Posadź lub ułóż chorego w wygodnej pozycji, zwykle półsiedzącej, rozluźnij ciasne ubranie, uspokój go i nie pozwalaj mu chodzić ani się wysilać. Leki można podać tylko zgodnie z poleceniem dyspozytora. Obserwuj przytomność i oddech; jeśli ustaną, rozpocznij RKO i poproś o AED.

26.Pierwsza pomoc przy udarze mózgu

Objawy udaru (UDAR: opadnięty kącik ust, osłabienie ręki, zaburzenia mowy) wymagają natychmiastowego wezwania pomocy (112). Zapamiętaj lub zapisz godzinę pojawienia się objawów - od czasu, jaki upłynął, zależy sposób leczenia w szpitalu. Ułóż chorego wygodnie, z lekko uniesioną głową, uspokój go i nie zostawiaj samego. Nie podawaj jedzenia, picia ani leków, bo udar może zaburzyć połykanie. Jeśli straci przytomność, ale oddycha, ułóż go w pozycji bezpiecznej; jeśli nie oddycha - rozpocznij RKO.

27.Stopnie oparzeń

Oparzenie I stopnia obejmuje naskórek: skóra jest zaczerwieniona, obrzęknięta i bolesna (np. typowe oparzenie słoneczne). II stopnia sięga skóry właściwej: pojawiają się pęcherze wypełnione płynem i silny ból. III stopnia to zniszczenie całej grubości skóry: skóra jest biała, szara, brunatna lub zwęglona, a ból bywa słabszy, bo zniszczone są zakończenia nerwowe. W najcięższych oparzeniach uszkodzone są też głębsze tkanki - mięśnie i kości. Groźna jest też duża powierzchnia oparzenia, nawet płytkiego.

28.Pierwsza pomoc przy oparzeniu termicznym

Przerwij działanie ciepła (odsuń od źródła, ugaś płonące ubranie). Jak najszybciej chłódź oparzone miejsce chłodną, bieżącą wodą przez co najmniej 20 minut - nie lodem. Zdejmij biżuterię i zegarek, zanim pojawi się obrzęk, ale nie odrywaj ubrania przyklejonego do skóry. Nie przekłuwaj pęcherzy i nie smaruj oparzenia tłuszczem, masłem, kremem ani pastą. Przykryj je luźno jałowym opatrunkiem. Przy dużym oparzeniu, oparzeniu twarzy, dłoni, krocza lub dróg oddechowych oraz u małych dzieci wezwij pomoc (112).

29.Oparzenia chemiczne i porażenie prądem

Przy oparzeniu chemicznym (np. środkiem do czyszczenia, kwasem, wapnem) zdejmij skażone ubranie, chroniąc własne ręce, i długo spłukuj skórę dużą ilością bieżącej wody; suchą substancję, np. wapno, najpierw strzep. Nie próbuj neutralizować substancji innymi środkami. Oko płucz wodą od strony nosa w stronę ucha. Przy porażeniu prądem najpierw odłącz źródło zasilania (wyłącz bezpieczniki), dopiero potem dotykaj poszkodowanego. Oparzenie prądem zawsze wymaga oceny lekarza, bo uszkodzenia wewnątrz ciała bywają rozległe.

30.Odmrożenia - stopnie i objawy

Odmrożenie to uszkodzenie tkanek przez zimno, najczęściej palców rąk i stóp, nosa, uszu i policzków. Sprzyjają mu wiatr, wilgoć, ciasne buty, bezruch i wyczerpanie. I stopień: skóra najpierw blednie, potem jest zaczerwieniona, obrzęknięta, mrowi i boli. II stopień: pojawiają się pęcherze z płynem. III stopień: martwica skóry i tkanek pod nią - skóra jest sina lub czarna, twarda i bez czucia. W najcięższych odmrożeniach martwica obejmuje także mięśnie i kości.

31.Pierwsza pomoc przy odmrożeniu

Przenieś poszkodowanego do ciepłego miejsca, zdejmij mokre ubranie, biżuterię i ciasne obuwie. Odmrożone miejsce ogrzewaj stopniowo - ciepłem własnego ciała (np. dłonie pod pachami) lub w wodzie o temperaturze zbliżonej do temperatury ciała. Nie nacieraj śniegiem, nie masuj i nie pocieraj, bo zmrożone tkanki łatwo uszkodzić; nie ogrzewaj przy piecu czy ognisku. Nie przekłuwaj pęcherzy, osłoń je jałowym opatrunkiem. Nie ogrzewaj, jeśli tkanki mogą znowu zamarznąć. Przytomnemu podaj ciepły, słodki napój (bez alkoholu).

32.Wychłodzenie organizmu (hipotermia)

Hipotermia to spadek temperatury wewnątrz ciała poniżej 35°C, np. po wpadnięciu do zimnej wody lub długim przebywaniu na mrozie w mokrym ubraniu. Objawy: silne dreszcze, bladość, zimna skóra, spowolnienie, niezgrabność, senność i splątanie; przy głębokim wychłodzeniu dreszcze ustają, a poszkodowany traci przytomność. Pomoc: przenieś w osłonięte miejsce, zdejmij mokre ubranie, okryj kocem lub folią NRC, przytomnemu podaj ciepły, słodki napój, poruszaj nim delikatnie i wezwij pomoc (112). Alkohol przyspiesza utratę ciepła.

33.Rany i krwotoki

Małą ranę lub otarcie przemyj czystą wodą lub środkiem do odkażania ran i przykryj jałowym opatrunkiem albo plastrem. Przy silnym krwawieniu załóż rękawiczki i mocno uciskaj ranę jałowym opatrunkiem, a potem załóż opatrunek uciskowy; gdy przesiąka, dołóż kolejną warstwę, nie zdejmując poprzedniej. Opaskę uciskową stosuje się tylko przy masywnym krwotoku z kończyny, którego nie da się zatamować uciskiem. Ciała obcego wbitego w ranę nie usuwaj - unieruchom je opatrunkiem. Ważne jest też aktualne szczepienie przeciw tężcowi.

34.Krwawienie z nosa

Posadź poszkodowanego z głową pochyloną do przodu, aby krew wypływała na zewnątrz, a nie spływała do gardła i żołądka. Uciskaj miękką część nosa (skrzydełka) przez 10-15 minut; w tym czasie poszkodowany oddycha ustami. Można przyłożyć zimny okład na nasadę nosa lub kark. Nie odchylaj głowy do tyłu i nie wkładaj niczego do nosa. Jeśli krwawienie nie ustaje mimo ucisku przez ok. 20 minut, jest bardzo obfite albo pojawiło się po urazie głowy, trzeba szukać pomocy medycznej.

35.Użądlenia owadów

Po użądleniu przez pszczołę jak najszybciej usuń żądło, np. podważając je paznokciem, bo woreczek jadowy dalej wprowadza jad; osa i szerszeń żądła nie zostawiają. Przyłóż zimny okład, by zmniejszyć obrzęk i ból. Użądlenie w jamę ustną lub gardło jest groźne, bo obrzęk może zatkać drogi oddechowe - poszkodowany powinien ssać lód, a trzeba wezwać pomoc (112). U osób uczulonych może wystąpić wstrząs anafilaktyczny: duszność, obrzęk twarzy, pokrzywka na całym ciele - wtedy dzwoń 112 i pomóż użyć autostrzykawki z adrenaliną.

36.Ukąszenia: żmija, kleszcz, pies

Żmija zygzakowata to jedyny jadowity wąż w Polsce. Po ukąszeniu poszkodowany powinien leżeć spokojnie, bo ruch przyspiesza rozprzestrzenianie jadu; unieruchom kończynę, zdejmij biżuterię i wezwij pomoc (112). Nie nacinaj rany, nie wysysaj jadu i nie zakładaj opaski uciskowej. Kleszcza usuń jak najszybciej pęsetą, chwytając tuż przy skórze, i obserwuj miejsce przez kilka tygodni. Ranę po ugryzieniu przez psa lub inne zwierzę długo przemywaj wodą z mydłem, opatrz i zgłoś się do lekarza (ryzyko wścieklizny i tężca).

37.Sygnały alarmowe

W Polsce ogłoszenie alarmu to modulowany, czyli wznoszący się i opadający, dźwięk syreny trwający 3 minuty. Odwołanie alarmu to ciągły dźwięk syreny przez 3 minuty. Komunikaty o zagrożeniach nadawane są też w radiu i telewizji, przez głośniki oraz jako alerty SMS na telefony. Po usłyszeniu alarmu trzeba zachować spokój, śledzić komunikaty i wykonywać polecenia służb, np. udać się do schronienia lub ewakuować się.

38.Plecak ewakuacyjny

Plecak ewakuacyjny przygotowuje się zawczasu, by w razie zagrożenia (pożar, powódź, awaria) móc szybko opuścić dom i przetrwać co najmniej 3 doby. Powinien zawierać: wodę pitną i żywność o długim terminie przydatności, apteczkę i stale przyjmowane leki, latarkę i radio na baterie z zapasem baterii, naładowany powerbank, kopie dokumentów, trochę gotówki, ciepłe ubranie na zmianę, koc lub folię NRC, gwizdek, scyzoryk, zapałki, środki higieny, mapę okolicy i listę ważnych numerów telefonów.

39.Pożar - zasady zachowania i ewakuacji

Po zauważeniu pożaru zachowaj spokój, zaalarmuj inne osoby i wezwij straż (112 lub 998). Przy zadymieniu poruszaj się nisko przy podłodze, bo dym i gorące gazy zbierają się pod sufitem; usta i nos zasłoń tkaniną, najlepiej wilgotną. Nie używaj windy. Przed otwarciem drzwi sprawdź wierzchem dłoni, czy nie są gorące; zamykaj za sobą drzwi, co spowalnia rozprzestrzenianie ognia. Idź za znakami ewakuacyjnymi do miejsca zbiórki i nie wracaj po rzeczy. Gdy zapali się ubranie: zatrzymaj się, padnij i tarzaj się po ziemi.

40.Apteczka pierwszej pomocy

Apteczka powinna być w domu, w szkole, w samochodzie i na wycieczce. Podstawowe wyposażenie: rękawiczki jednorazowe, maseczka lub ustnik do wdechów ratowniczych, jałowe gaziki i kompresy, bandaże dziane i elastyczne, plastry z opatrunkiem i bez, chusta trójkątna (do unieruchamiania), folia NRC, nożyczki, opatrunek hydrożelowy na oparzenia, środek do odkażania ran i instrukcja pierwszej pomocy. Apteczkę trzeba regularnie sprawdzać i uzupełniać zużyte lub przeterminowane elementy.