Mazowiecki Konkurs o Zdrowiu „Pod opieką Higiei” - psychika i żywienie

1.Zdrowie (definicja WHO)

Według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) zdrowie to stan pełnego dobrostanu fizycznego, psychicznego i społecznego, a nie tylko brak choroby lub niedomagania. Zdrowie ma więc kilka wymiarów: fizyczny (sprawne ciało), psychiczny (radzenie sobie z emocjami i myślami) i społeczny (dobre relacje z ludźmi). Kłopot w jednym wymiarze wpływa na pozostałe - np. przewlekły stres może wywoływać bóle głowy i brzucha.

2.Czynniki warunkujące zdrowie

Na zdrowie wpływają cztery główne grupy czynników: styl życia (odżywianie, ruch, sen, używki, radzenie sobie ze stresem), środowisko (czystość powietrza i wody, warunki w domu i szkole), czynniki biologiczne (geny, wiek, płeć) oraz opieka zdrowotna (dostęp do lekarza, szczepienia, badania). Największy wpływ ma styl życia - i właśnie ten czynnik każdy może sam zmieniać.

3.Zachowania prozdrowotne i ryzykowne

Zachowania prozdrowotne wzmacniają zdrowie: regularna aktywność fizyczna, racjonalne odżywianie, picie wody, wystarczająca ilość snu, higiena osobista, szczepienia i badania profilaktyczne, zapinanie pasów i jazda w kasku. Zachowania ryzykowne (antyzdrowotne) szkodzą: palenie tytoniu i e-papierosów, picie alkoholu, siedzący tryb życia, jedzenie dużej ilości słodyczy i fast foodów, zarywanie nocy.

4.Aktywność fizyczna dzieci i młodzieży

Dzieci i nastolatki powinny być aktywne fizycznie co najmniej 60 minut dziennie, z wysiłkiem umiarkowanym lub intensywnym (przyspieszony oddech i tętno), a co najmniej 3 razy w tygodniu wykonywać ćwiczenia wzmacniające mięśnie i kości (np. skoki, wspinanie się). Ruch wzmacnia serce, mięśnie i kości, pomaga utrzymać prawidłową masę ciała, poprawia nastrój i sen. Warto też ograniczać czas spędzany na siedząco przed ekranem.

5.Sen i higiena snu

Nastolatek potrzebuje około 8-10 godzin snu na dobę. We śnie mózg porządkuje i utrwala wiadomości, a organizm się regeneruje i wydziela hormon wzrostu. Za mało snu osłabia koncentrację, pamięć i odporność oraz sprzyja tyciu. Higiena snu: stałe pory zasypiania i wstawania, chłodny i zaciemniony pokój, brak ekranów około godziny przed snem (ich światło hamuje wydzielanie melatoniny - hormonu snu), bez napojów z kofeiną wieczorem.

6.Profilaktyka zdrowotna i jej fazy

Profilaktyka to działania zapobiegające chorobom i ich skutkom. Profilaktyka I fazy (pierwotna) zapobiega zachorowaniu - np. szczepienia, zdrowa dieta, ruch. Profilaktyka II fazy (wtórna) to wczesne wykrywanie choroby, zanim da objawy - np. badania przesiewowe, pomiar ciśnienia krwi, badanie stężenia glukozy. Profilaktyka III fazy zapobiega powikłaniom i nawrotom u osób już chorych - np. właściwe leczenie, rehabilitacja.

7.Choroby cywilizacyjne i ich czynniki ryzyka

Choroby cywilizacyjne to przewlekłe choroby niezakaźne związane głównie ze współczesnym stylem życia, np. choroby układu krążenia (nadciśnienie, miażdżyca, zawał serca, udar mózgu), otyłość, cukrzyca typu 2, niektóre nowotwory, alergie, depresja. Ich czynniki ryzyka dzielimy na modyfikowalne - te, które można zmienić (nieprawidłowa dieta, brak ruchu, palenie, alkohol, przewlekły stres, za mało snu) - i niemodyfikowalne (wiek, płeć, geny). Wiele z tych chorób rozwija się latami bez objawów.

8.Zdrowie psychiczne

Zdrowie psychiczne to stan dobrostanu, w którym człowiek radzi sobie z codziennymi trudnościami i stresem, rozwija swoje możliwości, uczy się i buduje relacje. Wspierają je sen, ruch, dobre relacje, rozmowa o emocjach, czas bez ekranów i hobby. Sygnały, że warto poprosić o pomoc: długo utrzymujący się smutek lub lęk, wycofanie się z kontaktów, zmiany snu i apetytu, utrata zainteresowań. Pomogą rodzice, wychowawca, pedagog lub psycholog szkolny, a anonimowo - telefon zaufania dla dzieci i młodzieży 116 111.

9.Stres, stresor, eustres i dystres

Stres to reakcja organizmu na sytuację, którą odbieramy jako wymagającą lub zagrażającą. Czynnik, który ją wywołuje, to stresor (np. sprawdzian, kłótnia, hałas, choroba). Eustres to stres mobilizujący - krótki i umiarkowany, motywuje do działania i poprawia wyniki (np. przed zawodami). Dystres to stres szkodliwy - zbyt silny lub zbyt długi, odbiera siły i szkodzi zdrowiu. Ta sama sytuacja dla jednej osoby może być eustresem, a dla innej dystresem.

10.Reakcja „walcz lub uciekaj”

To błyskawiczna reakcja na stresor. Podwzgórze pobudza układ nerwowy współczulny, a ten - rdzeń nadnerczy, który wydziela do krwi adrenalinę (i noradrenalinę). Skutki: szybsze bicie serca i wzrost ciśnienia krwi, szybszy oddech i rozszerzenie oskrzeli, rozszerzenie źrenic, wzrost stężenia glukozy we krwi, więcej krwi w mięśniach, a spowolnienie trawienia. Organizm jest gotowy do walki albo ucieczki. Po ustąpieniu zagrożenia układ przywspółczulny uspokaja organizm.

11.Kortyzol - hormon długotrwałego stresu

Wolniejsza, hormonalna odpowiedź na stres przebiega drogą: podwzgórze - przysadka mózgowa - kora nadnerczy. Podwzgórze wydziela kortykoliberynę, która pobudza przysadkę do wydzielania hormonu adrenokortykotropowego (ACTH), a ten pobudza korę nadnerczy do wydzielania kortyzolu. Kortyzol podnosi stężenie glukozy we krwi i uruchamia zapasy energii, dzięki czemu organizm wytrzymuje dłuższe obciążenie. Hamuje też reakcje odpornościowe i zapalne.

12.Skutki przewlekłego stresu

Gdy stres trwa tygodniami, stężenie kortyzolu długo pozostaje podwyższone, a organizm nie ma czasu na odpoczynek. Skutki: osłabienie odporności (częstsze infekcje), podwyższone ciśnienie krwi i obciążenie serca, bóle głowy i brzucha, problemy z trawieniem, kłopoty ze snem, gorsza koncentracja i pamięć, drażliwość, obniżony nastrój, objadanie się (zwłaszcza słodyczami) albo brak apetytu. Przewlekły stres jest czynnikiem ryzyka chorób cywilizacyjnych, m.in. nadciśnienia, otyłości i depresji.

13.Fazy reakcji na długotrwały stres

Według Hansa Selyego reakcja na długo działający stresor przebiega w trzech fazach. Faza alarmowa - organizm rozpoznaje zagrożenie i mobilizuje siły (adrenalina, reakcja „walcz lub uciekaj”). Faza odporności (adaptacji) - organizm przystosowuje się i utrzymuje podwyższoną gotowość, zużywając zapasy energii. Faza wyczerpania - gdy stres trwa zbyt długo, zasoby się kończą: pojawiają się zmęczenie, spadek odporności i choroby.

14.Sposoby radzenia sobie ze stresem

Skuteczne sposoby: działanie na źródło stresu (planowanie, dzielenie nauki na części, rozwiązywanie problemu krok po kroku), aktywność fizyczna (zużywa mobilizację wywołaną stresem i poprawia nastrój), sen, rozmowa z zaufaną osobą, techniki relaksacyjne, hobby, zmiana myślenia o sytuacji („to wyzwanie, a nie katastrofa”). Niezdrowe sposoby dają tylko chwilową ulgę, a szkodzą: używki, objadanie się, unikanie problemu, wielogodzinne granie lub przewijanie mediów społecznościowych.

15.Techniki relaksacyjne

Techniki relaksacyjne pobudzają układ przywspółczulny, który uspokaja organizm: zwalnia tętno i oddech. Oddychanie przeponowe: powolny wdech nosem tak, by unosił się brzuch, i jeszcze wolniejszy wydech ustami. Trening Jacobsona (progresywna relaksacja mięśni): kolejno napina się na kilka sekund i rozluźnia różne grupy mięśni, ucząc się odczuwać różnicę między napięciem a rozluźnieniem. Pomagają też spacer, joga, rozciąganie i spokojna muzyka.

16.Składniki odżywcze i ich rola

Węglowodany są głównym źródłem energii. Tłuszcze to skoncentrowane źródło energii i materiał zapasowy; umożliwiają wchłanianie witamin A, D, E i K. Białka są budulcem komórek, mięśni, enzymów i przeciwciał. Witaminy i składniki mineralne regulują przemiany w organizmie (np. wapń buduje kości, żelazo wchodzi w skład hemoglobiny). Woda jest środowiskiem reakcji i transportu. 1 g węglowodanów lub białek dostarcza około 4 kcal, a 1 g tłuszczu około 9 kcal.

17.Zasady racjonalnego odżywiania

Jedz regularnie 4-5 posiłków dziennie co około 3-4 godziny, zaczynając od śniadania. Warzywa i owoce dodawaj do każdego posiłku, przy czym warzyw jedz więcej niż owoców. Wybieraj pełnoziarniste produkty zbożowe, codziennie mleko lub jego przetwory, a także ryby, jaja i nasiona roślin strączkowych zamiast dużej ilości czerwonego i przetworzonego mięsa. Tłuszcze zwierzęce zastępuj olejami roślinnymi. Ograniczaj cukier, słodycze, słone przekąski i sól. Pij głównie wodę.

18.Talerz i piramida zdrowego żywienia

Talerz zdrowego żywienia pokazuje proporcje w posiłku: połowę zajmują warzywa i owoce (więcej warzyw), ćwierć - produkty zbożowe, najlepiej pełnoziarniste (kasze, razowy chleb, brązowy ryż), a ćwierć - produkty białkowe (strączki, ryby, jaja, chude mięso, nabiał). Uzupełniają go woda do picia i niewielka ilość oleju roślinnego. W piramidzie zdrowego żywienia i aktywności fizycznej u podstawy jest ruch, nad nim warzywa i owoce, a na szczycie - tłuszcze.

19.Węglowodany - rola i podział

Węglowodany (cukry, sacharydy) to główne i najszybciej dostępne źródło energii, zwłaszcza dla mózgu i pracujących mięśni. Zbudowane są z węgla, wodoru i tlenu. Dzielimy je na cukry proste (monosacharydy, np. glukoza, fruktoza), dwucukry (disacharydy, np. sacharoza, laktoza) i wielocukry (polisacharydy, np. skrobia, glikogen, celuloza). Powinny dostarczać mniej więcej połowę energii z diety, najlepiej z produktów pełnoziarnistych, strączków, warzyw i owoców.

20.Cukry proste, dwucukry i nietolerancja laktozy

Cukry proste to glukoza (paliwo komórek), fruktoza (owoce, miód) i galaktoza (składnik laktozy). Dwucukry powstają z dwóch cukrów prostych: sacharoza = glukoza + fruktoza (cukier z buraka lub trzciny), laktoza = glukoza + galaktoza (cukier mleczny), maltoza = glukoza + glukoza (słód). Dwucukry rozkładają enzymy jelita cienkiego. Niedobór enzymu laktazy to nietolerancja laktozy: po mleku pojawiają się wzdęcia, ból brzucha i biegunka.

21.Wielocukry: skrobia, glikogen, celuloza

Wielocukry są zbudowane z wielu połączonych cząsteczek cukrów prostych. Skrobia, glikogen i celuloza są wielocukrami zbudowanymi z glukozy. Skrobia to materiał zapasowy roślin (ziemniaki, zboża, ryż, strączki); w przewodzie pokarmowym człowieka jest trawiona do glukozy. Glikogen to materiał zapasowy zwierząt i człowieka, magazynowany w wątrobie i mięśniach. Celuloza buduje ściany komórek roślinnych; człowiek nie ma enzymów do jej trawienia, dlatego jest ona składnikiem błonnika. (podpowiedź: Skrobia - zapas roślin, glikogen - zapas zwierząt.)

22.Błonnik pokarmowy

Błonnik to składniki roślin, których enzymy człowieka nie trawią (np. celuloza, pektyny). Pobudza ruchy jelit i zapobiega zaparciom, daje uczucie sytości, spowalnia wchłanianie glukozy (cukier we krwi rośnie łagodniej) i pomaga obniżać stężenie cholesterolu. Jest też pożywką dla pożytecznych bakterii jelitowych. Źródła: pełnoziarniste pieczywo i kasze, otręby, płatki owsiane, nasiona roślin strączkowych, warzywa, owoce, orzechy. Przy diecie bogatej w błonnik trzeba pić więcej wody.

23.Cukry dodane i „ukryty” cukier

Cukry dodane to cukry dodawane do żywności podczas produkcji lub przygotowywania posiłków. Szerszą grupą są cukry wolne: obejmują cukry dodane oraz cukry naturalnie obecne w miodzie, syropach, sokach owocowych i ich koncentratach. Zaleca się, by cukry wolne dostarczały mniej niż 10% energii z diety, a najlepiej mniej niż 5%. Ich nadmiar sprzyja próchnicy i nadmiernej masie ciała. Cukier bywa ukryty w napojach, jogurtach smakowych, płatkach śniadaniowych czy keczupie. W składzie może występować jako sacharoza, glukoza (dekstroza), syrop glukozowo-fruktozowy lub melasa.

24.Trawienie i wchłanianie węglowodanów

Trawienie skrobi zaczyna się w jamie ustnej: amylaza ślinowa rozkłada ją na krótsze fragmenty (dlatego długo żuty chleb robi się słodkawy). W żołądku węglowodany prawie nie są trawione. W dwunastnicy amylaza z soku trzustkowego rozkłada skrobię do maltozy, a enzymy jelita cienkiego rozkładają dwucukry do cukrów prostych. Cukry proste wchłaniają się przez kosmki jelitowe do krwi i żyłą wrotną płyną do wątroby. Błonnik nie jest trawiony i trafia do jelita grubego.

25.Losy glukozy w organizmie

Glukoza z krwi trafia do komórek, gdzie w oddychaniu komórkowym jest rozkładana do tlenku węgla(IV) (dwutlenku węgla) i wody z uwolnieniem energii. Mózg korzysta głównie z glukozy. Nadmiar glukozy wątroba i mięśnie magazynują jako glikogen. Glikogen wątroby jest rozkładany między posiłkami i podtrzymuje stężenie glukozy we krwi, a glikogen mięśni zasila pracujące mięśnie. Gdy magazyny glikogenu są pełne, dalszy nadmiar węglowodanów zamienia się w tłuszcz.

26.Insulina i glukagon

Stężenie glukozy we krwi regulują dwa hormony trzustki o przeciwnym (antagonistycznym) działaniu. Insulina, wydzielana przez komórki beta wysp trzustkowych po posiłku, obniża stężenie glukozy: ułatwia jej wnikanie do komórek i pobudza magazynowanie glikogenu. Glukagon, wydzielany przez komórki alfa, gdy glukozy jest za mało (np. między posiłkami, podczas wysiłku), podwyższa jej stężenie, pobudzając rozkład glikogenu w wątrobie. U zdrowego człowieka na czczo glukoza wynosi 70-99 mg/dl.

27.Indeks glikemiczny (IG)

Indeks glikemiczny pokazuje, jak szybko i jak mocno rośnie stężenie glukozy we krwi po zjedzeniu produktu, w porównaniu z czystą glukozą (IG = 100). Produkty o wysokim IG (białe pieczywo, słodycze, słodzone napoje, rozgotowany ryż) dają szybki skok cukru, a potem jego spadek i znów głód. Produkty o niskim IG (strączki, pełnoziarniste kasze, większość warzyw, orzechy) uwalniają glukozę powoli i dłużej sycą. IG obniżają błonnik, białko i tłuszcz w posiłku oraz gotowanie al dente.

28.Otyłość - czym jest i skąd się bierze

Otyłość to przewlekła choroba, w której gromadzi się nadmiar tkanki tłuszczowej szkodzący zdrowiu. Podstawową przyczyną jest dodatni bilans energetyczny: przez długi czas dostarczamy z jedzeniem i piciem więcej energii, niż zużywamy. Sprzyjają temu: dużo żywności wysokoprzetworzonej i słodzonych napojów, nieregularne posiłki, mało ruchu i dużo czasu przed ekranem, za krótki sen, przewlekły stres i jedzenie „na pocieszenie”. Znaczenie mają też geny i nawyki rodzinne, a rzadziej choroby lub leki.

29.BMI i obwód talii

Wskaźnik masy ciała oblicza się ze wzoru $\mathrm{BMI} = \frac{m}{h^2}$, gdzie m to masa ciała w kilogramach, a h - wzrost w metrach. U dorosłych: 18,5-24,9 to masa prawidłowa, 25-29,9 - nadwaga, 30 i więcej - otyłość. U dzieci i nastolatków, którzy jeszcze rosną, wynik porównuje się z siatkami centylowymi dla wieku i płci. Liczy się też obwód talii: tłuszcz zgromadzony na brzuchu (otyłość brzuszna) jest szczególnie groźny dla serca i naczyń oraz sprzyja cukrzycy.

30.Skutki i profilaktyka otyłości

Otyłość sprzyja insulinooporności i cukrzycy typu 2, nadciśnieniu, miażdżycy i chorobom serca, stłuszczeniu wątroby, bólom stawów i wadom postawy, chrapaniu i bezdechowi we śnie. Może też prowadzić do niskiej samooceny, wykluczenia i obniżonego nastroju. Profilaktyka: regularne posiłki z dużą ilością warzyw, woda zamiast słodzonych napojów, mniej słodyczy i żywności wysokoprzetworzonej, codzienny ruch, mniej czasu przed ekranem, wystarczający sen. Głodówki i diety-cud kończą się zwykle efektem jo-jo.

31.Żywność wysokoprzetworzona (UPF)

Żywność wysokoprzetworzona (ultraprzetworzona, UPF) to produkty wytwarzane przemysłowo z wielu składników, często takich, których nie używa się w domowej kuchni: syropu glukozowo-fruktozowego, utwardzonych tłuszczów, izolatów białek, emulgatorów, wzmacniaczy smaku, barwników, aromatów. Przykłady: słodzone napoje, chipsy, batony, słodkie płatki śniadaniowe, parówki, dania instant, fast food. W klasyfikacji NOVA to czwarta, najwyższa grupa przetworzenia. Zdradza ją długi skład na etykiecie.

32.Wpływ żywności wysokoprzetworzonej na zdrowie

UPF zwykle mają dużo kalorii, cukru, soli i niezdrowych tłuszczów, a mało błonnika, witamin i białka. Są bardzo smaczne, miękkie i jedzone szybko, więc łatwo zjeść ich za dużo, zanim poczujemy sytość - to sprzyja otyłości. Nadmiar soli podnosi ciśnienie krwi, a tłuszcze trans i nasycone sprzyjają miażdżycy, co obciąża układ krążenia. Dieta oparta na UPF wiąże się też z gorszym nastrojem i większym ryzykiem depresji: mózg dostaje mało potrzebnych składników, a cukier we krwi gwałtownie się waha.

33.Insulinooporność

Insulinooporność to stan, w którym komórki (głównie mięśni, wątroby i tkanki tłuszczowej) słabo reagują na insulinę. Glukoza gorzej wnika do komórek, więc trzustka musi wydzielać coraz więcej insuliny, by utrzymać prawidłowe stężenie cukru we krwi. Sprzyjają jej otyłość, zwłaszcza brzuszna, brak ruchu, dieta bogata w cukry i żywność wysokoprzetworzoną oraz za krótki sen. Może prowadzić do stanu przedcukrzycowego i cukrzycy typu 2. Ruch i zdrowa dieta poprawiają wrażliwość komórek na insulinę.

34.Cukrzyca typu 1

Cukrzyca to choroba metaboliczna, w której stężenie glukozy we krwi jest stale za wysokie (hiperglikemia). W cukrzycy typu 1 układ odpornościowy niszczy komórki beta wysp trzustkowych (choroba autoimmunologiczna), więc trzustka przestaje wytwarzać insulinę. Zwykle ujawnia się u dzieci i młodych osób, często dość nagle. Nie jest skutkiem jedzenia słodyczy i nie da się jej zapobiec zdrowym stylem życia. Od początku leczy się ją podawaniem insuliny - wstrzykiwaczem (penem) lub pompą insulinową.

35.Cukrzyca typu 2

W cukrzycy typu 2 komórki są oporne na insulinę, a trzustka z czasem wydziela jej za mało. To najczęstszy typ cukrzycy i typowa choroba cywilizacyjna. Czynniki ryzyka: nadwaga i otyłość brzuszna, brak ruchu, dieta bogata w cukry i żywność wysokoprzetworzoną, wiek, cukrzyca w rodzinie. Rozwija się powoli, często latami bez objawów. Leczenie: dieta, ruch, redukcja masy ciała, leki doustne, w razie potrzeby insulina. Zdrowym stylem życia można jej zapobiec lub ją opóźnić. Osobnym typem jest cukrzyca ciążowa.

36.Objawy i powikłania cukrzycy

Gdy glukozy we krwi jest za dużo, nerki wydalają ją z moczem, a glukoza „pociąga” za sobą wodę. Dlatego typowe objawy to częste oddawanie dużej ilości moczu (także w nocy), silne pragnienie i suchość w ustach, a także zmęczenie, senność, chudnięcie mimo dobrego apetytu, nieostre widzenie, trudno gojące się rany i częste infekcje. Długo podwyższona glukoza uszkadza naczynia krwionośne i nerwy: oczy, nerki, nerwy w stopach (stopa cukrzycowa), serce i mózg (zawał, udar).

37.Leczenie i dieta w cukrzycy

Osoba z cukrzycą regularnie mierzy stężenie glukozy glukometrem albo czujnikiem do ciągłego pomiaru, przyjmuje insulinę lub leki zgodnie z zaleceniem lekarza i jest aktywna fizycznie. Dieta: regularne posiłki o stałych porach, dużo warzyw i błonnika, produkty o niskim indeksie glikemicznym, pełne ziarno i strączki, mało cukrów prostych i słodzonych napojów. Węglowodany liczy się w wymiennikach węglowodanowych: 1 WW to porcja produktu z 10 g węglowodanów przyswajalnych. Do liczby WW w posiłku dobiera się dawkę insuliny.

38.Hipoglikemia - niedocukrzenie

Hipoglikemia to zbyt niskie stężenie glukozy we krwi. Grozi głównie osobom leczonym insuliną, np. po zbyt dużej dawce, pominięciu posiłku lub intensywnym wysiłku. Objawy: drżenie rąk, poty, bladość, silny głód, kołatanie serca, osłabienie, rozdrażnienie, kłopoty z koncentracją, a w ciężkiej postaci utrata przytomności i drgawki. Pierwsza pomoc: przytomnej osobie, która może połykać, podaj cukier prosty (tabletki glukozy, słodki napój). Nieprzytomnej nie podawaj nic do ust - wezwij pomoc (112) i sprawdź oddech: jeśli oddycha prawidłowo, ułóż ją w pozycji bezpiecznej, a jeśli nie oddycha prawidłowo - rozpocznij RKO.

39.Dieta planetarna

Dieta planetarna (dieta zdrowia planety) to sposób żywienia zaproponowany przez międzynarodowy zespół naukowców, który ma chronić jednocześnie zdrowie ludzi i środowisko. Połowę talerza stanowią warzywa i owoce, a resztę głównie pełnoziarniste produkty zbożowe, nasiona roślin strączkowych, orzechy i oleje roślinne. Nabiał, ryby, drób i jaja je się z umiarem, a mięso czerwone, cukier i żywność wysokoprzetworzoną - rzadko i mało. Produkcja żywności roślinnej zużywa mniej wody i ziemi oraz daje mniej gazów cieplarnianych niż produkcja mięsa.

40.Nasiona roślin strączkowych (strączki)

Strączki to suche nasiona roślin bobowatych: fasola, groch, soczewica, ciecierzyca, bób, soja. To jedno z najlepszych roślinnych źródeł białka, a także błonnika, żelaza, magnezu, potasu, kwasu foliowego i witamin z grupy B; mają mało tłuszczu (poza soją) i niski indeks glikemiczny. Ich białko dobrze uzupełnia się z białkiem zbóż. Suche nasiona trzeba namoczyć i ugotować do miękkości - surowa fasola zawiera szkodliwe lektyny. Rośliny strączkowe dzięki bakteriom brodawkowym wiążą azot z powietrza i użyźniają glebę.