Mazowiecki Konkurs o Zdrowiu „Pod opieką Higiei” - odporność i krążenie

1.Układ odpornościowy - narządy i komórki

Układ odpornościowy chroni organizm przed drobnoustrojami chorobotwórczymi, obcymi substancjami i własnymi nieprawidłowymi komórkami (np. nowotworowymi). Tworzą go: czerwony szpik kostny (powstają w nim wszystkie krwinki), grasica (dojrzewają w niej limfocyty T), węzły chłonne (filtrują chłonkę), śledziona (filtruje krew), migdałki i grudki chłonne w ścianie jelit. Jego komórki to białe krwinki (leukocyty), np. makrofagi i limfocyty, a ważne substancje - przeciwciała.

2.Pierwsza linia obrony - bariery organizmu

Pierwsza linia obrony nie dopuszcza drobnoustrojów do wnętrza ciała. Należą do niej: nieuszkodzona skóra (zrogowaciały naskórek i kwaśny odczyn potu), błony śluzowe i śluz, który zatrzymuje drobnoustroje, rzęski w drogach oddechowych wymiatające śluz, łzy i ślina z lizozymem (enzymem niszczącym ściany bakterii), kwas solny w żołądku oraz pożyteczne bakterie na skórze i w jelitach, które zajmują miejsce chorobotwórczym. Bariery działają tak samo wobec każdego zagrożenia - to część odporności nieswoistej.

3.Odporność nieswoista: fagocytoza, stan zapalny, gorączka

Odporność nieswoista (wrodzona) działa od razu i tak samo wobec każdego intruza. Białe krwinki żerne (np. makrofagi, neutrofile) pochłaniają i trawią drobnoustroje - to fagocytoza. W miejscu zakażenia rozwija się stan zapalny: naczynia się rozszerzają, napływa więcej krwi i białych krwinek, stąd zaczerwienienie, obrzęk, ocieplenie, ból i upośledzenie funkcji. Gorączka utrudnia namnażanie się drobnoustrojów i przyspiesza reakcje obronne.

4.Antygen i przeciwciało

Antygen to cząsteczka, najczęściej białko na powierzchni drobnoustroju lub obcej komórki, którą układ odpornościowy rozpoznaje jako obcą. Przeciwciało (immunoglobulina) to białko wytwarzane przez komórki pochodzące z limfocytów B, które pasuje do konkretnego antygenu jak klucz do zamka. Przeciwciała wiążą antygeny, unieszkodliwiają drobnoustroje i toksyny, zlepiają je i oznaczają do zniszczenia przez komórki żerne.

5.Odporność swoista - limfocyty B i T

Odporność swoista (nabyta) rozwija się po kontakcie z konkretnym antygenem i działa tylko przeciw niemu. Odpowiadają za nią limfocyty. Limfocyty B po rozpoznaniu antygenu przekształcają się w komórki plazmatyczne wytwarzające przeciwciała. Limfocyty T pomocnicze koordynują całą odpowiedź odpornościową, a limfocyty T cytotoksyczne niszczą komórki zakażone wirusami i komórki nowotworowe. Wirus HIV niszczy limfocyty T pomocnicze i prowadzi do AIDS - zespołu nabytego niedoboru odporności.

6.Pamięć immunologiczna

Po pierwszym zetknięciu z antygenem część limfocytów staje się komórkami pamięci, które żyją wiele lat. Odpowiedź pierwotna (przy pierwszym kontakcie) rozwija się kilka dni, dlatego zdążymy zachorować. Odpowiedź wtórna (przy kolejnym kontakcie) jest szybsza i silniejsza, więc drobnoustrój zostaje zniszczony, zanim wywoła chorobę. Dlatego na odrę czy ospę wietrzną choruje się zwykle raz, a szczepienia chronią przez lata. Wirusy grypy szybko się zmieniają, więc pamięć nie zawsze je rozpoznaje.

7.Rodzaje odporności

Odporność czynna - organizm sam wytwarza przeciwciała i komórki pamięci, więc ochrona trwa długo. Odporność bierna - organizm dostaje gotowe przeciwciała, więc działa od razu, ale krótko. Naturalna czynna: po przechorowaniu. Naturalna bierna: przeciwciała od matki przez łożysko i z mlekiem. Sztuczna czynna: po szczepieniu. Sztuczna bierna: po podaniu surowicy z gotowymi przeciwciałami, np. przeciwtężcowej lub przeciwjadowej po ukąszeniu żmii.

8.Szczepionki i odporność zbiorowiskowa

Szczepionka zawiera antygeny drobnoustroju w bezpiecznej postaci: osłabione lub zabite drobnoustroje, ich fragmenty albo unieczynnione toksyny (anatoksyny, np. tężcową). Organizm wytwarza przeciwciała i komórki pamięci bez przechodzenia choroby. Szczepienia obowiązkowe i zalecane określa kalendarz szczepień. Gdy zaszczepiona jest większość ludzi, drobnoustrój nie ma jak się szerzyć - ta odporność zbiorowiskowa chroni też niemowlęta i osoby, których nie można szczepić. Pierwszą szczepionkę, przeciw ospie, opracował Edward Jenner.

9.Alergia

Alergia to nadmierna, szkodliwa reakcja układu odpornościowego na substancję zwykle nieszkodliwą - alergen, np. pyłki roślin, roztocza kurzu domowego, sierść zwierząt, orzeszki ziemne, jad owadów. Objawy: katar, kichanie, łzawienie oczu, pokrzywka, świąd, napady duszności (astma), biegunka. Najgroźniejszy jest wstrząs anafilaktyczny - gwałtowny spadek ciśnienia, obrzęk gardła i duszność - stan zagrożenia życia, w którym trzeba wezwać pomoc (112). Alergia nie jest zaraźliwa; podstawą jest unikanie alergenu.

10.Choroby zakaźne i drogi zakażenia

Choroby zakaźne wywołują drobnoustroje chorobotwórcze (patogeny): wirusy, bakterie, grzyby i pasożyty, przenoszone z człowieka na człowieka, ze zwierząt lub ze środowiska. Drogi zakażenia: kropelkowa (kaszel, kichanie - grypa, ospa wietrzna), pokarmowa (brudne ręce, skażona żywność i woda - salmonelloza, WZW typu A), kontaktowa (dotyk, wspólne ręczniki - grzybice, świerzb), przez krew (igły, narzędzia - WZW typu B i C, HIV), płciowa oraz przez wektory, np. kleszcze i komary.

11.Wirus a bakteria

Wirus nie ma budowy komórkowej: to materiał genetyczny (DNA lub RNA) w białkowej otoczce. Sam się nie odżywia ani nie rozmnaża - namnaża się tylko wewnątrz żywej komórki gospodarza, którą często przy tym niszczy. Bakteria to samodzielna komórka bez jądra komórkowego (organizm prokariotyczny), większa od wirusa, która odżywia się i dzieli. Antybiotyki działają tylko na bakterie; na niektóre wirusy są leki przeciwwirusowe, a przed wieloma chronią szczepienia.

12.Choroby wirusowe

Wirusy wywołują m.in.: grypę i przeziębienie (droga kropelkowa), odrę, świnkę, różyczkę i ospę wietrzną (choroby wieku dziecięcego, przed którymi chronią szczepienia), wirusowe zapalenia wątroby (WZW typu A - drogą pokarmową; typu B i C - przez krew), AIDS (wirus HIV), kleszczowe zapalenie mózgu (przenoszone przez kleszcze), wściekliznę (ugryzienie przez zakażone zwierzę) i opryszczkę. Różyczka jest groźna dla kobiet w ciąży, bo może uszkodzić rozwijające się dziecko.

13.Choroby bakteryjne

Bakterie wywołują m.in.: gruźlicę (prątki, droga kropelkowa, atakuje głównie płuca), boreliozę (krętki przenoszone przez kleszcze; często pojawia się rumień wędrujący), tężec (laseczki z gleby wnikające przez zanieczyszczone rany; ich toksyna wywołuje bolesne skurcze mięśni), salmonellozę (pałeczki w skażonej żywności, np. jajach i drobiu; biegunka, wymioty, gorączka), anginę paciorkowcową, szkarlatynę, krztusiec i błonicę. Choroby bakteryjne leczy się antybiotykami przepisanymi przez lekarza.

14.Choroby grzybicze

Grzyby chorobotwórcze najlepiej rozwijają się w cieple i wilgoci. Wywołują grzybicę stóp (świąd, pękanie i łuszczenie skóry między palcami), grzybicę paznokci (paznokcie żółkną, grubieją i kruszą się), grzybicę skóry oraz drożdżycę, np. pleśniawki w jamie ustnej. Zarazić się można na basenach, w szatniach i wspólnych prysznicach, przez wspólne ręczniki i obuwie. Drożdżycy sprzyjają osłabiona odporność i antybiotyki, które niszczą konkurujące z grzybami pożyteczne bakterie. Grzybice leczy się lekami przeciwgrzybiczymi.

15.Choroby pasożytnicze

Pasożyty żyją kosztem żywiciela. Owsica (owsiki) - świąd okolicy odbytu, szerzy się przez brudne ręce, częsta u dzieci. Glistnica (glista ludzka) - przez niemyte warzywa i owoce. Tasiemczyca - przez surowe lub niedogotowane mięso wieprzowe (tasiemiec uzbrojony) lub wołowe (tasiemiec nieuzbrojony). Włośnica - przez niebadane mięso wieprzowe lub z dzika. Toksoplazmoza (pierwotniak) - groźna w ciąży. Wszawica i świerzb - przez bliski kontakt. Malaria - przenoszona przez komary w krajach tropikalnych.

16.Profilaktyka chorób zakaźnych

Najważniejsze zasady: mycie rąk wodą z mydłem przez co najmniej 20-30 sekund (po toalecie, przed jedzeniem, po powrocie do domu), szczepienia, zasłanianie ust i nosa łokciem lub chusteczką przy kaszlu i kichaniu, zostawanie w domu w czasie choroby, wietrzenie pomieszczeń, mycie owoców i warzyw, dokładna obróbka cieplna mięsa i jaj, własny ręcznik i klapki na basenie. Przed kleszczami chronią długie spodnie, środki odstraszające i oglądanie skóry po spacerze; kleszcza usuwa się pęsetą, chwytając go tuż przy skórze.

17.Antybiotyki

Antybiotyki to leki, które zabijają bakterie albo hamują ich namnażanie. Pierwszy antybiotyk - penicylinę - odkrył w 1928 r. Aleksander Fleming, gdy zauważył, że pleśń Penicillium hamuje wzrost bakterii. Antybiotyki nie działają na wirusy, więc nie leczą grypy ani przeziębienia. Zasady: tylko z przepisu lekarza, w stałych odstępach czasu i przez cały zalecony okres, nawet gdy poczujemy się lepiej; nie dzielimy się nimi i nie trzymamy ich „na zapas”. Antybiotyk niszczy też pożyteczne bakterie jelitowe.

18.Lekooporność drobnoustrojów

Lekooporność to zdolność drobnoustrojów (bakterii, ale też grzybów, wirusów i pasożytów) do przeżycia mimo działania leku. Powstaje w wyniku doboru naturalnego: przypadkowe zmiany w genach dają niektórym bakteriom oporność, antybiotyk niszczy wrażliwe, a oporne przeżywają i się namnażają; bakterie mogą też przekazywać sobie geny oporności. Sprzyjają temu nadużywanie antybiotyków, przerywanie kuracji i niepotrzebne podawanie ich zwierzętom hodowlanym. Zakażenia opornymi bakteriami są trudne lub niemożliwe do wyleczenia.

19.Mikrobiota jelitowa

Mikrobiota jelitowa to ogromna społeczność mikroorganizmów, głównie bakterii, żyjących przede wszystkim w jelicie grubym. Rozkłada (fermentuje) błonnik, którego nie trawią nasze enzymy, i wytwarza z niego substancje odżywiające komórki jelita. Wytwarza witaminę K i niektóre witaminy z grupy B, zabiera miejsce i pokarm bakteriom chorobotwórczym oraz „trenuje” układ odpornościowy. Jej równowagę zaburzają antybiotyki, dieta uboga w błonnik i bogata w żywność wysokoprzetworzoną oraz przewlekły stres.

20.Probiotyki i prebiotyki

Probiotyki to żywe mikroorganizmy, które przyjmowane w odpowiedniej ilości korzystnie wpływają na zdrowie - głównie bakterie kwasu mlekowego. Ich naturalne źródła to jogurt naturalny, kefir, maślanka i niepasteryzowane kiszonki (kapusta, ogórki). Prebiotyki to nietrawione składniki pokarmu, które są pożywką dla pożytecznych bakterii jelit, np. błonnik i inulina z cebuli, czosnku, pora, cykorii, bananów, pełnego ziarna i strączków. Lekarz może zalecić probiotyk np. podczas kuracji antybiotykiem.

21.Metody wzmacniania odporności

Odporność wspierają: odpowiednia ilość snu, regularny ruch, najlepiej na świeżym powietrzu, zbilansowana dieta z warzywami i owocami (witamina C), rybami, orzechami, pełnym ziarnem, strączkami i kiszonkami, witamina D (powstaje w skórze pod wpływem słońca), picie wody, radzenie sobie ze stresem, hartowanie (spacery przy każdej pogodzie, ubieranie się „na cebulkę”, wietrzenie pokoju), niepalenie tytoniu oraz szczepienia. Suplementy przyjmuje się tylko wtedy, gdy zaleci je lekarz.

22.Układ krążenia - budowa i zadania

Układ krążenia tworzą serce, które pompuje krew, naczynia krwionośne (tętnice, żyły i naczynia włosowate) oraz krew. Krew transportuje tlen z płuc do tkanek i $\ce{CO2}$ z tkanek do płuc, składniki odżywcze z jelit, hormony oraz zbędne produkty przemiany materii do nerek i wątroby, a także rozprowadza ciepło po ciele. Bierze też udział w obronie organizmu (białe krwinki, przeciwciała) i chroni przed utratą krwi dzięki krzepnięciu. Z układem krążenia współpracuje układ limfatyczny.

23.Budowa serca

Serce to mięsień wielkości pięści, położony w klatce piersiowej między płucami, nieco na lewo, otoczony osierdziem. Ma cztery jamy: dwa przedsionki (przyjmują krew) i dwie komory (wypychają krew). Lewa komora ma najgrubszą ścianę, bo tłoczy krew do całego ciała. Prawa i lewa część serca nie łączą się ze sobą. Zastawki - trójdzielna i dwudzielna między przedsionkami a komorami oraz półksiężycowate u wyjścia aorty i pnia płucnego - zapobiegają cofaniu się krwi. Mięsień sercowy odżywiają tętnice wieńcowe.

24.Praca serca i tętno

Serce ma automatyzm: impulsy do skurczu powstają w nim samym, w węźle zatokowo-przedsionkowym (naturalnym rozruszniku). Układ nerwowy i hormony, np. adrenalina, tylko przyspieszają lub zwalniają jego pracę. Cykl pracy serca to skurcz przedsionków, skurcz komór i rozkurcz. Tętno to fala rozciągania ściany tętnic po każdym skurczu komór; mierzy się je na tętnicy promieniowej (nadgarstek) lub szyjnej. U zdrowego dorosłego w spoczynku wynosi zwykle 60-100 uderzeń na minutę, u dzieci więcej.

25.Tętnice, żyły i naczynia włosowate

Tętnice prowadzą krew od serca; mają grube, sprężyste i umięśnione ściany, bo płynie w nich krew pod wysokim ciśnieniem. Żyły prowadzą krew do serca; mają cieńsze ściany i niższe ciśnienie, a w kończynach - zastawki, które nie pozwalają krwi się cofać. Krew z nóg wraca w górę także dzięki pracy mięśni łydek (pompa mięśniowa). Naczynia włosowate mają ścianę z jednej warstwy komórek - przez nią zachodzi wymiana gazów, składników odżywczych i zbędnych produktów między krwią a tkankami.

26.Krwiobieg mały i duży

Krwiobieg mały (płucny): prawa komora - pień płucny i tętnice płucne - naczynia włosowate płuc (krew oddaje $\ce{CO2}$ i pobiera tlen) - żyły płucne - lewy przedsionek. Krwiobieg duży: lewa komora - aorta - tętnice - naczynia włosowate narządów (krew oddaje tlen i pobiera $\ce{CO2}$) - żyły - żyły główne górna i dolna - prawy przedsionek. Tętnice płucne niosą krew odtlenowaną, a żyły płucne - utlenowaną, bo o nazwie naczynia decyduje kierunek przepływu względem serca.

27.Odkrycia: Wezaliusz, Harvey, Malpighi

Przez wieki wierzono, za greckim lekarzem Galenem (II w. n.e.), że krew stale powstaje w wątrobie i jest zużywana przez narządy. Andrzej Wezaliusz w 1543 r. wydał dzieło „O budowie ciała ludzkiego”, oparte na sekcjach zwłok, i poprawił wiele dawnych błędów - uważa się go za twórcę nowożytnej anatomii. William Harvey w 1628 r. opisał krążenie krwi w zamkniętym obiegu, napędzanym przez serce. Marcello Malpighi w 1661 r. odkrył pod mikroskopem naczynia włosowate łączące tętnice z żyłami.

28.Skład krwi

Krew składa się z osocza i elementów morfotycznych. Osocze to płyn złożony głównie z wody z rozpuszczonymi białkami (np. fibrynogenem i przeciwciałami), glukozą, solami mineralnymi, hormonami i zbędnymi produktami. Krwinki czerwone (erytrocyty) nie mają jądra, zawierają hemoglobinę z żelazem i przenoszą tlen. Krwinki białe (leukocyty) mają jądro i bronią organizm przed drobnoustrojami. Płytki krwi (trombocyty) to fragmenty komórek, które biorą udział w krzepnięciu. Wszystkie powstają w czerwonym szpiku kostnym.

29.Krzepnięcie krwi

Po zranieniu uszkodzone naczynie się obkurcza, a płytki krwi przylegają do rany i tworzą czop. Następnie zachodzi łańcuch reakcji z udziałem czynników krzepnięcia, jonów wapnia i witaminy K, w wyniku którego rozpuszczone w osoczu białko fibrynogen zamienia się w nierozpuszczalne włókna fibryny (włóknika). Sieć fibryny zatrzymuje krwinki i powstaje skrzep, który zamyka ranę. Hemofilia to choroba genetyczna, w której brakuje jednego z czynników krzepnięcia, więc krwawienia trudno zatamować.

30.Morfologia krwi - parametry

Morfologia to podstawowe badanie krwi. RBC - liczba krwinek czerwonych, HGB - stężenie hemoglobiny, HCT (hematokryt) - procent objętości krwi zajmowany przez krwinki czerwone. Obniżone stężenie hemoglobiny wskazuje na niedokrwistość (anemię), często z niedoboru żelaza. WBC - liczba krwinek białych, u dorosłych ok. 4-10 tysięcy w mikrolitrze; wzrost zwykle świadczy o zakażeniu lub stanie zapalnym. PLT - liczba płytek krwi, ok. 150-400 tysięcy w mikrolitrze; ich niedobór grozi krwawieniami. Odrębnym badaniem jest OB (odczyn Biernackiego, od polskiego lekarza), którego wartość często rośnie w stanach zapalnych.

31.Grupy krwi AB0 i Rh

Grupy krwi odkrył w 1901 r. Karl Landsteiner. Zależą od antygenów na krwinkach czerwonych: grupa A ma antygen A (w osoczu przeciwciała anty-B), grupa B - antygen B (przeciwciała anty-A), grupa AB - oba antygeny i brak tych przeciwciał, grupa 0 - brak antygenów i oba rodzaje przeciwciał. Czynnik Rh: osoba Rh+ ma antygen D, osoba Rh- go nie ma. Przetoczenie niezgodnej krwi powoduje zlepianie się krwinek groźne dla życia, dlatego przed transfuzją zawsze sprawdza się zgodność grup.

32.Ciśnienie tętnicze krwi

Ciśnienie tętnicze to siła, z jaką krew naciska na ściany tętnic. Podaje się je jako dwie liczby w mm Hg: ciśnienie skurczowe (w czasie skurczu komór) i rozkurczowe (w czasie rozkurczu serca), np. 120/80 mm Hg - wartość prawidłowa u dorosłego. Nadciśnienie tętnicze rozpoznaje się u dorosłych od 140/90 mm Hg. Nazywa się je „cichym zabójcą”, bo latami może nie dawać objawów, a uszkadza serce, naczynia, mózg i nerki. Ciśnienie mierzy się w spoczynku, na siedząco, z mankietem na wysokości serca.

33.Wysiłek aerobowy i jego wpływ na organizm

Wysiłek aerobowy (tlenowy) to długotrwały ruch o umiarkowanej intensywności, w którym energia pochodzi z oddychania tlenowego: marsz, bieg w równym tempie, jazda na rowerze, pływanie, taniec. Regularnie wykonywany wzmacnia mięsień sercowy (przy jednym skurczu serce wyrzuca więcej krwi, więc tętno spoczynkowe spada), obniża ciśnienie, podnosi poziom cholesterolu HDL, poprawia działanie insuliny, pomaga kontrolować masę ciała, zwiększa wydolność i poprawia nastrój. Sprint czy dźwiganie ciężarów to wysiłek beztlenowy.

34.Cholesterol - LDL i HDL

Cholesterol jest potrzebny do budowy błon komórkowych, wytwarzania niektórych hormonów, witaminy D i kwasów żółciowych; większość wytwarza wątroba. We krwi przenoszą go lipoproteiny. LDL („zły” cholesterol) dostarcza cholesterol do tkanek - jego nadmiar odkłada się w ścianach tętnic. HDL („dobry” cholesterol) zabiera nadmiar cholesterolu do wątroby. Stężenie LDL podnoszą tłuszcze nasycone i tłuszcze trans (np. w utwardzonych tłuszczach, wyrobach cukierniczych, fast foodach), a stężenie HDL zwiększa regularny ruch.

35.Miażdżyca

Miażdżyca to przewlekła choroba tętnic, w której w ich ścianach odkładają się blaszki miażdżycowe zbudowane z cholesterolu, komórek zapalnych i złogów wapnia. Tętnice się zwężają i sztywnieją, a przepływ krwi maleje. Gdy blaszka pęknie, powstaje na niej zakrzep, który może całkowicie zamknąć naczynie. Czynniki ryzyka: palenie tytoniu, nadciśnienie, wysoki LDL, cukrzyca, otyłość, brak ruchu, dieta bogata w tłuszcze nasycone i trans. Rozwija się latami bez objawów i prowadzi do choroby wieńcowej, zawału i udaru.

36.Zawał serca

Zawał serca to obumarcie (martwica) fragmentu mięśnia sercowego, do którego przestała dopływać krew, zwykle z powodu zakrzepu zamykającego tętnicę wieńcową zwężoną przez miażdżycę. Typowe objawy: silny, gniotący lub piekący ból za mostkiem, trwający dłużej niż kilka minut i nieustępujący w spoczynku, promieniujący do lewej ręki, szyi, żuchwy lub pleców; duszność, zimne poty, nudności, lęk. Trzeba natychmiast wezwać pomoc (112) - im szybciej lekarze udrożnią tętnicę, tym mniej mięśnia obumrze.

37.Udar mózgu

Udar mózgu to nagłe zaburzenie krążenia w części mózgu, przez które komórki nerwowe bez tlenu obumierają. Udar niedokrwienny (częstszy) powstaje, gdy tętnicę zatka zakrzep lub zator; krwotoczny - gdy naczynie pęknie i krew wylewa się do mózgu. Objawy pomaga zapamiętać skrót UDAR: Usta (opadnięty kącik ust), Dłoń (osłabienie lub drętwienie ręki), Artykulacja (bełkotliwa, niewyraźna mowa), Reakcja (natychmiast dzwoń 112). Czynniki ryzyka: nadciśnienie, miażdżyca, cukrzyca, palenie, migotanie przedsionków.

38.Przewlekła niewydolność żylna i żylaki

Przewlekła niewydolność żylna to choroba żył kończyn dolnych, w której zastawki żylne przestają się domykać. Krew cofa się i zalega w nogach, a ściany żył się rozciągają - powstają żylaki (poszerzone, kręte żyły). Objawy: uczucie ciężkich, zmęczonych nóg, obrzęki wieczorem, nocne skurcze łydek, przebarwienia skóry, a w zaawansowanej chorobie trudno gojące się owrzodzenia podudzi. Sprzyjają jej skłonność rodzinna, długie stanie lub siedzenie, brak ruchu, nadwaga i ciąża. Zapobiega jej ruch, zwłaszcza praca mięśni łydek.

39.Zakrzepica żył głębokich

Zakrzepica żył głębokich to powstanie skrzepu w głębokiej żyle, najczęściej nogi. Objawy: jednostronny obrzęk i ból łydki, ocieplenie, zaczerwienienie lub zasinienie skóry. Sprzyjają jej długie unieruchomienie (choroba, gips, wielogodzinna podróż), operacje, odwodnienie, otyłość i palenie. Najgroźniejsze powikłanie to zator tętnicy płucnej: oderwany skrzep płynie do płuc, pojawia się nagła duszność i ból w klatce piersiowej - trzeba natychmiast wezwać pomoc (112). Zapobiegają jej ruch, ćwiczenia stóp w podróży i picie wody.

40.Profilaktyka i higiena układu krążenia

Serce i naczynia chronią: codzienna aktywność fizyczna, zwłaszcza aerobowa; dieta bogata w warzywa, owoce, pełne ziarno, strączki, orzechy i ryby, z olejami roślinnymi zamiast tłuszczów zwierzęcych; ograniczenie soli (dorośli najwyżej ok. 5 g, czyli płaska łyżeczka dziennie), cukru i żywności wysokoprzetworzonej; prawidłowa masa ciała; niepalenie i unikanie dymu tytoniowego; ograniczenie alkoholu; sen i radzenie sobie ze stresem; przerwy w długim siedzeniu; regularna kontrola ciśnienia, cholesterolu i glukozy.