Pomorski Wojewódzki Konkurs z Biologii - kręgowce i organizm człowieka

1.Strunowce i kręgowce - cechy

Strunowce mają przynajmniej w okresie zarodkowym strunę grzbietową (sprężysty pręt podporowy), cewkę nerwową po grzbietowej stronie ciała i szczeliny skrzelowe w gardzieli. U kręgowców strunę zastępuje kręgosłup, a mózg chroni czaszka. Kręgowce mają szkielet wewnętrzny (kostny lub chrzęstny), zamknięty układ krwionośny z sercem po brzusznej stronie ciała oraz ośrodkowy układ nerwowy złożony z mózgowia i rdzenia kręgowego.

2.Ryby - przystosowania do życia w wodzie

Opływowy kształt ciała, łuski pokryte śluzem zmniejszającym tarcie, płetwy: nieparzyste (grzbietowa, odbytowa, ogonowa - ta ostatnia napędza rybę) i parzyste (piersiowe, brzuszne - sterowanie i równowaga). Linia boczna wyczuwa ruchy i drgania wody. Pęcherz pławny wypełniony gazami pozwala zmieniać gęstość ciała i bez wysiłku utrzymywać się na wybranej głębokości. Ryby oddychają skrzelami, które u ryb kostnoszkieletowych osłania wieczko skrzelowe.

3.Ryby - krążenie i rozmnażanie

Serce ryby jest dwudzielne (przedsionek i komora) i tłoczy krew odtlenowaną do skrzeli; stamtąd krew natlenowana płynie do narządów - jest jeden obieg krwi. Większość ryb ma zapłodnienie zewnętrzne: w czasie tarła samica składa ikrę, a samiec polewa ją mleczem (nasieniem). Ryby chrzęstnoszkieletowe (rekiny, płaszczki) mają szkielet z chrząstki, nie mają pęcherza pławnego ani wieczek skrzelowych, a zapłodnienie jest wewnętrzne. Łosoś wędruje na tarło z morza do rzek, a węgorz - z rzek do morza.

4.Płazy - budowa i oddychanie

Płazy żyją na pograniczu wody i lądu. Ich skóra jest cienka, naga i wilgotna dzięki gruczołom śluzowym, a u wielu gatunków ma też gruczoły jadowe. Dorosłe oddychają małymi, workowatymi płucami i całą skórą, dlatego skóra musi być wilgotna. Serce jest trójdzielne (dwa przedsionki i jedna komora), w komorze krew natlenowana częściowo miesza się z odtlenowaną; są dwa obiegi krwi. Grupy: płazy bezogonowe (żaby, ropuchy, kumaki, rzekotka) i ogoniaste (traszki, salamandra).

5.Płazy - rozmnażanie i przeobrażenie

Żaby mają zapłodnienie zewnętrzne w wodzie: samica składa skrzek, czyli jaja otoczone galaretowatą osłonką, bez skorupki i bez błon płodowych. Z jaja wylęga się kijanka podobna do ryby: oddycha skrzelami, ma ogon, linię boczną i serce dwudzielne. W czasie przeobrażenia, kierowanego hormonami tarczycy, wyrastają kończyny (najpierw tylne), rozwijają się płuca, a ogon i skrzela zanikają. Rozwój płazów jest więc złożony (z przeobrażeniem).

6.Gady - przystosowania do życia na lądzie

Sucha skóra pokryta zrogowaciałymi łuskami lub tarczkami chroni przed utratą wody; gady linieją. Oddychają wyłącznie płucami o pofałdowanych ścianach. Serce jest trójdzielne, ale komorę częściowo dzieli przegroda, więc krew miesza się słabiej niż u płazów (krokodyle mają serce czterodzielne). Zapłodnienie jest wewnętrzne, a jaja ze skorupką i błonami płodowymi rozwijają się na lądzie - rozwój jest prosty. Azot wydalają głównie jako kwas moczowy, co oszczędza wodę. Grupy: jaszczurki, węże, żółwie, krokodyle.

7.Błony płodowe

Błony otaczające zarodek owodniowców (gadów, ptaków i ssaków), dzięki którym zarodek może rozwijać się poza wodą. Owodnia tworzy pęcherz z płynem owodniowym - chroni zarodek przed wyschnięciem i wstrząsami. Kosmówka otacza zarodek i pozostałe błony, uczestniczy w wymianie gazowej, a u ssaków współtworzy łożysko. Omocznia gromadzi zbędne produkty przemiany materii i bierze udział w wymianie gazowej. Pęcherzyk żółtkowy zawiera żółtko - zapas pokarmu. Ryby i płazy nie mają błon płodowych.

8.Jajo ptaka i rozwój piskląt

Jajo ptaka okrywa wapienna skorupka z porami, przez które zachodzi wymiana gazowa; pod nią leżą błony podskorupkowe i komora powietrzna. Białko dostarcza wody i chroni zarodek, a żółtko z tarczką zarodkową jest zapasem pokarmu. Skręcone pasma białka (chalazy) utrzymują żółtko w środku jaja. Ptaki wysiadują jaja, ogrzewając je ciałem. Zagniazdowniki (kura, kaczka) wykluwają się opierzone i widzące, a gniazdowniki (wróbel, jaskółka) - nagie, ślepe i długo karmione w gnieździe.

9.Ptaki - przystosowania do lotu

Przednie kończyny są przekształcone w skrzydła. Pióra konturowe tworzą powierzchnię nośną (lotki na skrzydłach, sterówki na ogonie), a puch chroni przed utratą ciepła. Szkielet jest lekki: wiele kości jest pneumatycznych, czyli pustych w środku i wypełnionych powietrzem; część kości jest zrośnięta, a obojczyki tworzą widełki. Mostek ma wysoki grzebień, do którego przyczepiają się silne mięśnie piersiowe poruszające skrzydłami. Zamiast ciężkich zębów jest lekki, rogowy dziób; jelito jest krótkie.

10.Ptaki - oddychanie, krążenie i trawienie

Płuca ptaków łączą się z workami powietrznymi. Świeże powietrze przepływa przez płuca zarówno przy wdechu, jak i przy wydechu, więc wymiana gazowa zachodzi w obu fazach - to podwójne oddychanie. Serce jest czterodzielne, a krew natlenowana nie miesza się z odtlenowaną. W wolu pokarm jest przechowywany i zmiękczany, w żołądku gruczołowym trawiony enzymami, a w żołądku mięśniowym rozcierany, często z pomocą połkniętych kamyków. Przewód pokarmowy, moczowy i rozrodczy uchodzą do steku.

11.Ssaki - cechy charakterystyczne

Ciało pokryte włosami (sierścią), skóra z licznymi gruczołami: potowymi, łojowymi, zapachowymi i mlekowymi - młode karmione są mlekiem. Uzębienie jest zróżnicowane na siekacze, kły, przedtrzonowce i trzonowce. Przepona oddziela klatkę piersiową od jamy brzusznej i bierze udział w oddychaniu, a płuca mają pęcherzyki płucne. Serce jest czterodzielne, a dojrzałe czerwone krwinki nie mają jądra. W uchu środkowym są trzy kosteczki słuchowe, a mózg ma silnie rozwiniętą korę.

12.Rozmnażanie ssaków: stekowce, torbacze, łożyskowce

Wszystkie ssaki mają zapłodnienie wewnętrzne, a młode piją mleko matki. Stekowce (dziobak, kolczatka) składają jaja i mają stek; nie mają sutków - mleko wydziela się na skórę. Torbacze (kangur, koala) rodzą bardzo małe, niedorozwinięte młode, które dorasta w torbie, przyczepione do sutka. U łożyskowców (np. człowiek, pies, wieloryb) zarodek długo rozwija się w macicy i jest odżywiany przez łożysko, przez które dostaje od matki tlen i pokarm, a oddaje zbędne produkty przemiany materii.

13.Uzębienie i trawienie ssaków a rodzaj pokarmu

Drapieżniki (wilk, kot) mają duże kły do chwytania ofiary i zęby łamaczowe do cięcia mięsa, a ich jelito jest stosunkowo krótkie. Roślinożercy mają szerokie trzonowce o płaskich, pofałdowanych koronach do rozcierania roślin i długie jelito. Przeżuwacze (krowa, jeleń) mają żołądek czterokomorowy: żwacz, czepiec, księgi i trawieniec; mikroorganizmy rozkładają w nim celulozę. Gryzonie (bóbr, mysz) mają stale rosnące siekacze, nie mają kłów, a między siekaczami a trzonowcami jest bezzębna przerwa.

14.Serce i krwiobieg kręgowców - porównanie

Ryby: serce dwudzielne (przedsionek i komora), jeden obieg krwi. Płazy: serce trójdzielne (dwa przedsionki i komora), dwa obiegi, krew miesza się w komorze. Gady: serce trójdzielne z niepełną przegrodą w komorze - krew miesza się częściowo; krokodyle mają serce czterodzielne. Ptaki i ssaki: serce czterodzielne, pełne rozdzielenie krwi natlenowanej i odtlenowanej, dwa obiegi. Pełny rozdział krwi zapewnia dobre natlenienie narządów i umożliwia stałocieplność.

15.Zmiennocieplność i stałocieplność

Zwierzęta zmiennocieplne (ryby, płazy, gady) mają temperaturę ciała zależną od temperatury otoczenia: w chłodzie stają się powolne, zimą zapadają w odrętwienie, a gady wygrzewają się w słońcu. Stałocieplne ptaki i ssaki utrzymują stałą, wysoką temperaturę ciała niezależnie od otoczenia dzięki intensywnej przemianie materii, czterodzielnemu sercu i izolacji cieplnej: piórom, sierści, warstwie tłuszczu. Dzięki temu mogą być aktywne także zimą i w chłodnym klimacie.

16.Ssaki - przystosowania do różnych środowisk

Walenie (wieloryby, delfiny) mają opływowe ciało, przednie kończyny przekształcone w płetwy, poziomą płetwę ogonową, grubą warstwę tłuszczu chroniącą przed utratą ciepła i nozdrza na szczycie głowy, a oddychają płucami. Nietoperze latają na skrzydłach z fałdu skóry rozpiętego między wydłużonymi palcami i orientują się w ciemności dzięki echolokacji. Kret ma łopatowate przednie kończyny do kopania, krótkie futro i bardzo małe oczy.

17.Tkanki zwierzęce

Nabłonkowa: ściśle przylegające komórki okrywające ciało i wyścielające narządy; tworzy też gruczoły. Łączna: komórki rozproszone w dużej ilości istoty międzykomórkowej - kostna, chrzęstna, tłuszczowa, łączna właściwa i krew; podpiera, łączy, magazynuje i transportuje. Mięśniowa: gładka (skurcz powolny, niezależny od woli - ściany jelit i naczyń), poprzecznie prążkowana szkieletowa (skurcz szybki, zależny od woli) i poprzecznie prążkowana serca. Nerwowa: neurony przewodzące impulsy i wspierające je komórki glejowe.

18.Układ ruchu: kości, stawy, mięśnie

Twardość kości zapewniają sole mineralne (głównie fosforany wapnia), a sprężystość - białko osseina. W czerwonym szpiku kostnym powstają krwinki. Kości łączą się nieruchomo (szwy czaszki), za pomocą chrząstek dających niewielką ruchomość (krążki międzykręgowe) lub ruchomo w stawach: powierzchnie stawowe pokrywa chrząstka, torebka stawowa zawiera maź zmniejszającą tarcie, a więzadła wzmacniają staw. Mięśnie szkieletowe działają antagonistycznie: skurcz mięśnia dwugłowego ramienia zgina przedramię, a trójgłowego - prostuje.

19.Składniki pokarmowe i produkty ich trawienia

Białka są materiałem budulcowym; trawione są do aminokwasów. Cukry złożone (np. skrobia) są głównym źródłem energii; trawione są do cukrów prostych, głównie glukozy. Tłuszcze to zapas energii i składnik błon komórkowych; trawione są do glicerolu i kwasów tłuszczowych. Witaminy i sole mineralne regulują procesy życiowe, a woda jest rozpuszczalnikiem i środowiskiem reakcji. Błonnik nie jest trawiony przez człowieka, ale pobudza ruchy jelit. Trawienie przeprowadzają enzymy - białka przyspieszające rozkład.

20.Trawienie w jamie ustnej i żołądku

W jamie ustnej pokarm jest rozdrabniany przez zęby i mieszany ze śliną; amylaza ślinowa zaczyna trawienie skrobi. W żołądku sok żołądkowy zawiera kwas chlorowodorowy (kwas solny), który zabija drobnoustroje i zakwasza treść, oraz pepsynę trawiącą białka na krótsze fragmenty (peptydy). Śluz chroni ścianę żołądka przed strawieniem. Mięśniowe ściany żołądka mieszają pokarm, a zwieracz odźwiernika porcjami przepuszcza papkę do dwunastnicy.

21.Trawienie i wchłanianie w jelitach

Do dwunastnicy trafia sok trzustkowy z enzymami trawiącymi cukry (amylaza), białka (trypsyna) i tłuszcze (lipaza) oraz żółć z wątroby, która nie jest enzymem, ale rozbija tłuszcze na drobne kropelki (emulguje). Trawienie kończą enzymy jelita cienkiego. Kosmki jelitowe ogromnie zwiększają powierzchnię wchłaniania: cukry proste i aminokwasy trafiają do krwi i żyłą wrotną do wątroby, a tłuszcze głównie do naczyń limfatycznych. W jelicie grubym wchłania się woda, a bakterie wytwarzają m.in. witaminę K.

22.Wątroba - funkcje

Największy gruczoł ciała. Wytwarza żółć, magazynuje glukozę w postaci glikogenu i uwalnia ją, gdy jej brakuje, przekształca toksyczny amoniak w mniej szkodliwy mocznik, unieszkodliwia trucizny, alkohol i leki, magazynuje witaminy (np. A, D, B12) i żelazo oraz wytwarza białka osocza, np. fibrynogen potrzebny do krzepnięcia krwi. Dzięki intensywnym przemianom chemicznym wytwarza dużo ciepła.

23.Witaminy i skutki ich niedoboru

Witaminy A, D, E i K rozpuszczają się w tłuszczach (organizm może je magazynować, więc możliwy jest też ich nadmiar), a witaminy z grupy B i witamina C - w wodzie. Niedobór witaminy A powoduje kurzą ślepotę (słabe widzenie o zmierzchu), D - krzywicę u dzieci (miękkie, wygięte kości), K - zaburzenia krzepnięcia krwi, C - szkorbut (krwawienie dziąseł, słaba odporność), B12 - niedokrwistość. Witamina D powstaje w skórze pod wpływem promieni UV.

24.Krew - składniki i krzepnięcie

Osocze to głównie woda z białkami, glukozą, solami mineralnymi i hormonami. Czerwone krwinki (erytrocyty) nie mają jądra, zawierają hemoglobinę i przenoszą tlen; powstają w czerwonym szpiku kostnym, a zużyte są rozkładane w śledzionie i wątrobie. Białe krwinki (leukocyty) mają jądro i bronią przed drobnoustrojami. Płytki krwi zapoczątkowują krzepnięcie: przy udziale jonów wapnia i witaminy K rozpuszczony fibrynogen zmienia się w nitki fibryny, które z krwinkami tworzą skrzep.

25.Grupy krwi ABO i czynnik Rh

Grupa A ma na krwinkach antygen A, a w osoczu przeciwciała anty-B; grupa B - antygen B i anty-A; grupa AB - oba antygeny i brak tych przeciwciał; grupa 0 - brak antygenów, przeciwciała anty-A i anty-B. Przy przetoczeniu niezgodnej krwi przeciwciała biorcy zlepiają krwinki dawcy. Osoba Rh+ ma na krwinkach antygen D. Konflikt serologiczny grozi, gdy matka Rh- nosi kolejne dziecko Rh+: jej przeciwciała anty-D mogą niszczyć krwinki płodu; zapobiega temu podanie matce immunoglobuliny anty-D.

26.Serce i naczynia krwionośne

Serce człowieka ma dwa przedsionki i dwie komory. Zastawki między przedsionkami a komorami oraz zastawki półksiężycowate u wyjścia aorty i pnia płucnego sprawiają, że krew płynie tylko w jedną stronę. Rytm skurczów nadaje węzeł zatokowo-przedsionkowy, czyli rozrusznik serca. Tętnice prowadzą krew z serca i mają grube, sprężyste ściany; żyły prowadzą krew do serca, mają cieńsze ściany i zastawki. W naczyniach włosowatych o ścianie z jednej warstwy komórek zachodzi wymiana substancji z tkankami.

27.Krwiobieg duży i mały

Krwiobieg mały (płucny): z prawej komory krew odtlenowana płynie pniem płucnym i tętnicami płucnymi do płuc, oddaje tam $\ce{CO2}$ i pobiera tlen, a żyłami płucnymi wraca jako natlenowana do lewego przedsionka. Krwiobieg duży: z lewej komory krew natlenowana płynie aortą i tętnicami do naczyń włosowatych wszystkich narządów, oddaje tlen i składniki pokarmowe, a żyłami głównymi górną i dolną wraca do prawego przedsionka. W tętnicach płucnych płynie więc krew odtlenowana, a w żyłach płucnych - natlenowana.

28.Układ oddechowy i wymiana gazowa

Jama nosowa ogrzewa, nawilża i oczyszcza powietrze. Dalej powietrze płynie przez gardło, krtań (nagłośnia zamyka ją przy połykaniu, a struny głosowe wytwarzają głos), tchawicę i oskrzela do pęcherzyków płucnych otoczonych naczyniami włosowatymi - tu tlen przenika do krwi, a $\ce{CO2}$ z krwi do pęcherzyków. Przy wdechu przepona i mięśnie międzyżebrowe kurczą się, objętość klatki piersiowej rośnie, a ciśnienie w płucach spada. Ośrodek oddechowy w rdzeniu przedłużonym reaguje na wzrost stężenia $\ce{CO2}$ we krwi.

29.Odporność nieswoista (wrodzona)

Działa szybko i tak samo wobec każdego intruza, ale nie tworzy pamięci. Pierwsza linia obrony to bariery: skóra, błony śluzowe ze śluzem i rzęskami, kwaśny sok żołądkowy, lizozym w łzach i ślinie. Gdy drobnoustroje wnikną do tkanek, białe krwinki (np. makrofagi) pochłaniają je i trawią - to fagocytoza. Uszkodzenie tkanki wywołuje stan zapalny: zaczerwienienie, obrzęk, ból i podwyższoną temperaturę. Gorączka hamuje namnażanie drobnoustrojów, a w węzłach chłonnych limfa jest oczyszczana z drobnoustrojów.

30.Odporność swoista: limfocyty B i T

Jest skierowana przeciw konkretnemu antygenowi, czyli substancji rozpoznanej jako obca. Limfocyty B po zetknięciu z antygenem przekształcają się w komórki plazmatyczne, które wytwarzają przeciwciała - białka wiążące tylko ten antygen i oznaczające go do zniszczenia. Limfocyty T pomocnicze kierują odpowiedzią odpornościową, a cytotoksyczne niszczą komórki zakażone wirusami i komórki nowotworowe. Powstają też komórki pamięci, dzięki którym przy kolejnym zakażeniu odpowiedź jest szybsza i silniejsza.

31.Odporność czynna i bierna; szczepionki i surowice

Odporność czynna powstaje, gdy organizm sam wytwarza przeciwciała i komórki pamięci: naturalnie - po przechorowaniu, sztucznie - po szczepieniu. Szczepionka zawiera osłabione lub zabite drobnoustroje, ich fragmenty albo unieszkodliwione toksyny; działa zapobiegawczo i na długo. Odporność bierna to otrzymanie gotowych przeciwciał: naturalnie - od matki przez łożysko i z mlekiem, sztucznie - w surowicy, np. po ukąszeniu przez żmiję. Surowica działa od razu, ale krótko, i służy do leczenia.

32.Zaburzenia odporności: alergia, autoagresja, przeszczepy

Alergia to nadmierna reakcja układu odpornościowego na nieszkodliwą substancję - alergen (pyłki, roztocza kurzu, sierść, niektóre pokarmy); objawia się np. katarem, wysypką, dusznością, a w skrajnych przypadkach wstrząsem anafilaktycznym. W chorobach autoimmunologicznych układ odpornościowy atakuje własne komórki, np. komórki trzustki wytwarzające insulinę w cukrzycy typu 1. Przeszczepiony narząd może zostać odrzucony jako obcy, dlatego biorca przyjmuje leki osłabiające odporność.

33.Neuron i synapsa

Neuron ma ciało komórki z jądrem, krótkie, rozgałęzione dendryty, które odbierają sygnały, i długi akson przewodzący impuls nerwowy od ciała komórki. Osłonka mielinowa wokół aksonu przyspiesza przewodzenie. Impuls przechodzi na następną komórkę w synapsie: zakończenie aksonu uwalnia neuroprzekaźnik, który pobudza lub hamuje komórkę za synapsą. Neurony czuciowe przewodzą impulsy od receptorów, ruchowe - do mięśni i gruczołów, a pośredniczące łączą inne neurony.

34.Ośrodkowy układ nerwowy

Tworzą go mózgowie i rdzeń kręgowy, chronione przez kości, opony i płyn mózgowo-rdzeniowy; nerwy i zwoje to obwodowy układ nerwowy. Kora mózgu odpowiada za myślenie, pamięć, mowę, świadome czucie i ruchy dowolne. Móżdżek koordynuje ruchy i utrzymuje równowagę. Podwzgórze reguluje temperaturę ciała, głód i pragnienie oraz steruje przysadką. Rdzeń przedłużony kontroluje oddychanie, pracę serca, kaszel, kichanie i połykanie. Rdzeń kręgowy przewodzi impulsy i jest ośrodkiem wielu odruchów.

35.Łuk odruchowy i rodzaje odruchów

Odruch to szybka, automatyczna reakcja na bodziec. Biegnie łukiem odruchowym: receptor, neuron czuciowy, ośrodek nerwowy (np. w rdzeniu kręgowym), neuron ruchowy i efektor, czyli mięsień lub gruczoł. Odruchy bezwarunkowe są wrodzone (kolanowy, źreniczny, cofnięcie ręki od gorącego przedmiotu, wydzielanie śliny, gdy pokarm jest w ustach). Odruchy warunkowe powstają przez uczenie się, gdy obojętny bodziec wielokrotnie poprzedza bodziec wywołujący odruch wrodzony, np. pies ślini się na dźwięk dzwonka.

36.Autonomiczny układ nerwowy

Kieruje pracą narządów wewnętrznych niezależnie od naszej woli. Część współczulna mobilizuje organizm w stresie i podczas wysiłku: przyspiesza i wzmacnia pracę serca, rozszerza oskrzela i źrenice, podnosi stężenie glukozy we krwi i hamuje trawienie. Część przywspółczulna działa przeciwnie, w czasie odpoczynku: zwalnia pracę serca, zwęża źrenice i pobudza trawienie. Obie części działają antagonistycznie, czyli przeciwstawnie, i razem utrzymują równowagę organizmu.

37.Gruczoły dokrewne i hormony

Hormony to substancje wydzielane do krwi, które działają na określone narządy docelowe. Podwzgórze steruje przysadką, a przysadka wytwarza hormon wzrostu i hormony pobudzające inne gruczoły. Tarczyca wydziela tyroksynę przyspieszającą przemianę materii; do jej wytworzenia potrzebny jest jod, a przy jego niedoborze powstaje wole. Przytarczyce regulują poziom wapnia we krwi. Nadnercza wydzielają adrenalinę (hormon stresu) i kortyzol. Jajniki wytwarzają estrogeny i progesteron, a jądra - testosteron.

38.Insulina i glukagon; cukrzyca

Oba hormony wytwarzają wyspy trzustkowe i działają antagonistycznie. Gdy stężenie glukozy we krwi rośnie (po posiłku), wydzielana jest insulina: ułatwia komórkom pobieranie glukozy i jej zamianę w glikogen w wątrobie i mięśniach, więc stężenie glukozy spada. Gdy glukozy brakuje, glukagon pobudza rozkład glikogenu w wątrobie i stężenie glukozy rośnie. W cukrzycy typu 1 trzustka nie wytwarza insuliny i trzeba ją podawać, a w typie 2 komórki słabo na nią reagują, czemu sprzyjają otyłość i brak ruchu.

39.Homeostaza i termoregulacja

Homeostaza to utrzymywanie względnie stałych warunków w organizmie: temperatury, stężenia glukozy, ilości wody i soli. Działa na zasadzie ujemnego sprzężenia zwrotnego - odchylenie od normy uruchamia reakcję, która je odwraca. Ośrodek termoregulacji leży w podwzgórzu. Gdy jest zimno, naczynia skóry zwężają się, mięśnie drżą, a tyroksyna i adrenalina przyspieszają przemianę materii. Gdy jest gorąco, naczynia skóry rozszerzają się, oddając ciepło, a parowanie potu chłodzi ciało.

40.Nerki i regulacja ilości wody

Nefron to podstawowa jednostka nerki. W kłębuszku nerkowym z krwi filtruje się mocz pierwotny (woda, glukoza, sole, mocznik), a w kanalikach nerkowych większość wody, glukoza i potrzebne sole wracają do krwi - to wchłanianie zwrotne; zostaje mocz ostateczny z mocznikiem. Gdy organizm traci wodę, przysadka uwalnia hormon antydiuretyczny (ADH, wazopresynę), który zwiększa wchłanianie zwrotne wody - moczu jest mniej i jest bardziej stężony, a ośrodek pragnienia skłania do picia.