Narządy zmysłów: wzrok, słuch, równowaga, smak, węch i dotyk

1.Receptor

Komórka lub zakończenie nerwowe, które odbiera bodźce (np. światło, dźwięk, dotyk, substancje chemiczne) i zamienia je na impulsy nerwowe. Impulsy biegną nerwami do mózgu, gdzie w ośrodkach kory mózgowej powstaje wrażenie, np. obraz czy dźwięk.

2.Rodzaje receptorów

Fotoreceptory odbierają światło (oko). Mechanoreceptory odbierają bodźce mechaniczne, np. drgania, dotyk, ucisk i zmiany położenia ciała (ucho, skóra). Chemoreceptory odbierają substancje chemiczne (smak, węch). Termoreceptory odbierają ciepło i zimno (skóra), a receptory bólu reagują na bodźce uszkadzające tkanki.

3.Twardówka

Zewnętrzna, biała i mocna błona gałki ocznej (tzw. białko oka). Chroni wnętrze oka i nadaje mu kształt. Z przodu przechodzi w przezroczystą rogówkę.

4.Rogówka

Przezroczysta, wypukła przednia część zewnętrznej błony oka. Przepuszcza i załamuje promienie światła wpadające do oka. Nie ma naczyń krwionośnych.

5.Naczyniówka

Środkowa błona gałki ocznej, bogata w naczynia krwionośne. Odżywia oko, a zawarty w niej ciemny barwnik pochłania nadmiar światła wewnątrz oka. Z przodu przechodzi w ciało rzęskowe i tęczówkę.

6.Tęczówka i źrenica

Tęczówka to barwna, okrągła część oka, która nadaje kolor oczom. W jej środku jest otwór - źrenica. Mięśnie tęczówki zmieniają wielkość źrenicy: w jasnym świetle źrenica się zwęża, a w ciemności rozszerza, dzięki czemu regulowana jest ilość światła wpadającego do oka.

7.Soczewka

Przezroczysta, elastyczna, dwuwypukła struktura leżąca za tęczówką. Załamuje promienie światła tak, aby na siatkówce powstał ostry obraz. Zmienia swoją wypukłość dzięki mięśniom ciała rzęskowego.

8.Ciało szkliste

Przezroczysta, galaretowata substancja wypełniająca wnętrze gałki ocznej za soczewką. Przepuszcza światło i utrzymuje kulisty kształt oka.

9.Siatkówka

Wewnętrzna błona gałki ocznej, zawierająca fotoreceptory: pręciki i czopki. To na niej powstaje obraz, a fotoreceptory zamieniają światło na impulsy nerwowe, które nerw wzrokowy przewodzi do mózgu.

10.Pręciki i czopki

Fotoreceptory siatkówki. Pręciki są bardzo wrażliwe na światło i umożliwiają widzenie o zmierzchu, ale nie rozróżniają barw (widzimy wtedy w odcieniach szarości). Czopki działają przy dobrym oświetleniu i odpowiadają za widzenie barwne i ostre.

11.Plamka żółta

Miejsce na siatkówce, w którym jest najwięcej czopków. Tu powstaje najostrzejszy obraz, dlatego patrząc na przedmiot, ustawiamy oczy tak, by jego obraz padał na plamkę żółtą.

12.Plamka ślepa (tarcza nerwu wzrokowego)

Miejsce na siatkówce, w którym z gałki ocznej wychodzi nerw wzrokowy. Nie ma tam fotoreceptorów, dlatego światło, które na nie pada, nie wywołuje wrażenia wzrokowego. Na co dzień tego nie zauważamy, bo mózg uzupełnia brakujący fragment obrazu.

13.Droga światła w oku

Światło przechodzi kolejno przez rogówkę, ciecz wodnistą, źrenicę, soczewkę i ciało szkliste, aż dociera do siatkówki. Powstaje tam obraz pomniejszony i odwrócony. Impulsy z fotoreceptorów biegną nerwem wzrokowym do ośrodka wzroku w płacie potylicznym kory mózgowej, gdzie powstaje wrażenie wzrokowe.

14.Akomodacja

Zdolność oka do ustawiania ostrości widzenia na przedmioty bliskie i dalekie. Polega na zmianie wypukłości soczewki dzięki mięśniom ciała rzęskowego: gdy patrzymy na bliski przedmiot, soczewka staje się bardziej wypukła, a przy patrzeniu w dal - bardziej płaska.

15.Aparat ochronny oka

Narządy dodatkowe chroniące oko: brwi (zatrzymują spływający pot), powieki i rzęsy (chronią przed kurzem i nadmiarem światła), spojówka (cienka błona pokrywająca białko oka i wewnętrzną stronę powiek) oraz gruczoły łzowe, wytwarzające łzy, które nawilżają i oczyszczają oko oraz działają bakteriobójczo. Ruchy gałki ocznej umożliwiają mięśnie okoruchowe.

16.Krótkowzroczność

Wada wzroku, w której obraz odległych przedmiotów powstaje przed siatkówką, najczęściej dlatego, że gałka oczna jest zbyt długa. Osoba krótkowzroczna dobrze widzi z bliska, a niewyraźnie z daleka. Koryguje się ją okularami lub soczewkami kontaktowymi rozpraszającymi (wklęsłymi, tzw. minusami).

17.Dalekowzroczność

Wada wzroku, w której obraz bliskich przedmiotów powstaje za siatkówką, najczęściej dlatego, że gałka oczna jest zbyt krótka. Osoba dalekowzroczna słabo widzi z bliska, np. przy czytaniu. Koryguje się ją okularami lub soczewkami kontaktowymi skupiającymi (wypukłymi, tzw. plusami).

18.Astygmatyzm

Wada wzroku spowodowana nierównomiernym wygięciem (krzywizną) rogówki lub soczewki. Promienie światła nie skupiają się w jednym punkcie, przez co obraz jest nieostry i zniekształcony zarówno z bliska, jak i z daleka. Koryguje się go specjalnymi soczewkami (cylindrycznymi).

19.Daltonizm

Zaburzenie widzenia barw, najczęściej polegające na myleniu koloru czerwonego z zielonym. Wynika z nieprawidłowego działania czopków, jest dziedziczne i znacznie częściej występuje u mężczyzn niż u kobiet. Nie da się go wyleczyć.

20.Higiena wzroku

Czytanie i pisanie przy dobrym, równomiernym oświetleniu, trzymanie tekstu w odległości ok. 30-40 cm od oczu, robienie przerw podczas pracy przy komputerze i telefonie (patrzenie wtedy w dal), noszenie okularów przeciwsłonecznych z filtrem UV, niepocieranie oczu brudnymi rękami i regularne badanie wzroku u okulisty.

21.Ucho zewnętrzne

Część ucha złożona z małżowiny usznej i przewodu słuchowego zewnętrznego. Małżowina, zbudowana z chrząstki pokrytej skórą, zbiera fale dźwiękowe i kieruje je do przewodu słuchowego. W przewodzie wytwarzana jest woskowina, która chroni ucho przed zanieczyszczeniami i drobnoustrojami.

22.Błona bębenkowa

Cienka, sprężysta błona oddzielająca ucho zewnętrzne od ucha środkowego. Fale dźwiękowe wprawiają ją w drgania, które przekazuje kosteczkom słuchowym. Może zostać uszkodzona np. przez bardzo głośny huk lub wkładanie patyczków głęboko do ucha.

23.Kosteczki słuchowe

Trzy najmniejsze kości w ciele człowieka, leżące w uchu środkowym: młoteczek, kowadełko i strzemiączko. Połączone stawami, przenoszą i wzmacniają drgania błony bębenkowej i przekazują je do ucha wewnętrznego przez okienko owalne.

24.Trąbka słuchowa

Przewód łączący ucho środkowe z gardłem. Wyrównuje ciśnienie powietrza po obu stronach błony bębenkowej, np. podczas startu samolotu czy jazdy szybką windą (pomaga wtedy przełykanie śliny lub ziewanie). Tą drogą infekcja z gardła może przejść do ucha środkowego.

25.Ślimak

Część ucha wewnętrznego w kształcie zwiniętej muszli ślimaka, wypełniona płynem. Znajdują się w nim receptory słuchu - komórki zmysłowe z rzęskami, które pod wpływem drgań płynu wytwarzają impulsy nerwowe. Impulsy biegną nerwem słuchowym do ośrodka słuchu w płacie skroniowym kory mózgowej.

26.Narząd równowagi

Część ucha wewnętrznego, złożona z przedsionka i trzech kanałów półkolistych wypełnionych płynem. Receptory przedsionka informują o położeniu głowy oraz o przyspieszaniu i hamowaniu, a kanały półkoliste - o ruchach obrotowych głowy. Mózg łączy te informacje z danymi z oczu, mięśni i stawów, a móżdżek koordynuje ruchy.

27.Hałas

Dźwięki nieprzyjemne lub szkodliwe dla człowieka. Głośność mierzy się w decybelach (dB). Długotrwały hałas powyżej ok. 85 dB może trwale uszkodzić receptory słuchu w ślimaku, a bardzo głośne dźwięki (ok. 120-130 dB) wywołują ból. Hałas powoduje też zmęczenie, rozdrażnienie i kłopoty z koncentracją.

28.Kubki smakowe

Skupiska komórek smakowych (chemoreceptorów) leżące głównie w brodawkach języka, a także na podniebieniu i w gardle. Reagują na substancje rozpuszczone w ślinie. Człowiek rozróżnia pięć smaków podstawowych: słodki, słony, kwaśny, gorzki i umami (smak bulionu, mięsa, sera).

29.Nabłonek węchowy

Fragment błony śluzowej w górnej części jamy nosowej, zawierający komórki węchowe (chemoreceptory). Cząsteczki substancji zapachowych z wdychanego powietrza rozpuszczają się w pokrywającym go śluzie i pobudzają receptory, a impulsy biegną nerwem węchowym do mózgu.

30.Receptory skóry

Skóra zawiera receptory dotyku, ucisku, ciepła, zimna i bólu. Najwięcej receptorów dotyku jest na opuszkach palców, wargach i czubku języka, a najmniej np. na plecach. Dzięki nim odbieramy kształt, fakturę i temperaturę przedmiotów oraz bodźce, które mogą uszkodzić ciało.