Układ nerwowy i narządy zmysłów

1.Układ nerwowy

Układ narządów, który odbiera informacje o bodźcach z otoczenia i z wnętrza ciała, analizuje je i steruje pracą wszystkich narządów. Dzięki niemu reagujemy na zmiany, myślimy, uczymy się i zapamiętujemy. Zbudowany jest z tkanki nerwowej.

2.Neuron (komórka nerwowa)

Podstawowa komórka tkanki nerwowej, która odbiera, przewodzi i przekazuje impulsy nerwowe, czyli sygnały elektryczne. Składa się z ciała komórki z jądrem oraz wypustek: licznych krótkich dendrytów i jednego długiego aksonu. Neurony łączą się z innymi komórkami w miejscach zwanych synapsami.

3.Dendryty

Krótkie, rozgałęzione wypustki neuronu. Odbierają impulsy nerwowe od innych komórek i przewodzą je do ciała komórki nerwowej.

4.Akson (neuryt)

Długa, zwykle pojedyncza wypustka neuronu, która przewodzi impuls nerwowy od ciała komórki do innych neuronów, mięśni lub gruczołów. Wiele aksonów otacza osłonka mielinowa, która je izoluje i przyspiesza przewodzenie impulsów.

5.Ośrodkowy układ nerwowy

Część układu nerwowego złożona z mózgowia i rdzenia kręgowego. Analizuje informacje, podejmuje decyzje i wysyła polecenia do narządów. Mózgowie chroni czaszka, a rdzeń kręgowy kręgosłup; oba otaczają opony mózgowo-rdzeniowe i płyn mózgowo-rdzeniowy.

6.Obwodowy układ nerwowy

Nerwy i zwoje nerwowe położone poza mózgowiem i rdzeniem kręgowym. Łączą ośrodkowy układ nerwowy z narządami. Należy do niego 12 par nerwów czaszkowych odchodzących od mózgowia i 31 par nerwów rdzeniowych odchodzących od rdzenia kręgowego.

7.Mózg i kora mózgowa

Mózg to największa część mózgowia, zbudowana z dwóch półkul pokrytych pofałdowaną korą mózgową. W korze powstają wrażenia zmysłowe (widzenie, słyszenie, czucie), a także myśli, decyzje i polecenia ruchów zależnych od woli. Kora odpowiada też za mowę, pamięć i uczenie się.

8.Móżdżek

Część mózgowia położona z tyłu głowy, pod półkulami mózgu. Koordynuje ruchy, czyli sprawia, że są płynne i precyzyjne, oraz pomaga utrzymać równowagę i postawę ciała.

9.Pień mózgu i rdzeń przedłużony

Pień mózgu łączy mózg z rdzeniem kręgowym. Należy do niego rdzeń przedłużony, w którym leżą ośrodki sterujące oddychaniem i pracą serca oraz ośrodki odruchów, np. kaszlu, kichania i połykania.

10.Rdzeń kręgowy

Część ośrodkowego układu nerwowego biegnąca w kanale kręgowym kręgosłupa. Przewodzi impulsy między mózgowiem a resztą ciała i jest ośrodkiem wielu odruchów bezwarunkowych, np. odruchu kolanowego i cofnięcia ręki od gorącego przedmiotu.

11.Istota szara i istota biała

Istotę szarą tworzą głównie ciała neuronów, a istotę białą wypustki neuronów otoczone osłonkami mielinowymi. W mózgu istota szara leży na zewnątrz (kora mózgowa), a w rdzeniu kręgowym w środku i na przekroju ma kształt motyla.

12.Somatyczny i autonomiczny układ nerwowy

Somatyczny układ nerwowy steruje mięśniami szkieletowymi i działa zależnie od naszej woli. Autonomiczny steruje pracą narządów wewnętrznych, np. serca, jelit i gruczołów, niezależnie od woli. Jego część współczulna mobilizuje organizm w stresie i podczas wysiłku, a przywspółczulna sprzyja odpoczynkowi i trawieniu.

13.Bodziec

Każda zmiana w otoczeniu lub wewnątrz organizmu, którą mogą odebrać receptory, np. światło, dźwięk, zapach, dotyk czy zmiana temperatury. Organizm odpowiada na bodziec reakcją, np. ruchem albo wydzieleniem śliny.

14.Receptor

Komórka lub zakończenie nerwowe, które odbiera bodziec i zamienia go na impuls nerwowy. Wyróżniamy m.in. fotoreceptory (światło), mechanoreceptory (dotyk, dźwięk, ruch), chemoreceptory (zapach, smak) i termoreceptory (temperatura).

15.Efektor

Narząd wykonujący reakcję na polecenie układu nerwowego - najczęściej mięsień, który się kurczy, albo gruczoł, który wydziela substancję, np. ślinianka wydzielająca ślinę.

16.Odruch bezwarunkowy

Wrodzona, automatyczna i szybka reakcja na bodziec, która nie wymaga uczenia się. Przykłady: odruch kolanowy, cofnięcie ręki od gorącego przedmiotu, mruganie, kichanie, zwężenie źrenicy w jasnym świetle, wydzielanie śliny, gdy pokarm jest w ustach.

17.Odruch warunkowy

Odruch nabyty w ciągu życia dzięki wielokrotnemu kojarzeniu bodźców. Może wygasnąć, jeśli przestaje być powtarzany. Przykład: pies w doświadczeniach Iwana Pawłowa ślinił się na sam dźwięk dzwonka, który wcześniej towarzyszył karmieniu.

18.Łuk odruchowy

Droga, którą biegnie impuls nerwowy podczas odruchu: receptor, neuron czuciowy, ośrodek nerwowy (w rdzeniu kręgowym lub mózgowiu), neuron ruchowy, efektor (mięsień lub gruczoł).

19.Siatkówka

Wewnętrzna warstwa gałki ocznej, w której leżą fotoreceptory: pręciki i czopki. Pręciki są bardzo wrażliwe na światło i pozwalają widzieć o zmierzchu, ale bez rozróżniania barw. Czopki działają przy dobrym oświetleniu i umożliwiają widzenie barwne.

20.Plamka żółta i plamka ślepa

Plamka żółta to miejsce siatkówki z największym skupieniem czopków, w którym powstaje najostrzejszy obraz. Plamka ślepa to miejsce, z którego wychodzi nerw wzrokowy; nie ma w nim fotoreceptorów, więc padające tam światło nie wywołuje wrażenia.

21.Tęczówka i źrenica

Tęczówka to barwna część oka z otworem pośrodku, czyli źrenicą. Mięśnie tęczówki zmieniają wielkość źrenicy: w jasnym świetle źrenica się zwęża, a w ciemności rozszerza, dzięki czemu do oka wpada odpowiednia ilość światła.

22.Soczewka i akomodacja

Soczewka to przezroczysta, dwuwypukła i elastyczna część oka, która załamuje promienie światła i skupia je na siatkówce. Akomodacja to zmiana jej wypukłości: przy patrzeniu z bliska soczewka staje się bardziej wypukła, a przy patrzeniu w dal bardziej płaska.

23.Krótkowzroczność

Wada wzroku, w której obraz odległych przedmiotów powstaje przed siatkówką, najczęściej dlatego, że gałka oczna jest zbyt długa. Osoba krótkowzroczna dobrze widzi z bliska, a niewyraźnie z daleka. Koryguje się ją soczewkami rozpraszającymi (wklęsłymi, tzw. minusami).

24.Dalekowzroczność

Wada wzroku, w której obraz powstaje za siatkówką, najczęściej dlatego, że gałka oczna jest zbyt krótka. Osoba dalekowzroczna gorzej widzi z bliska. Koryguje się ją soczewkami skupiającymi (wypukłymi, tzw. plusami).

25.Ucho środkowe i kosteczki słuchowe

Ucho środkowe to jama bębenkowa za błoną bębenkową. Leżą w niej trzy kosteczki słuchowe: młoteczek, kowadełko i strzemiączko, które przenoszą i wzmacniają drgania błony bębenkowej. Trąbka słuchowa łączy ucho środkowe z gardłem i wyrównuje ciśnienie po obu stronach błony bębenkowej.

26.Ślimak

Część ucha wewnętrznego w kształcie zwiniętej rurki, wypełniona płynem. Znajdują się w nim receptory słuchowe, które zamieniają drgania płynu na impulsy nerwowe przekazywane nerwem do kory mózgowej.

27.Narząd równowagi

Część ucha wewnętrznego złożona z przedsionka i trzech kanałów półkolistych wypełnionych płynem. Jego receptory odbierają informacje o położeniu głowy i jej ruchach, np. obrotach, a móżdżek wykorzystuje je do utrzymania równowagi.

28.Węch

Zmysł odbierający zapachy, czyli cząsteczki lotnych substancji w powietrzu. Receptory węchowe (chemoreceptory) leżą w górnej części jamy nosowej. Węch szybko przyzwyczaja się do zapachu i razem ze zmysłem smaku współtworzy odczucie smaku potraw.

29.Smak

Zmysł odbierający substancje rozpuszczone w ślinie. Receptory smaku (chemoreceptory) znajdują się w kubkach smakowych, głównie na języku. Rozpoznajemy smaki podstawowe: słodki, słony, kwaśny, gorzki i umami (smak bulionu lub mięsa).

30.Skóra jako narząd zmysłu

W skórze znajdują się receptory dotyku i ucisku, bólu, ciepła i zimna. Najwięcej receptorów dotyku jest na opuszkach palców, wargach i języku. Receptory bólu ostrzegają przed uszkodzeniem ciała.