Wojewódzki Konkurs Biologiczny (wielkopolskie) - komórka, grzyby i rośliny

1.Poziomy organizacji organizmu i czynności życiowe

Komórka to najmniejsza jednostka zdolna do życia. U organizmów wielokomórkowych komórki o podobnej budowie i funkcji tworzą tkankę, tkanki - narząd, narządy - układ narządów, a układy - cały organizm: komórka → tkanka → narząd → układ narządów → organizm. Każdy organizm wykonuje czynności życiowe: odżywianie, oddychanie, wydalanie, rozmnażanie, ruch, reagowanie na bodźce oraz wzrost i rozwój.

2.Pierwiastki budujące organizmy

Do głównych pierwiastków budujących organizmy należą węgiel (C), wodór (H), tlen (O) i azot (N). Węgiel występuje we wszystkich związkach organicznych, a azot m.in. w białkach i kwasach nukleinowych. Siarka (S) występuje w niektórych aminokwasach budujących białka, a fosfor (P) w kwasach nukleinowych, fosfolipidach oraz związkach mineralnych kości i zębów. Wapń (Ca) buduje kości i zęby, uczestniczy w krzepnięciu krwi i skurczu mięśni. Magnez (Mg) wchodzi w skład chlorofilu. Żelazo (Fe) jest składnikiem hemoglobiny - jego niedobór może wywołać niedokrwistość. Jod (I) wchodzi w skład hormonów tarczycy - jego niedobór może powodować wole.

3.Woda i sole mineralne w organizmie

Woda to główny składnik większości komórek. Jest rozpuszczalnikiem i środowiskiem reakcji chemicznych, transportuje substancje (krew, sok w roślinie), chroni przed przegrzaniem (parowanie potu) i nadaje jędrność komórkom roślin; jest też substratem fotosyntezy. Sole mineralne występują w organizmie głównie jako jony. Budują twarde elementy ciała (związki wapnia i fosforu w kościach i zębach) i regulują pracę komórek - np. jony sodu i potasu są potrzebne do przewodzenia impulsów nerwowych.

4.Cukry (węglowodany)

Zbudowane głównie z C, H i O. Cukry proste: glukoza - główne źródło energii dla komórek, fruktoza - w owocach, ryboza i deoksyryboza - w kwasach nukleinowych. Dwucukry: sacharoza (cukier z buraka cukrowego), laktoza (cukier mleka). Wielocukry: skrobia - materiał zapasowy roślin; glikogen - materiał zapasowy zwierząt i grzybów (u człowieka w wątrobie i mięśniach); celuloza - buduje ściany komórkowe roślin, w pożywieniu jako błonnik; chityna - buduje ściany komórkowe grzybów i pancerzyki stawonogów.

5.Białka

Zbudowane z aminokwasów (około 20 rodzajów) połączonych w długie łańcuchy; zawierają C, H, O, N, często też S. Funkcje: budulcowa (keratyna we włosach, kolagen w ścięgnach), enzymatyczna - enzymy przyspieszają reakcje (np. amylaza ślinowa trawi skrobię), transportowa (hemoglobina przenosi tlen), odpornościowa (przeciwciała), regulacyjna (niektóre hormony, np. insulina), ruchowa (białka kurczliwe mięśni). Wysoka temperatura, alkohol czy mocne kwasy trwale niszczą budowę białka - to denaturacja (np. ścięcie białka jaja).

6.Tłuszcze i kwasy nukleinowe

Tłuszcze (lipidy) zbudowane są z C, H, O; typowy tłuszcz powstaje z glicerolu i kwasów tłuszczowych. Są zapasem energii (1 g tłuszczu daje jej najwięcej), izolują przed utratą ciepła, chronią narządy, rozpuszczają witaminy A, D, E, K, a fosfolipidy budują błony komórkowe. Kwasy nukleinowe - DNA i RNA - zbudowane są z nukleotydów (C, H, O, N, P). DNA ma kształt podwójnej helisy i przechowuje informację genetyczną (u roślin, zwierząt i grzybów głównie w jądrze), a RNA pomaga na jej podstawie wytwarzać białka.

7.Podstawowe elementy komórki

Błona komórkowa oddziela komórkę od otoczenia i wybiórczo przepuszcza substancje. Cytoplazma wypełnia komórkę i jest miejscem wielu reakcji. Jądro komórkowe zawiera DNA i kieruje życiem komórki. Mitochondria to „centra energetyczne” - zachodzi w nich oddychanie tlenowe. Chloroplasty zawierają chlorofil i przeprowadzają fotosyntezę. Wakuola gromadzi wodę oraz substancje zapasowe lub zbędne; u roślin jest duża i nadaje komórce jędrność. Ściana komórkowa (u roślin z celulozy) chroni komórkę i nadaje jej kształt.

8.Rybosomy, siateczka śródplazmatyczna, aparat Golgiego, lizosomy

Rybosomy to drobne struktury, na których powstają białka. Siateczka śródplazmatyczna to system kanalików i błon w cytoplazmie: szorstka (pokryta rybosomami) wytwarza i transportuje białka, gładka (bez rybosomów) wytwarza tłuszcze i unieszkodliwia niektóre trucizny. Aparat Golgiego to stos spłaszczonych pęcherzyków - przekształca, sortuje i pakuje substancje wydzielane przez komórkę (np. śluz, enzymy) oraz tworzy lizosomy. Lizosomy to pęcherzyki z enzymami trawiennymi - rozkładają pobrany pokarm i zużyte części komórki.

9.Komórka bakterii, roślin, zwierząt, grzybów i protistów

Bakteria ma komórkę bez jądra (prokariotyczną): DNA leży w cytoplazmie, często są też małe koliste plazmidy; ma rybosomy i ścianę komórkową z mureiny, nie ma mitochondriów ani chloroplastów. Pozostałe królestwa mają komórki z jądrem (eukariotyczne). Roślina: ściana z celulozy, chloroplasty, duża wakuola, zapas - skrobia. Zwierzę: brak ściany i chloroplastów, zapas - glikogen. Grzyb: ściana z chityny, brak chloroplastów, zapas - glikogen. Protisty są różnorodne: niektóre mają chloroplasty (euglena), inne nie (pantofelek).

10.Fotosynteza

Proces, w którym organizmy samożywne (rośliny, glony, sinice) wytwarzają cukier z substancji nieorganicznych, wykorzystując energię światła. U roślin i glonów zachodzi w chloroplastach, z udziałem chlorofilu. Substraty: tlenek węgla(IV) i woda; produkty: glukoza i tlen: $\ce{6CO2 + 6H2O ->[światło][chlorofil] C6H12O6 + 6O2}$. Glukoza daje roślinie energię i budulec, a jej nadmiar jest magazynowany jako skrobia. Organizmy cudzożywne (zwierzęta, grzyby) pobierają gotowe związki organiczne.

11.Czynniki wpływające na fotosyntezę - doświadczenia

Intensywność fotosyntezy zależy od natężenia światła, ilości tlenku węgla(IV), temperatury i dostępu wody. Gałązkę moczarki kanadyjskiej w wodzie oświetla się z różnych odległości i liczy pęcherzyki tlenu w ciągu minuty: im silniejsze światło, tym więcej pęcherzyków (do pewnej granicy). Zbyt wysoka temperatura hamuje proces. Skrobię - produkt fotosyntezy - wykrywa płyn Lugola (granatowe zabarwienie): barwi się tylko ta część liścia, która była oświetlona. Każde doświadczenie ma próbę badawczą i kontrolną.

12.Oddychanie tlenowe i fermentacja

Oddychanie tlenowe rozkłada glukozę z udziałem tlenu do tlenku węgla(IV) i wody, uwalniając dużo energii; u eukariontów zachodzi w mitochondriach: $\ce{C6H12O6 + 6O2 -> 6CO2 + 6H2O}$. Fermentacja przebiega bez tlenu, w cytoplazmie, i daje mało energii. Alkoholowa (drożdże): glukoza → etanol + $\ce{CO2}$ - spulchnia ciasto. Mlekowa (bakterie mlekowe, mięśnie przy dużym wysiłku): glukoza → kwas mlekowy - zachodzi przy kiszeniu i wyrobie jogurtu. $\ce{CO2}$ wykrywa woda wapienna - mętnieje.

13.Klasyfikacja organizmów i klucz do oznaczania

Organizmy dzieli się na 5 królestw: bakterie, protisty, grzyby, rośliny i zwierzęta. Jednostki systematyczne zwierząt od największej: królestwo, typ, gromada, rząd, rodzina, rodzaj, gatunek. Gatunek to organizmy podobne, które krzyżują się i mają płodne potomstwo. Nazwa gatunku jest dwuczłonowa, łacińska (system Karola Linneusza): nazwa rodzaju i określenie gatunku, np. Pinus sylvestris - sosna zwyczajna. Klucz dwudzielny składa się z par przeciwstawnych cech: wybierasz cechę pasującą do okazu i przechodzisz do wskazanego punktu, aż dojdziesz do nazwy.

14.Wirusy - bezkomórkowe formy

Wirus składa się z materiału genetycznego (DNA albo RNA) zamkniętego w białkowym płaszczu; niektóre mają dodatkową osłonkę. Nie ma budowy komórkowej, nie odżywia się, nie oddycha i nie rośnie. Namnaża się tylko wewnątrz żywej komórki gospodarza, zmuszając ją do wytwarzania nowych wirusów, a komórka często ginie. Z organizmami żywymi łączy go materiał genetyczny i zmienność (mutacje). Wirusy atakujące bakterie to bakteriofagi. Wirusy widać dopiero w mikroskopie elektronowym.

15.Choroby wirusowe - drogi zakażenia i profilaktyka

Drogą kropelkową szerzą się grypa, odra, świnka, różyczka, ospa wietrzna i COVID-19. HIV, który wywołuje AIDS, przenosi się przez krew, kontakty płciowe oraz z matki na dziecko. Wściekliznę przenosi ślina chorego zwierzęcia (pogryzienie). Wirus polio (choroba Heinego-Medina) wnika drogą pokarmową - przez brudne ręce i skażoną wodę. Ebola szerzy się przez kontakt z krwią i płynami ustrojowymi chorego. Chronią szczepienia (m.in. przeciw odrze, śwince, różyczce, polio, grypie) i higiena. Antybiotyki nie działają na wirusy.

16.Bakterie - budowa, życie i znaczenie

Bakterie żyją wszędzie: w glebie, wodzie, powietrzu, w organizmach, a nawet w gorących źródłach. Bywają kuliste (ziarniaki), pałeczkowate (pałeczki, laseczki), wygięte (przecinkowce) lub spiralne (krętki). Rozmnażają się przez podział komórki, a w złych warunkach laseczki tworzą odporne przetrwalniki. Większość jest cudzożywna, a sinice są samożywne. Znaczenie: rozkładają szczątki, bakterie brodawkowe wiążą azot z powietrza dla roślin bobowatych, bakterie mlekowe dają jogurt i kiszonki, a bakterie jelitowe wytwarzają witaminę K.

17.Choroby bakteryjne

Gruźlica - prątki gruźlicy, droga kropelkowa, atakuje głównie płuca; chroni szczepienie. Borelioza - krętki przenoszone przez kleszcze; typowy objaw to rumień wędrujący; kleszcza trzeba szybko usunąć. Tężec - laseczki z gleby wnikają przez zanieczyszczone rany i wywołują bolesne skurcze mięśni; chronią szczepienia przypominające. Salmonelloza - pałeczki w zakażonej żywności (surowe jaja, drób), wywołują biegunkę i wymioty; ważne są higiena i obróbka termiczna. Krztusiec - droga kropelkowa, napadowy kaszel; chroni szczepienie. Leczy się je antybiotykami.

18.Protisty - pantofelek, ameba, euglena

Protisty mają komórki z jądrem, ale nie są roślinami, zwierzętami ani grzybami. Są jedno- lub wielokomórkowe (np. brunatnice). Pantofelek porusza się dzięki rzęskom, ma dwa jądra, trawi pokarm w wodniczkach pokarmowych, a wodniczki tętniące usuwają nadmiar wody. Ameba (pełzak) zmienia kształt, pełza na nibynóżkach i nimi otacza pokarm. Euglena zielona ma wić, plamkę oczną i chloroplasty: na świetle odżywia się samożywnie, w ciemności - cudzożywnie. Glony produkują dużo tlenu i są pokarmem zwierząt wodnych.

19.Choroby wywoływane przez protisty

Malaria - wywołuje ją zarodziec malarii, który niszczy krwinki czerwone; przenosi go samica komara widliszka. Objaw: napady wysokiej gorączki. Chronią moskitiery, środki odstraszające owady i leki przyjmowane przed podróżą w tropiki. Śpiączka afrykańska - świdrowiec przenoszony przez muchę tse-tse; atakuje układ nerwowy, wywołuje senność. Toksoplazmoza - toksoplazma, której żywicielem ostatecznym jest kot; zarażamy się, jedząc surowe lub niedogotowane mięso i nieumyte warzywa albo przez kontakt z odchodami kota. Jest groźna dla rozwijającego się płodu.

20.Grzyby i porosty

Grzyby mają komórki z jądrem i ścianę z chityny, nie mają chlorofilu, magazynują glikogen. Są cudzożywne: rozkładają martwą materię, pasożytują (np. grzybice) lub żyją w symbiozie - mikoryza to współżycie grzyba z korzeniami drzew. Ciało tworzą nitkowate strzępki splecione w grzybnię; owocnik (kapelusz i trzon) wytwarza zarodniki. Drożdże są jednokomórkowe i rozmnażają się przez pączkowanie. Porost to grzyb żyjący w symbiozie z glonem lub sinicą; porosty są wrażliwe na zanieczyszczenia powietrza, więc wskazują jego czystość.

21.Grzyby jadalne i trujące, które łatwo pomylić

Czubajka kania (jadalna): kapelusz z brązowymi łuskami i garbem, trzon z wężykowatym wzorem, gruby, ruchomy pierścień, podstawa bez pochwy. Muchomor jadowity (śmiertelnie trujący): cały biały, delikatny pierścień, podstawa trzonu w bulwie otoczonej pochwą; jego toksyny niszczą wątrobę. Smardz (jadalny): kapelusz z komorami jak plaster miodu, w przekroju pusty w środku. Piestrzenica kasztanowata (trująca): brązowy kapelusz pofałdowany jak mózg, w przekroju z kilkoma komorami. Zbieraj tylko grzyby znane na pewno, cały owocnik z podstawą.

22.Tkanka twórcza i okrywająca

Tkanka twórcza ma małe, żywe komórki o cienkich ścianach i dużym jądrze, zdolne do podziałów. Stożki wzrostu na szczytach pędu i korzenia umożliwiają wzrost na długość, a miazga powoduje przyrost na grubość. Tkanka okrywająca chroni roślinę. Skórka młodych części nadziemnych jest zwykle jednowarstwowa i pokryta kutykulą ograniczającą parowanie; może mieć aparaty szparkowe i włoski. Skórka młodego korzenia nie ma kutykuli i tworzy włośniki pobierające wodę z solami mineralnymi. Pnie drzew chroni korek z martwych komórek.

23.Miękisz i tkanka wzmacniająca

Miękisz tworzą żywe komórki o cienkich ścianach. Miękisz asymilacyjny ma chloroplasty i prowadzi fotosyntezę (w liściach), spichrzowy magazynuje zapasy (skrobia w bulwie ziemniaka), powietrzny ma duże przestwory z powietrzem (rośliny wodne), a wodny gromadzi wodę (kaktusy, aloes). Tkanka wzmacniająca usztywnia roślinę: zwarcica ma żywe komórki ze ścianami zgrubiałymi w narożnikach (młode łodygi, ogonki liści), a twardzica - martwe komórki o grubych, zdrewniałych ścianach: włókna (np. lnu) i komórki kamienne (łupina orzecha, pestka śliwki).

24.Tkanka przewodząca: drewno i łyko

Drewno zbudowane jest z martwych komórek o zdrewniałych ścianach (naczyń i cewek); przewodzi wodę z solami mineralnymi od korzeni w górę, do liści. Łyko zbudowane jest z żywych rurek sitowych; przewodzi substancje organiczne, głównie cukry, z liści do innych części rośliny, np. do korzeni i owoców. Drewno i łyko tworzą wiązki przewodzące, widoczne w liściu jako nerwy. Prawdziwe tkanki przewodzące mają paprotniki i rośliny nasienne, a mchy ich nie mają.

25.Mchy

Niewielkie rośliny wilgotnych i cienistych miejsc. Mają łodyżkę i listki, ale nie mają korzeni - do podłoża przytwierdzają się chwytnikami; brak im też prawdziwych tkanek przewodzących. Zielona roślinka wytwarza gamety, a plemniki dopływają do komórki jajowej w wodzie (np. po deszczu). Z zapłodnionej komórki wyrasta puszka z zarodnikami na trzonku. Mchy działają jak gąbka: zatrzymują wodę w lesie, chronią glebę przed wysychaniem i erozją, zasiedlają nagie skały, a torfowce tworzą torf. Suchy mech po namoczeniu waży wielokrotnie więcej.

26.Paprocie, skrzypy i widłaki

Mają korzenie, łodygi, liście i tkanki przewodzące, rozmnażają się przez zarodniki, a do zapłodnienia potrzebują wody. Paprocie (np. nerecznica samcza, orlica): łodyga to podziemne kłącze, młode liście są zwinięte jak pastorał, a zarodnie leżą w kupkach na spodniej stronie liści. Skrzypy: łodyga podzielona na człony, drobne liście w węzłach, gałązki w okółkach, szorstkie od krzemionki; skrzyp polny wiosną ma brunatne pędy z kłosem zarodnionośnym. Widłaki: płożące się, widlasto rozgałęzione łodygi gęsto pokryte drobnymi liśćmi; w Polsce chronione.

27.Sosna zwyczajna i znaczenie nagonasiennych

Nagonasienne mają nasiona leżące odkryte na łuskach szyszek - nie są okryte owocem. Sosna zwyczajna, najczęstsze drzewo polskich lasów, ma igły po dwie na krótkopędzie i rdzawą, łuszczącą się korę w górnej części pnia. Szyszki męskie wytwarzają pyłek z pęcherzykami powietrznymi, przenoszony przez wiatr; szyszki żeńskie mają łuski z zalążkami. Nasiona ze skrzydełkiem dojrzewają około 2 lat. Nagonasienne dają drewno (budownictwo, meble, papier) i żywicę, tworzą lasy, są pokarmem i schronieniem zwierząt.

28.Świerk, jodła i modrzew

Świerk pospolity: igły pojedyncze, sztywne, kłujące, czworokątne w przekroju; szyszki zwisają i opadają w całości; korona stożkowata, płytki system korzeniowy. Jodła pospolita: igły płaskie, miękkie, na końcu tępe lub wcięte, od spodu z dwoma białymi paskami; szyszki stoją na gałęziach i rozpadają się na drzewie - zostaje sam trzpień. Modrzew europejski: miękkie igły zebrane w pęczki na krótkopędach; jako jedyne rodzime drzewo iglaste zrzuca igły na zimę (jesienią żółkną); szyszki małe, stojące.

29.Cis, jałowiec i miłorząb

Cis pospolity: płaskie, miękkie, ciemnozielone igły bez białych pasków; nie tworzy szyszek - nasiono otacza czerwona, mięsista osnówka. Igły i nasiona są silnie trujące. Rośnie bardzo wolno, żyje długo, jest objęty ochroną. Jałowiec pospolity: zwykle krzew o kłujących igłach w okółkach po trzy; ma mięsiste, granatowe szyszkojagody z sinym nalotem, używane jako przyprawa. Miłorząb dwuklapowy: drzewo z Chin sadzone w parkach; ma wachlarzowate, często dwuklapowe liście zrzucane na zimę; to „żywa skamieniałość” - ostatni żyjący gatunek swojej grupy.

30.Formy roślin okrytonasiennych i rośliny użytkowe

Rośliny zielne mają miękkie, niezdrewniałe łodygi; krzewinki są niskie, o zdrewniałych łodygach (borówka czarna, wrzos); krzewy mają kilka zdrewniałych pędów od podstawy (leszczyna, bez czarny); drzewa mają pień i koronę. Rośliny użytkowe: zboża - pszenica, żyto, owies, kukurydza (mąka, kasze, płatki, pasza); oleiste - rzepak i słonecznik; warzywa - marchew i burak (korzenie spichrzowe; burak cukrowy daje cukier), kapusta (główka to wielki pąk z liści), brukselka (jemy pąki boczne); chmiel - jego szyszki nadają goryczkę piwu.

31.Korzeń i łodyga

Korzeń umocowuje roślinę, pobiera wodę z solami mineralnymi i może magazynować zapasy. Jego szczyt to stożek wzrostu chroniony czapeczką; wyżej jest strefa wydłużania, potem strefa włośnikowa, gdzie włośniki pobierają najwięcej wody, i strefa korzeni bocznych. System palowy (wyraźny korzeń główny) mają zwykle dwuliścienne, np. marchew; wiązkowy (wiele podobnych korzeni) - jednoliścienne, np. trawy. Łodyga podtrzymuje liście i kwiaty i przewodzi substancje; ma węzły, z których wyrastają liście i pąki, oraz międzywęźla.

32.Liść - budowa i funkcje

Liść ma blaszkę, ogonek i nasadę; bywa pojedynczy lub złożony z listków. Unerwienie jest zwykle siatkowate u dwuliściennych, a równoległe u jednoliściennych. W przekroju: skórka górna z kutykulą, miękisz palisadowy (wydłużone komórki z największą liczbą chloroplastów - główne miejsce fotosyntezy), miękisz gąbczasty z przestworami ułatwiającymi wymianę gazów, wiązki przewodzące (nerwy) i skórka dolna z licznymi aparatami szparkowymi. Liść prowadzi fotosyntezę, wymianę gazową i transpirację, czyli parowanie wody, które pomaga zasysać wodę od korzeni.

33.Modyfikacje korzeni, łodyg i liści

Korzenie: spichrzowe (marchew, burak), czepne (bluszcz), podporowe (kukurydza), ssawki pasożytów. Łodygi: kłącze (konwalia, perz), bulwa pędowa (ziemniak), rozłogi (truskawka), krótka łodyga cebuli - piętka, ciernie (głóg), wąsy (winorośl), łodyga magazynująca wodę (kaktus). Liście: ciernie (kaktus, berberys), wąsy (groch), pułapki (rosiczka), łuski spichrzowe (cebula), mięsiste liście (rozchodnik, aloes). Cebula składa się z krótkiej łodygi i otaczających ją liści. Kolce róży są powierzchniowymi wyrostkami, a nie przekształconymi organami. Oczka ziemniaka to pąki rozmieszczone w węzłach bulwy pędowej. Na korzeniach niektórych roślin również mogą powstawać pąki przybyszowe.

34.Rozmnażanie wegetatywne roślin

To rozmnażanie bezpłciowe z części rośliny, bez udziału gamet; potomstwo jest genetycznie identyczne z rośliną macierzystą (to klony), więc zachowuje cechy odmiany. W przyrodzie: rozłogi (truskawka), kłącza (perz, konwalia), bulwy (ziemniak), cebule (tulipan, ząbki czosnku). Sposoby ogrodnicze: sadzonki pędowe (wierzba, pelargonia), sadzonki liściowe (fiołek afrykański, begonia), odkłady - pęd przygięty i przysypany ziemią ukorzenia się (porzeczka), szczepienie - zraz zrasta się z podkładką (jabłonie, róże), a także hodowla z kawałków tkanek w laboratorium.

35.Budowa kwiatu, zapylenie i zapłodnienie

Kwiat to pęd przystosowany do rozmnażania płciowego. Na dnie kwiatowym osadzone są działki kielicha, płatki korony, pręciki oraz słupki. Pręcik składa się z nitki i pylnika wytwarzającego pyłek. Słupek ma znamię, szyjkę i zalążnię z zalążkami. Zapylenie to przeniesienie pyłku z pylnika na znamię słupka. Z ziarna pyłku wyrasta łagiewka doprowadzająca komórki plemnikowe do zalążka. Jedna łączy się z komórką jajową, tworząc zygotę, a druga z komórką centralną, dając początek bielmu. Z zalążka powstaje nasiono, z zalążni rozwija się owoc, a z jej ściany - owocnia. W tworzeniu niektórych owoców uczestniczą także inne części kwiatu.

36.Kwiaty owadopylne i wiatropylne, kwiatostany

Kwiaty owadopylne są duże, barwne, pachnące, mają nektar i lepki pyłek (rzepak, jabłoń). Kwiaty wiatropylne są drobne, niepozorne, bez zapachu i nektaru; mają wysunięte pylniki na długich nitkach, duże znamiona i bardzo dużo lekkiego, suchego pyłku (trawy, leszczyna, brzoza). Kwiatostany: grono (konwalia), kłos (babka), kłos złożony (pszenica, żyto), wiecha (owies), baldach złożony (marchew, koper), koszyczek (słonecznik, mniszek), kotka (brzoza, leszczyna, wierzba), kolba (kukurydza - kwiatostan żeński).

37.Nasiono i kiełkowanie

Nasiono ma łupinę nasienną (ochrona), zarodek (korzeń zarodkowy, łodyżka, pączek i liścienie) oraz materiał zapasowy - w bielmie (pszenica, kukurydza) albo w grubych liścieniach (fasola, groch). Jednoliścienne mają jeden liścień, dwuliścienne - dwa. Do kiełkowania potrzebne są woda (nasiono pęcznieje), tlen (do oddychania) i odpowiednia temperatura; pierwszy wyrasta korzeń zarodkowy. Fasola kiełkuje nadziemnie (liścienie wychodzą nad glebę), a groch podziemnie. Nasiona na suchej wacie, zalane wodą lub w lodówce kiełkują słabo albo wcale.

38.Rozprzestrzenianie nasion i owoców

Wiatr przenosi lekkie owoce i nasiona ze skrzydełkami (klon, jesion, brzoza, sosna) lub z puchem (mniszek, wierzba). Zwierzęta zjadają mięsiste, barwne owoce (jarzębina, czarny bez) i wydalają nasiona w innym miejscu; owoce czepne z haczykami przyczepiają się do sierści (łopian, przytulia); sójki i wiewiórki gubią ukryte żołędzie i orzechy, a mrówki roznoszą nasiona z tłuszczowymi wyrostkami (glistnik). Woda przenosi owoce lekkie i nieprzemakalne (kokos). Niektóre rośliny same wyrzucają nasiona z pękających owoców (niecierpek, łubin).

39.Drzewa liściaste: buk, dęby, grab, lipy, olsza, brzoza

Buk pospolity: liście jajowate, o falistym, orzęsionym brzegu; trójgraniaste orzeszki (bukiew) w kolczastej okrywie; gładka, szara kora. Dąb szypułkowy: żołędzie na długich szypułkach, liście prawie bez ogonków. Dąb bezszypułkowy: żołędzie siedzące, liście na wyraźnych ogonkach. Grab: liście podwójnie piłkowane, pofałdowane; orzeszek z trójklapowym skrzydełkiem. Lipy: liście sercowate; drobnolistna ma pod spodem rdzawe kępki włosków w kątach nerwów, szerokolistna - białawe. Olsza czarna: liście z wciętym szczytem, zdrewniałe szyszeczki. Brzoza brodawkowata: biała kora, liście trójkątne.

40.Drzewa liściaste: klony, jesion, kasztanowiec, wierzba, leszczyna

Klon zwyczajny: liście dłoniaste z ostrymi ząbkami, biały sok w ogonku, skrzydlaki rozchylone pod kątem rozwartym. Klon jawor: klapy liści tępe, karbowane, skrzydlaki pod kątem ostrym. Klon polny: małe liście z tępymi klapami, skrzydlaki ustawione w jednej linii. Klon jesionolistny: liście złożone - gatunek obcy, inwazyjny. Jesion wyniosły: liście pierzaste, czarne pąki, skrzydlak z jednym podłużnym skrzydełkiem. Kasztanowiec: liście dłoniasto złożone, kolczasta torebka z nasionami. Wierzba biała: wąskie liście, srebrzyste od spodu. Leszczyna: krzew, okrągławe liście, orzech laskowy.