Wpływ człowieka na środowisko - zanieczyszczenia i klimat

1.Zanieczyszczenie środowiska

Wprowadzanie do powietrza, wody lub gleby substancji albo energii (np. hałasu, ciepła), które szkodzą organizmom i zmieniają naturalne warunki życia. Głównym źródłem zanieczyszczeń jest działalność człowieka: przemysł, transport, ogrzewanie domów, rolnictwo i odpady.

2.Paliwa kopalne

Węgiel kamienny i brunatny, ropa naftowa oraz gaz ziemny - surowce powstałe przez miliony lat ze szczątków organizmów. Są nieodnawialne, a ich spalanie jest głównym źródłem dwutlenku węgla, pyłów oraz tlenków siarki i azotu w powietrzu.

3.Smog

Zanieczyszczone powietrze, w którym dymy, spaliny i pyły gromadzą się nad miastem lub wsią, zwykle przy bezwietrznej pogodzie. W Polsce najczęstszy jest smog zimowy, powstający w sezonie grzewczym ze spalania węgla, drewna i śmieci w domowych piecach. Wywołuje kaszel, nasila astmę oraz choroby płuc i serca.

4.Niska emisja

Wydostawanie się zanieczyszczeń z niskich kominów domów i z rur wydechowych samochodów, czyli blisko miejsca, w którym oddychamy. Takie zanieczyszczenia słabo się rozpraszają, dlatego w Polsce są główną przyczyną zimowego smogu.

5.Pyły zawieszone

Drobne cząstki stałe unoszące się w powietrzu, oznaczane jako PM10 i PM2,5 (według wielkości cząstek). Najdrobniejsze docierają głęboko do płuc, a nawet do krwi, i zwiększają ryzyko chorób układu oddechowego i krążenia.

6.Kwaśne opady

Deszcz, śnieg lub mgła o odczynie bardziej kwaśnym niż zwykle. Powstają, gdy tlenki siarki i azotu ze spalania paliw w elektrowniach, fabrykach i silnikach łączą się w atmosferze z wodą. Zakwaszają glebę i wody, uszkadzają lasy i niszczą budowle z wapienia i marmuru.

7.Warstwa ozonowa

Warstwa atmosfery na wysokości około 15-35 km o podwyższonej zawartości ozonu. Pochłania większość szkodliwego promieniowania ultrafioletowego (UV) docierającego od Słońca i w ten sposób chroni organizmy na Ziemi.

8.Dziura ozonowa

Obszar, w którym warstwa ozonowa jest wyraźnie cieńsza. Największy ubytek ozonu pojawia się co roku nad Antarktydą. Przez dziurę ozonową dociera do Ziemi więcej promieniowania UV, co zwiększa ryzyko nowotworów skóry i zaćmy oraz szkodzi roślinom i planktonowi.

9.Freony

Związki chemiczne dawniej powszechnie stosowane w lodówkach, klimatyzatorach i aerozolach (sprayach). Niszczą ozon w atmosferze. Na mocy protokołu montrealskiego z 1987 roku ich produkcji zakazano i warstwa ozonowa powoli się odbudowuje.

10.Efekt cieplarniany

Naturalne zjawisko zatrzymywania części ciepła przy powierzchni Ziemi przez gazy cieplarniane, podobne do zatrzymywania ciepła w szklarni. Bez niego średnia temperatura Ziemi wynosiłaby około -18°C zamiast około 15°C. Problemem jest jego nasilenie przez działalność człowieka.

11.Gazy cieplarniane

Gazy zatrzymujące ciepło w atmosferze, m.in. para wodna, dwutlenek węgla, metan i podtlenek azotu. Człowiek zwiększa ilość dwutlenku węgla, spalając paliwa kopalne i wycinając lasy, a ilość metanu m.in. przez hodowlę bydła, uprawę ryżu i wysypiska odpadów.

12.Globalne ocieplenie i zmiana klimatu

Wzrost średniej temperatury na Ziemi, spowodowany głównie nasileniem efektu cieplarnianego przez człowieka. Skutki: topnienie lodowców, podnoszenie się poziomu mórz, częstsze susze, fale upałów, ulewy i powodzie oraz przesuwanie się zasięgów występowania gatunków.

13.Wylesianie

Wycinanie lasów pod uprawy, pastwiska, drogi i zabudowę. Zmniejsza pochłanianie dwutlenku węgla przez rośliny, niszczy siedliska wielu gatunków i sprzyja erozji gleby. Szczególnie groźne jest wycinanie lasów tropikalnych.

14.Ścieki

Zużyta, zanieczyszczona woda z domów (ścieki komunalne) i z zakładów przemysłowych. Nieoczyszczone ścieki wprowadzają do rzek i jezior bakterie chorobotwórcze, substancje trujące oraz nadmiar związków azotu i fosforu.

15.Eutrofizacja

Przeżyźnienie wód nadmiarem związków azotu i fosforu, np. z nawozów spłukiwanych z pól i ze ścieków. Powoduje masowy rozwój glonów i sinic, czyli zakwit wody. Gdy glony obumierają, ich rozkład zużywa tlen, przez co giną ryby i inne zwierzęta.

16.Oczyszczalnia ścieków

Zakład, w którym ścieki oczyszcza się przed odprowadzeniem do rzek. Najpierw usuwa się zanieczyszczenia mechanicznie (kraty, piaskowniki, osadniki), potem biologicznie - bakterie rozkładają substancje organiczne, a często także chemicznie.

17.Metale ciężkie

Np. ołów, rtęć i kadm, które trafiają do środowiska z przemysłu, spalin, zużytych baterii i źle składowanych odpadów. Nie rozkładają się, gromadzą się w glebie, wodzie i w organizmach, przechodząc dalej w łańcuchu pokarmowym. Uszkadzają m.in. układ nerwowy i nerki.

18.Zanieczyszczenie gleby

Skażenie gleby metalami ciężkimi, nadmiarem nawozów i środków ochrony roślin, ropą naftową oraz odpadami. Szkodliwe substancje mogą przenikać do roślin uprawnych i do wód podziemnych. Glebę niszczą też erozja i zakwaszenie przez kwaśne opady.

19.Odpady

Niepotrzebne przedmioty i substancje powstające w domach, przemyśle i rolnictwie. Wiele z nich rozkłada się bardzo długo, np. plastikowe butelki nawet setki lat. Dzikie wysypiska zanieczyszczają glebę i wody, a plastik trafia do mórz, gdzie rozpada się na drobny mikroplastik.

20.Odpady niebezpieczne

Odpady zawierające substancje trujące lub szkodliwe, np. zużyte baterie, przeterminowane leki, świetlówki, resztki farb i zużyty sprzęt elektroniczny. Nie wolno ich wyrzucać do zwykłego kosza - oddaje się je do specjalnych pojemników (np. leki w aptece, baterie w sklepie) lub do punktów zbiórki odpadów.

21.Segregacja odpadów

Dzielenie odpadów na rodzaje, aby można je było przetworzyć. W Polsce: papier - pojemnik niebieski, szkło - zielony, metale i tworzywa sztuczne - żółty, bioodpady - brązowy, a resztę wrzuca się do pojemnika na odpady zmieszane.

22.Recykling

Ponowne przetwarzanie odpadów na surowce do produkcji nowych przedmiotów, np. makulatury na papier, stłuczki szklanej na nowe butelki, plastikowych butelek na włókna do ubrań. Oszczędza surowce naturalne i energię oraz zmniejsza ilość śmieci na wysypiskach.

23.Odnawialne źródła energii

Źródła energii, które nie wyczerpują się: energia Słońca (panele fotowoltaiczne, kolektory słoneczne), wiatru, płynącej wody, ciepła wnętrza Ziemi (geotermalna) i biomasy. Przy wytwarzaniu prądu ze Słońca, wiatru i wody nie powstają spaliny ani dwutlenek węgla.

24.Oszczędzanie energii i wody

Codzienne działania zmniejszające zużycie zasobów: gaszenie zbędnego światła, żarówki LED, wyłączanie urządzeń z trybu czuwania, ocieplanie domów, rower i komunikacja miejska zamiast samochodu, krótki prysznic zamiast kąpieli, zakręcanie kranu podczas mycia zębów.

25.Zrównoważony rozwój

Taki rozwój gospodarczy i społeczny, który zaspokaja potrzeby ludzi żyjących dziś, nie odbierając przyszłym pokoleniom możliwości zaspokojenia ich potrzeb. Oznacza rozsądne korzystanie z zasobów przyrody i dbanie o środowisko.

26.Park narodowy

Najwyższa forma ochrony przyrody w Polsce. Obejmuje obszar o powierzchni co najmniej 1000 ha o szczególnych wartościach przyrodniczych, na którym chroni się całą przyrodę i krajobraz. Przykłady: Białowieski, Tatrzański, Biebrzański i Słowiński Park Narodowy.

27.Rezerwat przyrody

Obszar obejmujący zachowane w stanie naturalnym lub mało zmienionym ekosystemy, siedliska albo stanowiska rzadkich gatunków, np. torfowisko, fragment starego lasu czy miejsce lęgów ptaków. Chroni się w nim wybrane elementy przyrody.

28.Pomnik przyrody

Pojedynczy twór przyrody o szczególnej wartości, np. stare, okazałe drzewo, aleja drzew, głaz narzutowy, jaskinia lub źródło. Przykład: dąb Bartek w Zagnańsku.

29.Ochrona gatunkowa

Ochrona dziko żyjących roślin, zwierząt i grzybów, które są rzadkie lub zagrożone wyginięciem, bez względu na miejsce ich występowania. Gatunków chronionych nie wolno zbierać, niszczyć, płoszyć ani zabijać. Przykłady: żubr, wilk, niedźwiedź brunatny, obuwik pospolity.

30.Ochrona bierna i czynna

Ochrona bierna polega na pozostawieniu przyrody bez ingerencji człowieka. Ochrona czynna to działania pomagające przyrodzie, np. koszenie łąk, by nie zarosły krzewami, dokarmianie zwierząt czy przywracanie gatunków do natury, jak w przypadku żubra.