Układ ruchu człowieka: szkielet, stawy i mięśnie

1.Układ ruchu

Układ narządów umożliwiający poruszanie się i utrzymanie postawy ciała. Składa się z części biernej - szkieletu, czyli kości i ich połączeń - oraz części czynnej, czyli mięśni szkieletowych, które kurcząc się, poruszają kośćmi.

2.Funkcje szkieletu

Szkielet jest podporą ciała i nadaje mu kształt, chroni narządy wewnętrzne (np. czaszka - mózgowie, klatka piersiowa - serce i płuca), umożliwia ruch, bo przyczepiają się do niego mięśnie, magazynuje sole mineralne (wapń, fosfor), a szpik kostny czerwony wytwarza komórki krwi.

3.Szkielet osiowy

Część szkieletu, która tworzy oś ciała. Należą do niej czaszka, kręgosłup i klatka piersiowa. Chroni najważniejsze narządy: mózgowie, rdzeń kręgowy, serce i płuca.

4.Czaszka

Część szkieletu osiowego złożona z mózgoczaszki i trzewioczaszki. Mózgoczaszka (m.in. kość czołowa, kości ciemieniowe, kości skroniowe, kość potyliczna) tworzy puszkę chroniącą mózgowie. Trzewioczaszka buduje twarz (m.in. szczęka, żuchwa, kości nosowe i jarzmowe). Kości czaszki łączą się głównie szwami.

5.Żuchwa

Jedyna ruchoma kość czaszki, tworząca dolną część twarzoczaszki. Łączy się z kośćmi skroniowymi stawami, dzięki czemu możemy otwierać usta, gryźć i żuć pokarm oraz mówić.

6.Kręgosłup

Główna oś szkieletu, zbudowana z 33-34 kręgów. Ma pięć odcinków: szyjny (7 kręgów), piersiowy (12), lędźwiowy (5), krzyżowy (5 kręgów zrośniętych w kość krzyżową) i guziczny (4-5 zrośniętych kręgów). W kanale kręgowym biegnie rdzeń kręgowy.

7.Krzywizny kręgosłupa

Naturalne wygięcia kręgosłupa, które nadają mu kształt podwójnej litery S. Lordozy (wygięcia do przodu) są w odcinku szyjnym i lędźwiowym, a kifozy (wygięcia do tyłu) - w odcinku piersiowym i krzyżowym. Krzywizny działają jak sprężyna: amortyzują wstrząsy podczas chodzenia, biegania i skakania.

8.Krążek międzykręgowy

Sprężysta płytka z chrząstki leżąca między trzonami sąsiednich kręgów. Amortyzuje wstrząsy i umożliwia zginanie się kręgosłupa.

9.Klatka piersiowa

Część szkieletu osiowego zbudowana z 12 par żeber, mostka i 12 kręgów piersiowych. Chroni serce, płuca i duże naczynia krwionośne oraz bierze udział w oddychaniu - podczas wdechu unosi się, a podczas wydechu opada.

10.Żebra prawdziwe, rzekome i wolne

Żebra prawdziwe (7 górnych par) łączą się z mostkiem bezpośrednio, własnymi chrząstkami. Żebra rzekome (3 kolejne pary) łączą się z mostkiem pośrednio, przez chrząstkę żebra leżącego wyżej. Żebra wolne (2 dolne pary) kończą się swobodnie i nie łączą się z mostkiem.

11.Obręcz barkowa

Część szkieletu łącząca kończyny górne ze szkieletem osiowym. Tworzą ją dwie łopatki i dwa obojczyki. Obojczyk łączy się z mostkiem, a łopatka - z kością ramienną w stawie barkowym.

12.Szkielet kończyny górnej

Kończyna górna wolna składa się z kości ramiennej (ramię), kości promieniowej i kości łokciowej (przedramię) oraz kości ręki: kości nadgarstka, śródręcza i paliczków palców. Kość promieniowa leży po stronie kciuka.

13.Obręcz miedniczna

Część szkieletu łącząca kończyny dolne ze szkieletem osiowym. Tworzą ją dwie kości miedniczne, które razem z kością krzyżową tworzą miednicę. Miednica podtrzymuje narządy wewnętrzne (np. pęcherz moczowy, narządy rozrodcze) i przenosi ciężar ciała na kończyny dolne.

14.Szkielet kończyny dolnej

Kończyna dolna wolna składa się z kości udowej (udo), rzepki (w stawie kolanowym), piszczeli i strzałki (podudzie) oraz kości stopy: kości stępu (m.in. kość piętowa), śródstopia i paliczków palców.

15.Kość udowa

Najdłuższa i najmocniejsza kość w ciele człowieka. Tworzy szkielet uda; u góry łączy się z kością miedniczną w stawie biodrowym, a u dołu z piszczelą i rzepką w stawie kolanowym.

16.Rodzaje kości

Ze względu na kształt wyróżniamy kości długie (np. udowa, ramienna), płaskie (np. łopatka, mostek, kości sklepienia czaszki), krótkie (np. kości nadgarstka i stępu) oraz różnokształtne (np. kręgi).

17.Skład chemiczny kości

Kość zawiera substancje mineralne (głównie związki wapnia i fosforu), które nadają jej twardość, oraz substancje organiczne (głównie białko - osseinę), które nadają jej elastyczność. Kość wyprażona w ogniu traci substancje organiczne i staje się krucha, a kość zanurzona w kwasie traci sole mineralne i staje się giętka.

18.Połączenia ścisłe kości

Połączenia nieruchome lub mało ruchome. Należą do nich: szwy (np. między kośćmi sklepienia czaszki), chrząstkozrosty, czyli kości połączone chrząstką (np. spojenie łonowe, połączenia kręgów przez krążki międzykręgowe), oraz kościozrosty, czyli kości zrośnięte w jedną (np. kość krzyżowa).

19.Staw

Ruchome połączenie kości. Umożliwia ruchy, np. zginanie, prostowanie i obracanie części ciała. Przykłady: staw barkowy, łokciowy, biodrowy, kolanowy oraz stawy palców.

20.Budowa stawu

Staw tworzą powierzchnie stawowe kości (wypukła główka i wklęsła panewka) pokryte gładką chrząstką stawową. Staw otacza torebka stawowa, a wewnątrz jest jama stawowa wypełniona mazią stawową. Staw wzmacniają więzadła.

21.Maź stawowa

Gęsty płyn wypełniający jamę stawową, wytwarzany przez torebkę stawową. Zmniejsza tarcie między powierzchniami stawowymi (działa jak smar) i odżywia chrząstkę stawową.

22.Rodzaje stawów

Staw kulisty (np. barkowy, biodrowy) umożliwia ruchy we wszystkich kierunkach. Staw zawiasowy (np. łokciowy, międzypaliczkowe) pozwala na zginanie i prostowanie w jednej płaszczyźnie, jak zawias drzwi. Staw obrotowy (np. między pierwszym a drugim kręgiem szyjnym) umożliwia obracanie. Staw siodełkowy (u nasady kciuka) pozwala na ruchy w dwóch płaszczyznach.

23.Mięsień szkieletowy

Narząd zbudowany z tkanki mięśniowej poprzecznie prążkowanej szkieletowej. Składa się z włókien mięśniowych zebranych w pęczki i otoczonych tkanką łączną. Środkowa, gruba część mięśnia to brzusiec, a na końcach są ścięgna, którymi mięsień przyczepia się do kości. Pracuje zależnie od naszej woli.

24.Ścięgno

Mocne, mało rozciągliwe pasmo tkanki łącznej, którym mięsień przyczepia się do kości. Przenosi siłę skurczu mięśnia na kość. Największe jest ścięgno piętowe (Achillesa), łączące mięśnie łydki z kością piętową.

25.Rodzaje tkanki mięśniowej

Tkanka mięśniowa poprzecznie prążkowana szkieletowa buduje mięśnie szkieletowe: kurczy się szybko i silnie, zależnie od woli, ale szybko się męczy. Tkanka mięśniowa gładka buduje ściany narządów wewnętrznych (np. żołądka, jelit, naczyń krwionośnych) i kurczy się powoli, niezależnie od woli. Tkanka mięśniowa poprzecznie prążkowana serca buduje serce i pracuje bez przerwy, niezależnie od woli.

26.Antagonistyczna praca mięśni

Mięsień może tylko się kurczyć (skracać) i rozkurczać - nie potrafi pchać kości. Dlatego mięśnie działają w parach o przeciwnym działaniu: gdy jeden się kurczy, drugi się rozkurcza. Przykładem są zginacze i prostowniki. Mięśnie współdziałające przy tym samym ruchu to mięśnie synergistyczne.

27.Mięsień dwugłowy i trójgłowy ramienia

Para mięśni antagonistycznych ramienia. Mięsień dwugłowy ramienia (biceps) leży z przodu ramienia i zgina kończynę górną w stawie łokciowym. Mięsień trójgłowy ramienia (triceps) leży z tyłu ramienia i prostuje ją w tym stawie.

28.Przepona

Płaski, kopulasty mięsień szkieletowy oddzielający jamę klatki piersiowej od jamy brzusznej. Jest głównym mięśniem oddechowym: kurcząc się, obniża się i powiększa objętość klatki piersiowej, co powoduje wdech.

29.Współdziałanie kości, stawów i mięśni

Mięsień przyczepia się ścięgnami do dwóch różnych kości, po obu stronach stawu. Gdy pod wpływem impulsów z układu nerwowego mięsień się kurczy, pociąga jedną kość w stronę drugiej i kość porusza się w stawie. Kości działają jak dźwignie, stawy - jak punkty podparcia, a mięśnie dostarczają siły.

30.Wady postawy

Odchylenia od prawidłowej postawy ciała, np. skolioza (boczne skrzywienie kręgosłupa), plecy okrągłe (nadmierna kifoza piersiowa), plecy wklęsłe (nadmierna lordoza lędźwiowa) i płaskostopie (obniżenie łuku stopy). Sprzyjają im siedzący tryb życia, garbienie się, noszenie ciężkiego plecaka na jednym ramieniu oraz źle dobrane meble i obuwie.