Wojewódzki Konkurs Biologiczny (wielkopolskie) - zwierzęta i człowiek

1.Parzydełkowce

Zwierzęta wodne, głównie morskie, o symetrii promienistej. Występują w dwóch postaciach: osiadłego polipa (przyczepiony do podłoża, czułki skierowane w górę) i swobodnie pływającej meduzy (kształt parasola). Na czułkach mają komórki parzydełkowe, które wstrzykują jad paraliżujący ofiarę i służą do obrony. Jama chłonąco-trawiąca ma jeden otwór - przez niego pobierają pokarm i usuwają resztki. Przykłady: stułbia (słodkowodny polip, rozmnaża się przez pączkowanie), chełbia modra (meduza w Bałtyku), ukwiały i koralowce, które budują rafy koralowe pełne życia.

2.Płazińce i tasiemce

Płazińce mają ciało spłaszczone grzbietobrzusznie, bez segmentów; większość to obojnaki. Wypławki żyją wolno w wodzie, a przywry i tasiemce są pasożytami. Tasiemiec jest przystosowany do życia w jelicie: główka z przyssawkami (u uzbrojonego także z haczykami), brak przewodu pokarmowego - pokarm wchłania całą powierzchnią ciała, okrywa chroniąca przed strawieniem, ogromna liczba jaj w członach. Tasiemcem nieuzbrojonym zarażamy się, jedząc surową lub niedogotowaną wołowinę z wągrami (larwami), uzbrojonym - wieprzowinę. Chroni badanie mięsa przez weterynarza i dokładne gotowanie.

3.Nicienie - pasożyty człowieka

Nicienie mają obłe, nitkowate, niesegmentowane ciało pokryte oskórkiem oraz przewód pokarmowy z otworem gębowym i odbytem. Są rozdzielnopłciowe. Wiele żyje w glebie i wodzie, inne są pasożytami. Glista ludzka: jaja trafiają do ust z nieumytymi warzywami i owocami, larwy wędrują z krwią przez płuca, a dorosłe żyją w jelicie. Owsik: częsty u dzieci, wywołuje swędzenie okolic odbytu; zarażamy się przez brudne ręce. Włosień kręty: larwy żyją w mięśniach świń i dzików - zarażamy się, jedząc niebadane, niedogotowane mięso. Chroni mycie rąk i warzyw oraz badanie mięsa.

4.Pierścienice i pijawki

Pierścienice mają ciało podzielone na podobne odcinki (pierścienie), wór powłokowo-mięśniowy i zamknięty układ krwionośny. Skąposzczety, np. dżdżownica, mają nieliczne szczecinki; dżdżownice drążą korytarze, spulchniają i napowietrzają glebę oraz wciągają do niej liście, z których powstaje próchnica. Wieloszczety żyją w morzach i mają liczne szczecinki. Pijawki krwiopijne, np. pijawka lekarska, są przystosowane do pasożytnictwa: mają dwie przyssawki, ostre szczęki do nacinania skóry, w ślinie hirudynę, która nie pozwala krwi krzepnąć, oraz pojemny przewód pokarmowy na zapas krwi na długi czas.

5.Stawonogi: skorupiaki, owady, pajęczaki

Stawonogi mają członowane odnóża i szkielet zewnętrzny z chityny, który nie rośnie razem z ciałem - dlatego zwierzę linieje. Skorupiaki (rak, krab): głowotułów i odwłok, dwie pary czułków, oddychają skrzelami. Owady: głowa, tułów i odwłok, trzy pary odnóży, jedna para czułków, zwykle dwie pary skrzydeł, oddychają tchawkami. Pajęczaki (pająki, kleszcze, roztocze): głowotułów i odwłok, cztery pary odnóży, brak czułków; pająki mają gruczoły jadowe i kądziołki przędne. Stawonogi zapylają rośliny i są pokarmem wielu zwierząt, ale bywają szkodnikami i przenoszą choroby.

6.Cykle rozwojowe owadów

Przeobrażenie zupełne: jajo → larwa → poczwarka → owad dorosły (chrząszcze, motyle). Niezupełne: bez poczwarki (ważki). Jelonek rogacz (chrząszcz): larwy przez kilka lat żyją w próchniejącym drewnie, głównie dębów; samce mają ogromne żuwaczki. Husarz władca (ważka): drapieżna larwa żyje w wodzie i łapie ofiary wysuwaną maską. Modraszek nausitous (motyl): gąsienica żeruje na krwiściągu lekarskim, potem mrówki wścieklice zanoszą ją do mrowiska, gdzie zjada larwy mrówek. Oleica krówka (chrząszcz): larwy czepiają się pszczół samotnic i w ich gniazdach zjadają jaja i zapasy. (podpowiedź: Poczwarka = przeobrażenie zupełne.)

7.Mięczaki

Mięczaki mają miękkie, niesegmentowane ciało złożone z głowy (brak jej u małży), nogi i worka trzewiowego, okryte płaszczem, który zwykle wytwarza wapienną muszlę. Ślimaki, np. winniczek, zeskrobują pokarm tarką, a ślimaki lądowe oddychają płucem. Małże, np. szczeżuja, mają muszlę z dwóch połówek i filtrują wodę, odcedzając z niej pokarm - przy okazji ją oczyszczają; niektóre wytwarzają perły. Głowonogi (ośmiornica, kałamarnica, mątwa) mają ramiona z przyssawkami, pływają odrzutowo i wypuszczają atrament; to najinteligentniejsze bezkręgowce.

8.Ryby

Ryby są zmiennocieplne, oddychają skrzelami, mają opływowe ciało pokryte łuskami i śluzem oraz płetwy. Linia boczna wyczuwa ruchy i drgania wody. Ryby kostnoszkieletowe (karp, szczupak, okoń) mają pokrywy skrzelowe i pęcherz pławny, dzięki któremu unoszą się na różnych głębokościach. Chrzęstnoszkieletowe (rekiny, płaszczki) mają szkielet z chrząstki, odkryte szpary skrzelowe i nie mają pęcherza pławnego. Serce ryby ma przedsionek i komorę. Większość ryb ma zapłodnienie zewnętrzne: samica składa ikrę, samiec polewa ją nasieniem (tarło). Łosoś płynie na tarło z morza do rzek.

9.Płazy

Płazy są zmiennocieplne i żyją na granicy wody i lądu. Mają cienką, wilgotną skórę z gruczołami śluzowymi, przez którą wymieniają gazy - oddychają płucami i skórą, dlatego potrzebują wilgoci. Serce ma dwa przedsionki i jedną komorę. U żab zapłodnienie jest zewnętrzne: jaja (skrzek) rozwijają się w wodzie, a wylęgłe kijanki oddychają skrzelami i przechodzą przeobrażenie. Bezogonowe: żaby, ropuchy, rzekotka, kumaki. Ogoniaste: traszki, salamandra plamista. Zimę spędzają w odrętwieniu. Zjadają owady i ślimaki; wszystkie płazy w Polsce są chronione.

10.Gady

Gady są zmiennocieplne i dobrze przystosowane do lądu: suchą skórę pokrywają zrogowaciałe łuski lub tarczki chroniące przed utratą wody; okresowo linieją. Oddychają tylko płucami. Zapłodnienie jest wewnętrzne, jaja z wapienną lub skórzastą osłonką rozwijają się na lądzie, a młode są podobne do dorosłych; niektóre, np. żmija, rodzą młode. W Polsce żyją m.in. jaszczurka zwinka, padalec (beznoga jaszczurka), zaskroniec (żółte plamy po bokach głowy, niejadowity), żmija zygzakowata (jadowita, ciemny zygzak na grzbiecie) i żółw błotny. Wszystkie są chronione.

11.Ptaki

Ptaki są stałocieplne. Przystosowania do lotu: pióra, przednie kończyny przekształcone w skrzydła, lekkie kości wypełnione powietrzem, mostek z grzebieniem, do którego przyczepiają się silne mięśnie lotne, bezzębny dziób, worki powietrzne ułatwiające oddychanie, brak pęcherza moczowego. Serce jest czterodzielne. Zapłodnienie wewnętrzne; jaja z wapienną skorupą są wysiadywane. Pisklęta zagniazdowników (kura, kaczka) wkrótce po wykluciu opuszczają gniazdo, a gniazdowników (wróbel, sowy) są bezradne i karmione w gnieździe.

12.Sowy Polski

Sowy to nocne lub zmierzchowe drapieżniki: duże oczy skierowane do przodu, szlara (tarcza z piór na twarzy) kierująca dźwięki do uszu, miękkie pióra dające bezszelestny lot i ostre szpony. Niestrawione resztki zwracają jako wypluwki. Puchacz - największy, pęczki piór („uszy”), pomarańczowe oczy. Sóweczka - najmniejsza, poluje także w dzień. Włochatka - opierzone nogi, gniazduje w dziuplach po dzięciole czarnym. Uszatka - „uszy”, pomarańczowe oczy, zajmuje stare gniazda wron i srok. Płomykówka - biała, sercowata szlara, gniazduje w budynkach. Puszczyk - najczęstszy, ciemne oczy, bez „uszu”.

13.Ssaki

Ssaki są stałocieplne, mają sierść, gruczoły potowe i łojowe oraz gruczoły mlekowe, którymi karmią młode. Mają przeponę, czterodzielne serce, zróżnicowane zęby (siekacze, kły, przedtrzonowe, trzonowe) i duży mózg. Stekowce (dziobak, kolczatka) składają jaja. Torbacze (kangur, koala) rodzą bardzo małe młode, które rozwijają się dalej w torbie. U łożyskowych płód rozwija się w macicy, odżywiany przez łożysko. Przystosowania: kret ma łopatowate kończyny do kopania, nietoperze latają na błonie lotnej i orientują się echolokacją, wieloryby mają płetwy i grubą warstwę tłuszczu.

14.Tkanki zwierzęce

Nabłonkowa - ściśle przylegające komórki; okrywa ciało i wyściela narządy, chroni, wchłania i wydziela (gruczoły). Mięśniowa - komórki zdolne do skurczu: gładka (ściany jelit i naczyń, działa niezależnie od woli), poprzecznie prążkowana szkieletowa (ruchy zależne od woli) i sercowa (pracuje nieustannie, niezależnie od woli). Łączna - komórki w dużej ilości substancji międzykomórkowej: kostna, chrzęstna, tłuszczowa, krew. Nerwowa - neurony odbierają i przewodzą impulsy (dendryty odbierają, akson przekazuje dalej). Tkanki tworzą narządy, narządy - układy narządów, a układy - organizm.

15.Skóra - budowa i funkcje

Skóra składa się z naskórka i skóry właściwej; pod nią leży tkanka podskórna. Naskórek ma zewnętrzną warstwę rogową z martwych, złuszczających się komórek i żywą warstwę rozrodczą, której komórki stale się dzielą; powstaje w niej barwnik melanina chroniący przed UV. Skóra właściwa zawiera naczynia krwionośne, receptory, gruczoły potowe i łojowe oraz mieszki włosowe. Tkanka podskórna magazynuje tłuszcz i izoluje. Funkcje skóry: ochrona przed drobnoustrojami, urazami i utratą wody, regulacja temperatury, wydalanie z potem, wytwarzanie witaminy D pod wpływem słońca, odbieranie bodźców.

16.Choroby skóry i pierwsza pomoc

Czerniak to groźny nowotwór skóry; ryzyko zwiększają nadmiar promieniowania UV i oparzenia słoneczne - chronią kremy z filtrem, unikanie słońca w południe i rezygnacja z solarium. Znamię asymetryczne, o nierównych brzegach, niejednolitym kolorze lub rosnące musi obejrzeć lekarz. Grzybicą stóp zarażamy się w wilgotnych miejscach - chronią klapki na basenie i suche stopy. Oparzenie: chłodzić chłodną wodą co najmniej 10 minut, nie przekłuwać pęcherzy, nie smarować tłuszczem. Odmrożenie: ogrzewać stopniowo, nie nacierać śniegiem. Kleszcza usunąć pęsetą, chwytając tuż przy skórze, bez smarowania.

17.Szkielet, kości i stawy

Szkielet osiowy to czaszka, kręgosłup (odcinki szyjny, piersiowy, lędźwiowy, krzyżowy, guziczny; krzywizny amortyzują wstrząsy) i klatka piersiowa (żebra i mostek). Obręcze - barkowa (łopatki, obojczyki) i miedniczna - łączą kończyny ze szkieletem osiowym. Ramię: kość ramienna; przedramię: kość łokciowa i promieniowa; udo: kość udowa (najdłuższa); podudzie: piszczel i strzałka. Kość zawiera białko (giętkość) i sole wapnia i fosforu (twardość): wyprażona kruszy się, moczona w occie staje się giętka. Szpik czerwony wytwarza krwinki. Staw: główka i panewka pokryte chrząstką, torebka stawowa, maź.

18.Mięśnie, wady postawy, złamania

Mięśnie szkieletowe łączą się z kośćmi ścięgnami i działają parami antagonistycznie: skurcz mięśnia dwugłowego ramienia zgina rękę w łokciu, a skurcz trójgłowego ją prostuje. Ruch wzmacnia mięśnie i kości. Wady postawy: skolioza (boczne skrzywienie kręgosłupa), okrągłe plecy, wklęsłe plecy, płaskostopie. Krzywica to miękkie, zniekształcone kości dzieci przy niedoborze witaminy D, a osteoporoza - kruche kości, które utraciły sole mineralne. Przy złamaniu unieruchom kończynę razem z dwoma sąsiednimi stawami, nie nastawiaj kości, ranę okryj jałowym opatrunkiem i wezwij pomoc.

19.Układ pokarmowy i zęby

Pokarm przechodzi przez jamę ustną, gardło, przełyk, żołądek, jelito cienkie (zaczyna się dwunastnicą) i jelito grube do odbytu. Siekacze odgryzają, kły rozrywają, a zęby przedtrzonowe i trzonowe miażdżą i rozcierają pokarm. Uzębienie mleczne ma 20 zębów, stałe - 32. Ząb pokrywa szkliwo, najtwardsza substancja organizmu. Próchnicę wywołują kwasy, które bakterie wytwarzają z cukrów - chronią mycie zębów, pasta z fluorem, mało słodyczy i kontrole u dentysty. Gruczoły trawienne to ślinianki, wątroba (wytwarza żółć, magazynuje glikogen, unieszkodliwia trucizny) i trzustka.

20.Trawienie - enzymy i wchłanianie

Trawienie to rozkład dużych cząsteczek pokarmu na małe, które da się wchłonąć; przyspieszają je enzymy. Skrobię rozkładają amylaza ślinowa w jamie ustnej i amylaza trzustkowa w dwunastnicy - powstaje dwucukier maltoza, który enzymy jelita cienkiego rozkładają do glukozy. Białka trawi pepsyna w kwaśnym środowisku żołądka, a potem enzymy trzustki i jelita - powstają aminokwasy. Żółć rozbija tłuszcze na drobne kropelki, a lipaza trzustkowa trawi je do glicerolu i kwasów tłuszczowych. Produkty trawienia wchłaniają kosmki jelita cienkiego, a jelito grube wchłania wodę. Doświadczenie: skrobia ze śliną w cieple po chwili przestaje barwić się płynem Lugola.

21.Składniki pokarmowe i błonnik

Białka są głównie budulcem (mięso, ryby, jaja, nabiał, rośliny strączkowe), cukry - głównym źródłem energii (pieczywo, kasze, ziemniaki), a tłuszcze - zapasem energii i źródłem witamin A, D, E, K (oleje, masło, orzechy). Woda stanowi większość masy ciała. Błonnik z warzyw, owoców i produktów pełnoziarnistych nie jest trawiony, ale pobudza ruchy jelit, zapobiega zaparciom i daje uczucie sytości. Wykrywanie: skrobia barwi się płynem Lugola na granatowo, tłuszcz zostawia na papierze przeświecającą plamę, białko ścina się po ogrzaniu. Dieta ma być zróżnicowana i dopasowana do wieku i aktywności.

22.Witaminy i składniki mineralne - skutki niedoboru

Niedobór witaminy A - słabe widzenie o zmierzchu (kurza ślepota); D - krzywica u dzieci i osłabienie kości; K - zaburzenia krzepnięcia krwi; C - szkorbut (krwawienie dziąseł, słaba odporność); B12 - niedokrwistość i zaburzenia nerwowe (jest prawie wyłącznie w produktach zwierzęcych); B6 - zmiany skórne i zaburzenia pracy układu nerwowego. Niedobór żelaza - niedokrwistość, wapnia - kruche kości, magnezu - skurcze mięśni, jodu - wole. Witaminy A i D gromadzą się w organizmie, więc nadmiar suplementów może zatruć. Suplementy przyjmuje się tylko wtedy, gdy są potrzebne.

23.Krew i grupy krwi

Krew to osocze (woda z białkami, glukozą i solami - transport) oraz krwinki: czerwone (z hemoglobiną, przenoszą tlen; u człowieka nie mają jądra), białe (bronią przed drobnoustrojami) i płytki krwi (krzepnięcie). Powstają w szpiku czerwonym. Grupę AB0 wyznaczają antygeny na krwinkach czerwonych: grupa A ma antygen A, B - antygen B, AB - oba, 0 - żaden; w osoczu są przeciwciała przeciw brakującym antygenom (grupa 0 ma anty-A i anty-B, AB - żadnych). Rh+ oznacza obecność antygenu D. Przetacza się krew zgodnej grupy. Choroby krwi: niedokrwistość, białaczka.

24.Serce, naczynia i obiegi krwi

Serce ma dwa przedsionki i dwie komory; zastawki nie pozwalają krwi się cofać. Tętnice prowadzą krew z serca (grube, sprężyste ściany), żyły - do serca (cieńsze ściany, zastawki), a w naczyniach włosowatych zachodzi wymiana substancji z tkankami. Obieg mały: prawa komora → tętnice płucne (krew odtlenowana) → płuca → żyły płucne → lewy przedsionek. Obieg duży: lewa komora → aorta → narządy → żyły główne → prawy przedsionek. Ciśnienie mierzy się w spoczynku, na siedząco, z mankietem na wysokości serca. Ruch i zdrowa dieta chronią przed miażdżycą, nadciśnieniem i zawałem.

25.Odporność - narządy i rodzaje

Narządy odpornościowe: szpik kostny (powstają krwinki białe), grasica (dojrzewają w niej limfocyty, głównie u dzieci), śledziona (usuwa zużyte krwinki czerwone) i węzły chłonne (filtrują chłonkę, powiększają się przy infekcji). Odporność wrodzona działa nieswoiście: skóra, śluz, kwaśny sok żołądkowy, gorączka, krwinki pochłaniające drobnoustroje. Nabyta (swoista) to przeciwciała i komórki pamięci skierowane przeciw konkretnemu drobnoustrojowi. Czynna naturalna - po chorobie, czynna sztuczna - po szczepionce, bierna naturalna - przeciwciała od matki (łożysko, mleko), bierna sztuczna - surowica.

26.Szczepionka, surowica, konflikt serologiczny, alergia, AIDS

Szczepionka zawiera osłabione lub zabite drobnoustroje albo ich fragmenty: uczy organizm wytwarzać przeciwciała i komórki pamięci, chroni długo. Surowica zawiera gotowe przeciwciała - działa od razu, ale krótko, np. po ukąszeniu żmii. Konflikt serologiczny: matka Rh-, dziecko Rh+; przy porodzie krew dziecka trafia do krwi matki, która wytwarza przeciwciała anty-Rh, a w kolejnej ciąży niszczą one krwinki płodu Rh+. Zapobiega temu immunoglobulina anty-D podana matce. Alergia to nadwrażliwość na zwykle nieszkodliwe czynniki, np. pyłki. HIV niszczy limfocyty i prowadzi do AIDS.

27.Układ oddechowy - budowa, wentylacja, wymiana gazowa

Powietrze płynie przez jamę nosową (ogrzanie, nawilżenie, oczyszczenie), gardło, krtań (nagłośnia zamyka ją przy połykaniu), tchawicę i oskrzela do pęcherzyków płucnych. Ich cienkie ściany oplatają naczynia włosowate: tlen przenika do krwi, a tlenek węgla(IV) z krwi do pęcherzyków; w tkankach jest odwrotnie. Wdech: przepona i mięśnie międzyżebrowe kurczą się, klatka piersiowa powiększa się i powietrze napływa; wydech: mięśnie się rozkurczają. Powietrze wydychane ma mniej tlenu, a więcej $\ce{CO2}$ i pary wodnej. Przy wysiłku mięśnie zużywają więcej tlenu, więc oddychamy szybciej i głębiej.

28.Zagrożenia układu oddechowego

Dym tytoniowy (palenie czynne i bierne) zawiera rakotwórcze substancje smoliste i uzależniającą nikotynę, której dostarczają też e-papierosy; niszczy rzęski oczyszczające drogi oddechowe i zwiększa ryzyko raka płuca. Pyły i smog podrażniają drogi oddechowe. Tlenek węgla(II) (czad) jest bezbarwny i bezwonny; wiąże się z hemoglobiną trwalej niż tlen, przez co komórki są niedotlenione. Chronią sprawne urządzenia grzewcze, drożna wentylacja i czujnik czadu. Przy podejrzeniu zatrucia nie wchodź do niebezpiecznego pomieszczenia; wezwij pomoc pod numerem 112. Poszkodowanego wyprowadź na świeże powietrze tylko wtedy, gdy nie naraża to ratownika. Choroby: angina, gruźlica, rak płuca.

29.Pierwsza pomoc: krwotok z nosa, zawał, udar, omdlenie, atak paniki

Krwotok z nosa: posadź osobę z głową pochyloną do przodu i uciskaj skrzydełka nosa przez 10-15 minut. Zawał serca (silny ból w klatce piersiowej, duszność, zimny pot): zapewnij wygodną pozycję, uspokój i dzwoń 112. Udar mózgu (opadnięty kącik ust, słabość ręki, zaburzenia mowy): zapamiętaj czas pojawienia się objawów i natychmiast dzwoń 112. Omdlenie: jeśli osoba oddycha prawidłowo i nie ma urazu, połóż ją na plecach i unieś nogi. Jeśli nie odzyskuje przytomności, wezwij pomoc i sprawdź oddech. Nieprzytomną osobę oddychającą prawidłowo ułóż w pozycji bocznej bezpiecznej i kontroluj oddech; przy braku prawidłowego oddechu rozpocznij resuscytację zgodnie z instrukcjami dyspozytora. Atak paniki: mów spokojnie, zachęcaj do spokojnego, regularnego oddechu i zostań z osobą. (podpowiedź: Krew z nosa - głowa do przodu.)

30.Wydalanie i układ moczowy

Wydalanie to usuwanie zbędnych produktów przemiany materii: tlenku węgla(IV) przez płuca, mocznika (powstaje w wątrobie z rozkładu białek), nadmiaru wody i soli przez nerki, a części wody, soli i mocznika przez skórę z potem. Usuwanie kału nie jest wydalaniem, bo to niestrawione resztki pokarmu. Nerki filtrują krew i wytwarzają mocz, moczowody prowadzą go do pęcherza moczowego, a cewka moczowa - na zewnątrz. Badanie moczu wykrywa np. glukozę (cukrzyca), bakterie i krwinki (zakażenie). Zakażeniom i kamicy nerkowej zapobiegają picie wody i higiena.

31.Układ nerwowy - budowa, układ współczulny i przywspółczulny

Ośrodkowy układ nerwowy to mózgowie i rdzeń kręgowy, obwodowy - nerwy. Kora mózgowa odpowiada za myślenie, pamięć, mowę, czucie i ruchy dowolne, móżdżek - za równowagę i koordynację ruchów, rdzeń przedłużony - za oddychanie i pracę serca. Rdzeń kręgowy przewodzi impulsy i steruje wieloma odruchami. Część autonomiczna działa niezależnie od woli: układ współczulny mobilizuje w zagrożeniu (przyspiesza serce i oddech, rozszerza źrenice, hamuje trawienie), a przywspółczulny działa przeciwnie - uspokaja, zwalnia serce i pobudza trawienie.

32.Łuk odruchowy i rodzaje odruchów

Odruch to szybka, automatyczna reakcja na bodziec. Jego droga to łuk odruchowy: receptor → neuron czuciowy → ośrodek nerwowy (np. w rdzeniu kręgowym) → neuron ruchowy → efektor, czyli mięsień lub gruczoł. Odruch kolanowy: uderzenie w ścięgno pod rzepką powoduje wyprost nogi, a jego ośrodek leży w rdzeniu kręgowym. Odruchy bezwarunkowe są wrodzone i stałe (kolanowy, mruganie, kaszel, zwężenie źrenicy w świetle). Warunkowe są nabyte przez powtarzanie, np. pies Pawłowa ślinił się na dźwięk dzwonka, który zawsze poprzedzał karmienie; niewzmacniane z czasem wygasają.

33.Stres, sen i substancje psychoaktywne

Stres mobilizuje organizm (adrenalina, kortyzol), ale długotrwały osłabia odporność i zdrowie. Pomagają ruch, sen, rozmowa z bliskimi i spokojny oddech. Sen pozwala odpocząć mózgowi i utrwalić pamięć; nastolatek potrzebuje ok. 8-10 godzin, a ekrany przed snem go zaburzają. Alkohol uszkadza komórki nerwowe i zaburza koordynację; nikotyna, także z e-papierosów, silnie uzależnia; nadmiar kofeiny (np. napoje energetyczne) wywołuje kołatanie serca, niepokój i bezsenność. Narkotyki i dopalacze o nieznanym składzie uzależniają i mogą zabić, a środki dopingujące niszczą m.in. serce i wątrobę.

34.Oko i wady wzroku

Światło przechodzi przez rogówkę, źrenicę (jej wielkość reguluje tęczówka), soczewkę i ciało szkliste na siatkówkę, gdzie pręciki odbierają światło o zmroku, a czopki - barwy. Obraz na siatkówce jest pomniejszony i odwrócony; nerw wzrokowy przekazuje informację do mózgu. Soczewka zmienia kształt, by ostro widzieć z bliska i z daleka. Krótkowzroczność: obraz powstaje przed siatkówką, źle widać z daleka - soczewki rozpraszające. Dalekowzroczność: obraz za siatkówką, źle widać z bliska - soczewki skupiające. Astygmatyzm: nierówna krzywizna rogówki zniekształca obraz - soczewki cylindryczne.

35.Ucho, równowaga, smak, węch i dotyk

Ucho zewnętrzne (małżowina, przewód słuchowy) kieruje dźwięk na błonę bębenkową. W uchu środkowym kosteczki słuchowe - młoteczek, kowadełko, strzemiączko - wzmacniają drgania, a trąbka słuchowa wyrównuje ciśnienie. W ślimaku ucha wewnętrznego są receptory słuchu, a przedsionek i kanały półkoliste to narząd równowagi. Głośny hałas trwale niszczy receptory słuchu. Kubki smakowe języka rozpoznają smak słodki, słony, kwaśny, gorzki i umami; receptory węchu leżą w górnej części jamy nosowej. Receptory dotyku są najgęściej na opuszkach palców i wargach.

36.Gruczoły dokrewne i hormony

Hormony to substancje wydzielane do krwi, które regulują pracę narządów. Podwzgórze steruje przysadką i łączy układ nerwowy z hormonalnym. Przysadka wydziela hormon wzrostu i hormony sterujące innymi gruczołami. Szyszynka wydziela melatoninę (rytm snu), tarczyca - tyroksynę (tempo przemiany materii; potrzebny jod), trzustka - insulinę i glukagon, nadnercza - adrenalinę (szybka reakcja na stres) i kortyzol (długotrwały stres), jądra - testosteron, jajniki - estrogeny i progesteron. Niedobór hormonu wzrostu w dzieciństwie powoduje karłowatość, a nadmiar - gigantyzm.

37.Homeostaza: glukoza, temperatura, woda

Homeostaza to utrzymywanie stałych warunków w organizmie dzięki współpracy układów, zwłaszcza nerwowego i hormonalnego; zdrowie to stan tej równowagi, a choroba - jej zaburzenie. Po posiłku glukoza we krwi rośnie, więc trzustka wydziela insulinę: komórki pobierają glukozę, a wątroba magazynuje ją jako glikogen. Między posiłkami glukagon powoduje rozkład glikogenu i uwolnienie glukozy - to hormony antagonistyczne. Gdy jest gorąco, naczynia skóry się rozszerzają i pocimy się; gdy zimno - naczynia się zwężają i drżymy. Przy niedoborze wody nerki zagęszczają mocz, a my czujemy pragnienie.

38.Układy rozrodcze, cykl miesiączkowy, dojrzewanie

Jądra wytwarzają plemniki i testosteron; plemniki dojrzewają w najądrzach, a nasieniowodami trafiają do cewki moczowej. Jajniki wytwarzają komórki jajowe oraz estrogeny i progesteron; jajowód prowadzi komórkę jajową do macicy, w której rozwija się dziecko. Cykl miesiączkowy trwa zwykle ok. 28 dni: miesiączka (złuszczanie błony śluzowej macicy), potem dojrzewa pęcherzyk z komórką jajową i błona się odbudowuje; ok. połowy cyklu następuje owulacja; potem ciałko żółte wydziela progesteron. Dojrzewanie to zmiany ciała (np. miesiączka, mutacja głosu), emocji i relacji z innymi.

39.Zapłodnienie, rozwój przedurodzeniowy, bliźnięta

Do zapłodnienia dochodzi zwykle w jajowodzie: plemnik (23 chromosomy) łączy się z komórką jajową (23 chromosomy) i powstaje zygota (46 chromosomów). Zygota się dzieli, a zarodek zagnieżdża się w błonie śluzowej macicy. Do końca 8. tygodnia to zarodek (powstają narządy), potem płód; ciąża trwa ok. 40 tygodni. Łożysko i pępowina dostarczają tlen i pokarm, a płyn owodniowy chroni płód. Alkohol i nikotyna uszkadzają rozwijające się dziecko. Bliźnięta jednojajowe powstają z jednej zygoty (identyczne genetycznie), dwujajowe - z dwóch komórek jajowych zapłodnionych przez dwa plemniki.

40.Profilaktyka: choroby przenoszone drogą płciową, badania, leki

Choroby przenoszone drogą płciową: kiła, rzeżączka i chlamydioza (bakterie), rzęsistkowica (protist), zakażenie HPV (wirus, może wywołać raka szyjki macicy - chroni szczepienie, najlepiej przed rozpoczęciem współżycia). Wczesne wykrycie raka umożliwiają badania kontrolne: cytologia (szyjka macicy), samobadanie i badania piersi, badania prostaty u mężczyzn. Leki przyjmuje się zgodnie z ulotką i zaleceniem lekarza; bez potrzeby nie bierze się leków ani suplementów. Antybiotyki działają tylko na bakterie; trzeba je brać w zaleconej dawce, o stałych godzinach i do końca kuracji.